Weglopen van de wegloper

COLUMN - Het was afgelopen maand weer een grote kiezersstroom: kiezers die van de PVV overstapten naar FvD. Onderzoeken wijzen uit dat een fors deel van de FvD-kiezers van 20 maart op de PVV stemde bij de Tweede Kamerverkiezingen twee jaar terug. Dat deel is gegroeid van 22% in november 2017 via 25% in oktober 2018 tot 31% afgelopen maand. Dus steeds meer FvD-kiezers komen van de PVV.

Achteraf is het gemakkelijk om over het hoofd te zien hoe bijzonder de uitstroom uit de PVV is. Jarenlang braken tegenstanders zich het hoofd over hoe de PVV te bestrijden. Tevergeefs: PVV-leider Geert Wilders domineerde media en politiek en zijn kiezers leken hondstrouw. Twee jaar lang was hij wellicht ‘s lands machtigste man en in 2012 blies hij in zijn eentje zelfs een heel kabinet op.

Wat bracht die grote stroom van kiezers dan op gang?

Kiezers van PVV en FvD lijken sterk op elkaar en zijn vooral tegen immigratie, net als beide partijen zelf. Dat partijen ideologisch dichtbij elkaar staan maakt kiezersverschuivingen waarschijnlijker dan als ze veraf staan. Maar dit verklaart nog niet of ze ooit plaatsvinden – en zo ja, wanneer precies. Waarom bleven die kiezers de PVV niet trouw?

Komt dit door de geïsoleerde positie van de PVV? In 2014 was CDA-leider Sybrand Buma stellig: met Wilders samenwerken, “dat doe ik niet nog een keer.” En in 2017 zei VVD-leider Mark Rutte dat de kans op regeren met de PVV “nul” was. Hiermee was de buitensluiting van Wilders compleet. Maar voor een effect op kiesgedrag is louter isoleren niet voldoende. Er moet ook worden geïmiteerd.

Dat een partij is buitengesloten hoeft haar geen kiezers te kosten. In België bijvoorbeeld heeft Vlaams Belang jarenlang zeges aaneengeregen ondanks een cordon sanitaire. Pas toen een andere partij haar kernboodschap ging kopiëren liepen kiezers en masse over. Iets soortgelijks lijkt Wilders te overkomen: kiezers zien dat hij niets gedaan krijgt. Misschien krijgt FvD wel zaken voor elkaar.

Voor zulke effecten van isoleren en imiteren vond ik empirisch bewijs in 15 landen, sinds 1944. FvD-leider Thierry Baudet lijkt de juiste keuze hierin te maken. Net als LPF-leider Pim Fortuyn in 2002 stuurt hij nu aan op samenwerking. Fortuyn smeedde direct na de gemeenteraadsverkiezingen een college in Rotterdam; Baudet had op 21 maart al een gesprek over collegevorming in Zuid-Holland.

Ook onderstreept Baudet nu telkens zijn bereidheid tot het sluiten van compromissen. Alles om te voorkomen dat hij in eenzelfde geïsoleerde positie komt als Wilders – voor zover dat nog mogelijk is. FvD probeert dus het scenario van imitatie en isolatie af te wenden. Maar een andere partij, GroenLinks, doet dat niet. Dit terwijl die partij duidelijk geïmiteerd wordt en er ook isolatie dreigt.

Het eerste, imitatie, vindt nu al plaats: zie de plotselinge nadruk op ‘groen’ bij CU, D66 en PvdA. En voor het tweede, isolatie, is GroenLinks kwetsbaar om drie redenen. Ten eerste: in de Senaat heeft het kabinet allerlei alternatieven voor GroenLinks om een meerderheid te halen. Ten tweede is GroenLinks-leider Jesse Klaver in 2017 tot tweemaal toe plots weggelopen van onderhandelingen.

Ook op dit punt dringt de vergelijking met Wilders in 2012 zich op – zij het in mildere vorm. Tijdens debatten verweet D66-leider Rob Jetten Klaver dat hij wegliep in 2017 en dat hij bij internationale samenwerking niet thuis gaf. Ten derde speelt GroenLinks hoog spel. Klaver legde eisen op tafel over het dichthouden van Vliegveld Lelystad en over het snellere verlagen van de energierekening.

Zijn toon was hoogdravend: “Na 20 maart zijn we nodig voor een meerderheid” en “We gaan Rutte aan zijn belofte houden.” GroenLinks-coryfee Paul Rosenmöller voegde hier nog eens aan toe: “Het kabinet heeft ons nodig als ze de klimaatmaatregelen waar willen maken.” Allemaal niet erg uitnodigend. Daarbij komt nog de geringe ervaring van de partij met besturen op landelijk niveau.

GroenLinks moet oppassen dat ze niet voor lange tijd aan de zijlijn blijft. Als het stigma van wegloper aan Klaver blijft kleven, waarom zouden groene kiezers dan niet overstappen naar een concurrent die wel meedoet? Hoog tijd dat Klaver en Rosenmöller beseffen dat het kabinet niet alleen GroenLinks nodig heeft, maar GroenLinks ook het kabinet. Anders zijn haar kiezers zo weer weg.

Daar kan Wilders over meepraten.

  1. 1

    Het imiteren door gevestigde partijen heeft niet geleid tot verzwakking van de PVV.

    De PVV werd pas zwakker toen Thierry Baudet opkwam.

    Het is maar de vraag of Jesse Klaver het stigma van “wegloper” krijgt. In ieder geval is het stigma van “meeloper” erger.

    Daar kan de PvdA over meepraten.

  2. 2

    @1:

    Het imiteren door gevestigde partijen heeft niet geleid tot verzwakking van de PVV.

    Zeker wel, sinds 2012 verliest de PVV al verkiezingen, en het is wat dat betreft geen toeval dat de VVD de afgelopen 10 jaar de grootste partij is. Maar aangezien de VVD al 6 jaar met centrum links regeert, gaat die imitatie maar tot bepaalde hoogte, en Baudet is de eerste die er in is geslaagd om geloofwaardig in dat gat te springen. Dat is de genadeklap voor Geert.

  3. 3

    Baudet is voor veel stemmer natuurlijk veel minder controversieel dan Wilders, als je de zetels telt zijn er behalve van PVV ook veel zetels van CDA en links gekomen. Er wordt nu wel geprobeerd Baudet ook controversieel te maken door stelselmatige Godwins en hele complot theorieën over boreale uilen, maar dat werkt nog niet echt of eerder averechts, mede geholpen door de reactie van extreem links daarop.

    De hoofdreden van Baudet’s winst is natuurlijk de energietransitie, de coalitie partijen hebben met het energieakkoord daar een enorme ruk naar links gemaakt, Klaver moest daar nog een paar scheppen bovenop doen om de groenste te blijven en de SP en PVV waren te laat om daar op in te spelen. De SP is ook nog aan handen en voeten gebonden door de linkse bondgenoten, ze kunnen zich geen ruzie met GroenLinks veroorloven. Baudet was de enige uitweg voor diegene die dat niet zien zitten of simpelweg niet kunnen betalen.

    Wil men Baudet bestrijden dan zullen de middenpartijen en weloverwogen middenpositie in de energietransitie moeten vinden, ergens tussen het niets doen van Baudet en het extreme kosten wat het kost van Klaver. Helaas hebben ze nu al veel meer beloofd dan ze waar kunnen maken, dus dat gaat niet meevallen.

  4. 4

    @3: Tsja, je kan wel zeggen “men probeert Baudet controversieel te maken”, maar dat doet hij toch echt zelf.

    Qua de rest van je verhaal: Alle partijen behalve Groenlinks en FvD wisten fors te groeien. De CU, PvdD, 50PLUS en DENK waren daarnaast de enige partijen die een paar zetels winst maakten. Waarbij “groei” in het geval van DENK en FvD feitelijk niet klopt, want voorheen kon men niet op die partijen stemmen.

    En er is geen optie ertussen in. Of je doet wat en dan moet het flink aangepakt worden, omdat wij ons tientallen jaren niet aan onze eigen afspraken gehouden hebben, of het gaat niet helpen.

  5. 5

    Dat is een goed analyse. Indien we naar de fictieve winst van Forum kijken dan is er nu sprake van een winst van 26 zetels.

    Het verlies van PVV: 12
    Het verlies van VVD: 11
    Het verlies van CDA: 4
    Samen : 27

    https://frontbencher.nl/peilingen/

    Een grote volksverhuizing op rechts dus. PVV ers hopen dat Baudet meer potten kan breken en voor VVD overlopers is het klimaatbeleid nummer 1 als reden.