Strafrechtelijke aanpak milieucriminaliteit schiet tekort

Afvaldumpingen en lozingen van giftig afval zijn aan de orde van de dag. Politie en justitie kijken vaak machteloos toe. Toepassing van het schadebeginsel kan de controle en bestraffing van milieudelicten aanzienlijk verscherpen – een analyse door Marc Schuilenburg.

Wie het klimaatdebat in ons land volgt, krijgt snel het gevoel te zijn beland in een discussie tussen boekhouders: zoveel heffing per ton CO2-uitstoot, belastingmaatregelen om huizen energieneutraal te maken en invoering van een vliegtaks van 7 euro per ticket.

Maar klimaatbeleid hoort meer te zijn dan voer voor boekhouders. Het is namelijk ook een juridisch probleem. Simpel gezegd: je kunt als overheid nog zoveel willen, maar als er een window of opportunity blijft bestaan om als burger willens en wetens de regels aan je laars te lappen, dan verandert er niets.

Afvaldumpingen en giftige lozingen

Met alle aandacht in de politiek en de media voor het klimaat zou je verwachten dat politie en justitie haast maken met de aanpak van milieucriminaliteit.

In de praktijk is daarvan weinig te merken. Dagelijks lees je in de krant over milieuovertredingen waarvoor de politie zegt geen tijd of middelen te hebben.

Zo zijn afvaldumpingen in de natuur aan de orde van de dag, maar de politie komt aan de opsporing van de daders niet toe. In de Brabantse natuur gaat het om zo’n 5.000 dumpingen per jaar, waarbij het zwerfafval niet eens is meegerekend.

In de Rotterdamse haven van hetzelfde laken een pak. Schepen lozen er giftige ladingresten omdat ze weten dat de controle hierop door de handhavende instanties flink tekortschiet.

Milieucriminaliteit is blinde vlek voor handhavers

Waarom is milieucriminaliteit zo’n blinde vlek voor politie en justitie? Heeft dat alleen met weinig tijd en beperkte middelen te maken? Of is er meer aan de hand? Dat laatste is het geval. De strafrechtelijke handhaving van milieucriminaliteit wordt vooral beperkt doordat er vaak geen individualiseerbaar slachtoffer of dader in beeld is en er ook geen personen zijn die zich melden als slachtoffer.

Een sprekend voorbeeld hiervan is de vernietiging of verlies van ecosystemen door menselijk toedoen of door andere redenen. Denk aan het leegvissen van de Noordzee, de vernietiging van koraalriffen, of de snelle afname van insecten.

Een andere reden voor de geringe aandacht voor milieucriminaliteit is dat het strafrecht wordt gekenmerkt door een reactieve manier van optreden. In het strafrecht gaat het om het achteraf ondernemen van actie. Eerst moet er een misdrijf plaatsvinden en pas dan komt de politie in actie. Daarbij is de politie sterk afhankelijk van aangiften door burgers.

Milieucriminaliteit is echter geen ‘aangiftecriminaliteit’, maar ‘haalcriminaliteit’ en dat betekent dat de politie zelf actie moet ondernemen om het te zien. Dit vraagt om een proactieve houding van de politie, iets waar ze juist niet goed in is.

Een laatste verklaring waarom politie en justitie zo weinig doen aan milieucriminaliteit, heeft te maken met de algemene opinie dat milieucriminaliteit een stuk minder bedreigend is dan een moord of verkrachting. Dikwijls gaat het bij milieudelicten om handelingen die op lange termijn grote gevolgen kunnen hebben voor het welzijn van toekomstige generaties, maar waarvan op dit moment het effect nog gering of onzichtbaar is.

Wie bepaalt wat schadelijk gedrag is?

De definitie van wat we verstaan onder milieucriminaliteit is geen vanzelfsprekendheid. Politieke, economische en sociale machtsverhoudingen spelen een belangrijke rol bij de vraag of bepaalde schadelijke handelingen voor het milieu wel en andere juist niet worden gecriminaliseerd. Dit betekent dat er een strijd aan vooraf gaat, waarin sommige partijen een betere uitgangspositie hebben dan andere.

Een klassiek voorbeeld van hoe het definiëringsproces van schadelijk gedrag werkt, ondervond de Amerikaanse criminoloog Edwin Sutherland toen hij in 1939 in een lezing het begrip ‘witteboordencriminaliteit’ op de agenda zette. In die lezing doet hij verslag van zijn onderzoek naar zeventig grote Amerikaanse bedrijven.

Volgens Sutherland overtreden deze bedrijven stelselmatig economische wetten en veroorzaakt hun belastingfraude, oplichting en verduistering schade die veel omvangrijker is dan de klassieke vermogens- en geweldscriminaliteit, zowel in financiële zin als in maatschappelijk zin. Hoewel de schade van hun gedrag fors is, worden de bedrijven slecht administratieve boetes opgelegd, waarna de fraudeursbende weer vrolijk verder zwendelt.

Sutherland bracht zijn conclusies pas in 1949 in boekvorm uit. Het Amerikaanse bedrijfsleven oefende namelijk grote druk op hem en de universiteit uit omdat ze niet met naam en toenaam wilden worden genoemd, en al helemaal niet als crimineel te boek wilden staan. Uit angst voor schadeclaims moest Sutherland van de uitgever Indiana University alle namen van de bedrijven verwijderen in de tekst van White Collar Crime.

Menselijke en dierlijke slechtoffers

Iets dergelijks is ook aan de hand met de milieuproblematiek. Niet alle schade die wordt toegebracht aan het milieu, wordt als crimineel gedrag gedefinieerd. Denk aan doorgaans legale activiteiten als het leegvissen van de zee, uitstoot van broeikasgassen, experimenten op dieren, exploitatie van dieren in de intensieve veehouderij en het gebruik van bepaalde bestrijdingsmiddelen. Toch leiden deze handelingen tot veel menselijke en dierlijke slachtoffers.

Ook in andere opzichten zijn ze hoogst schadelijk voor mens en milieu, van een versnelde uitputting van natuurlijke hulpbronnen tot verlies aan biodiversiteit. Consensus om dit gedrag strafbaar te stellen is echter ver te zoeken.

Pas schadebeginsel ook op milieu toe

Zijn er vanuit een liberale staatsopvatting argumenten aan te voeren om strenger op te treden tegen gedragingen die ernstige schade aan het milieu toebrengen, zelfs wanneer deze gedragingen (nog) niet formeel zijn erkend door wetgevers en handhavers?

Een van de belangrijkste liberale filosofen John Stuart Mill vond dat de staat ervoor moet zorgen dat het geluk van burgers wordt vergroot. Hij was echter ook bevreesd voor de gevaren van democratie, voor minderheden en individuen. Hij formuleerde daarom het schadebeginsel. Dat principe komt erop neer dat de overheid alleen in het leven van burgers mag ingrijpen wanneer het gedrag van burgers fysieke of geestelijke schade berokkent aan derden, oftewel andere personen aantast in hun rechtmatige belangen.

Er is veel voor te zeggen om het schadebeginsel – in de geest van Mill – ook toe te passen op het gebied van de milieuwetgeving en uit te breiden naar volgende generaties. Onder het schadebeginsel vallen dan schadelijke activiteiten tegen het ecosysteem, dier- en plantsoorten, zelfs als deze activiteiten (nog) niet zijn strafbaar gesteld in wet- en regelgeving.

Niet alleen schade maar ook gevaar onder de strafwet

De gedachte hierachter is dat we de aarde niet volledig mogen uitputten omdat dit de vrijheid van de huidige aardbewoners en die van nog ongeboren personen onnodig beperkt. Uitbuiting van de planeet, veroorzaakt door schadelijke activiteiten van burgers, bedrijfsleven en overheden, waaronder vervuiling van aarde, lucht en water en misbruik van natuurlijke rijkdommen, zou dan in strijd zijn met het schadebeginsel.

De bescherming van het milieu krijgt zo een veel bredere doelstelling: als er sprake is van schade voor anderen, of zelfs een aannemelijk risico op schade, dan is het inperken van de individuele vrijheid gerechtvaardigd door de overheid.

Niet alleen daadwerkelijke en aantoonbare schade, maar ook gevaar voor schade aan milieu, mens en dieren valt dan onder het bereik van de strafwet en wordt uitgangspunt voor overheidsingrijpen.


Dit artikel van Marc Schuilenburg verscheen eerder op Sociale Vraagstukken. Marc Schuilenburg doceert aan de afdeling Strafrecht en Criminologie van de Vrije Universiteit Amsterdam. Dit artikel is een sterk verkorte bewerking van het hoofdstuk ‘Waarom criminelen vrij spel hebben en wat we eraan kunnen doen’ uit zijn nieuwe boek ‘Leven in het antropoceen’, Boom Filosofie, 2019, ISBN 978902442395878

  1. 1

    Jammer, het stuk begon heel concreet met het beschrijven van de huidige problemen rond het aanpakken van milieucriminaliteit, maar in plaats van oplossingen daarvoor aan te dragen waaiert het stuk daarna uit naar het criminaliseren van alle milieuschade. Dus in plaats van aanpakken wat nu al strafbaar is, moet er nog meer strafbaar worden gemaakt. Niet duidelijk is vervolgens hoe dit de pakkans van milieucriminaliteit vergroot of milieuschade voorkomt.

  2. 2

    Begin eens op de scholen. Als je ziet wat voor rotzooi middelbare scholieren allemaal maar overal heen flikkeren dan is het droevig gesteld met onze toekomst.

  3. 3

    ” In de Brabantse natuur gaat het om zo’n 5.000 dumpingen per jaar, waarbij het zwerfafval niet eens is meegerekend.”

    ‘Vat de koe nu eens bij de horens.’ Wat moet er nu concreet gebeuren om die dumpingen tegen te gaan. Neem eens een aantal dumpingen onder de loep. Om welk afval gaat het dan en wat is de vermoedelijke bron. Hoe zou dat nu te voorkomen zijn?
    A meer politie
    B. zwaardere straffen
    C. milieu recherche
    D. meer camera’s
    E. meer voorlichting
    F. meer boswachters
    G. Harder Foei !! roepen

    We roepen allen foei ! dat doen we al jaren. Maar onderzoek? Toezicht? Focus? Dat laatste gaat vooral naar “statiegeld” Want de multinationals zijn de daders, die moeten we aanpakken. En het dump-volk? Wie durft dat te onderzoeken laat staan te benoemen?

  4. 4

    @3: Er is nog een oplossing:
    H. maak de drugsproductie onrendabel

    Dat kan het makkelijkst door goedkoop legale drugs op de markt te brengen.

    XTC-labs dumpen ook vaak afval in natuurgebieden, en dan gaat het niet om een PET-fles.

    Overigens zijn er nauwelijks nog flessen met statiegeld.

  5. 5

    @4: [ door goedkoop legale drugs op de markt te brengen. ]
    Dat moet dan de hele wereld doen.
    Want als we het alleen in NL doen, dan blijft er genoeg vraag uit het buitenland om gewoon door te gaan met illegale productie.

  6. 6

    Wat zwerfafval betreft kan er al een boel gewonnen worden wanneer de schoonmaakkosten direct en volledig op de producenten van al die verpakkingen worden verhaald. Nu bestaat het winstmodel van o.a. bronwater-, fastfood- en energiedrank-producenten uit het bedienen van de luie gemaksconsument die geen statiegeld zal mislopen omdat dat er simpelweg niet op zit. De gemeenschap draait vooralsnog op voor de reinigingskosten, zo men de troep niet gewoon laat liggen.
    Zodra de bron van de vervuiling er op die manier achter komt dat de opruimkosten hoger zijn dan de winstmarge is het probleem eigenlijk opgelost.
    En wie weet drinken de scholieren, in plaats van blikjes energiedrank waardoor ze later op de dag enorm inkakken en voortijdig diabetes kunnen krijgen, dan weer een kopje thee van de kantinejuf…
    Win-win, ik zeg het je.

  7. 9

    @7: We kunnen niet achter elke boom een politie-agent neerzetten.
    Misschien (let op: Misschien. 30 jaar geleden waren statiegeld-systemen rendabel) leidt een statiegeldsysteem tot meer kosten voor de producent, maar omdat alle producenten die kosten maken, is er geen oneerlijke concurrentie en kunnen de producenten de prijzen aanpassen.

    Hiermee draait uiteindelijk de consument voor de kosten op (met name de consument die de vervuilende spullen koopt), maar die krijgt daarvoor een schoner bos terug.

    En het bespaart de burger geld, omdat niet allerlei troep achteraf opgeruimd hoeft te worden.
    En omdat de politie dan weer meer tijd krijgt voor andere zaken.

  8. 10

    @8: [ Wij hoeven natuurlijk niet de productie hier te verbieden omdat de verkoop in het buitenland verboden is. ]

    We leven niet meer in de Gouden Eeuw waarin we gewoon schijt aan het buitenland konden hebben.

  9. 11

    @8: Dat is zo, maar het is dus niet een oplossing voor illegale dumpingen van drugsafval, zoals je in 4 stelt.

    En een legale xtc industrie optuigen die goedkoop xtc op de markt mag brengen, wat kan daar nou mee mis gaan?

  10. 12

    @11: Zit je nu tegen jezelf te praten?

    [ En een legale xtc industrie optuigen die goedkoop xtc op de markt mag brengen, wat kan daar nou mee mis gaan? ]

    Ik ga als NL “consument” pillen kopen om ze voor het viervoudige aan een buitenlander te verkopen.

  11. 13

    @12: ‘wat kan daar nou mee mis gaan’ was sarcastisch bedoeld, maar dat komt er niet helemaal uit.

    Ik zie legalisering van drugs als een serieuze optie om de problematiek te verminderen, maar het gaat hier wel om spul met gevaar voor de volksgezondheid, dus er zitten denk ik ook serieuze risico’s aan legalisering.

    Ik verbaas me dan ook over het gemak waarmee legalisering als oplossing voor alles rondom drugs wordt aangedragen.

  12. 14

    @9: Zie je wel? Onderwerp milieucriminaliteit en dan toch weer over statiegeld beginnen….. 5.000 illegale dumpingen per jaar alleen al in Brabant. We roepen foei! en: “We kunnen niet achter elke boom een agent zetten” en “Statiegeld!” En dat is precies waar dit blog overgaat.

    Het draagvlak om de leefomgeving netjes en schoon te houden is groter dan wat dan ook. En toch….. Blijkbaar vinden we het ook niet zo nodig om het dump-volk aan te pakken. Dan kijken we liever weg, we willen het niet weten, en doen net alsof statiegeld op blikjes het oplost. Wegkijken en ontkennen heet dat.

  13. 15

    @7: Als in ”Guns don’t kill, people do”?
    Als sommigen te stom of te lam zijn om de boel op te ruimen, moet je het ze onmogelijk maken troep te maken door ervoor te zorgen dat die troep simpelweg niet voorhanden is.

    @9: De ‘professionele’ drugsafvaldumpers weten ook wel op wel moment ze het beste met hun aanhanger het bos in moeten rijden om niet gezien te worden.
    De verpakkingsindustrie wil ons ook doen geloven dat statiegeld het probleem niet oplost. Daarvoor heeft ze zelfs die Plastic Hero-zakken in het leven geroepen, zo van “Kijk eens, hoeveel verpakkingsafval we inzamelen!” Maar dat is afval dat toch al in huis wordt gescheiden; het laat het zwerfvuil ongemoeid. Zodra die relatief dure PR-stunt voor de industrie niet meer nodig is, zal men het subiet afschaffen.
    En in Duitsland zien we dat statiegeld op blik wel degelijk effect heeft.

  14. 16

    @15 waarom niet statiegeld vervangen door een verwijderingsbijdrage?

    Laat maar in de kostprijs van een product in de winkel een bedrag toevoegen voor het opruimen van het afval na gebruik.

    Wordt alles wel wat duurder, maar ook eerlijker. Dan betaalt de vervuiler. Nu betaald de samenleving.

  15. 17

    @14: “En dat is precies waar dit blog overgaat“.

    Nee Hermie, dat is precies niet waar het blog over gaat. Het artikel wijst op de zwakke plekken in het beleid/c.q. aanpak: – 1.strafrechtelijke handhaving van milieucriminaliteit wordt vooral beperkt doordat er vaak geen individualiseerbaar slachtoffer of dader in beeld is en er ook geen personen zijn die zich melden als slachtoffer;
    2. In het strafrecht gaat het om het achteraf ondernemen van actie. Eerst moet er een misdrijf plaatsvinden en pas dan komt de politie in actie. Daarbij is de politie sterk afhankelijk van aangiften door burgers;
    3. een laatste verklaring waarom politie en justitie zo weinig doen aan milieucriminaliteit: de algemene opinie vindt milieucriminaliteit minder bedreigend dan een moord of verkrachting en de gevolgen voor toekomstige generaties zijn nu weinig tiot niet zichtbaar.

    Vervolgens stelt de auteur een oplossing voor: zie de laatste drie alinea’s van het stuk.

    Daar is niets onduidelijks aan. Natuurlijk is niet gezegd dat de pakkans geroter wordt als wetgeving wat ruimer wordt opgesteld, want de zwakke plekken moeten ook dan worden opgelost. De auteru stelt alleen dat de wetgevng zxo ingericdht kan worden dat meerdere daders (zij die schade toebrengen aan milieu) vervolg kunnen worden. De auteur noemt:
    het leegvissen van de zee, uitstoot van broeikasgassen, experimenten op dieren, exploitatie van dieren in de intensieve veehouderij en het gebruik van bepaalde bestrijdingsmiddelen.

  16. 18

    @15: Het gaat over hier over afvaldumpingen in de natuur, met als voorbeeld de Brabantse natuur gaat het om zo’n 5.000 dumpingen per jaar. Het gaat hier niet over zwerfafval.

    En ondanks dat het niet over zwerfaval gaat begin jij over…. zwerfafval.

    De vragen zijn gesteld: Waarom is milieucriminaliteit zo’n blinde vlek voor politie en justitie? Heeft dat alleen met weinig tijd en beperkte middelen te maken?

    De eerst vraag die dan in mij opkomt is: Wie zijn die mensen die dumpen? Wat dumpen ze dan? Waarom dumpen ze in de natuur? https://www.rtvoost.nl/nieuws/273442/Waarom-dumpen-mensen-illegaal-afval

    https://edepot.wur.nl/31880

  17. 19

    @14: [ Blijkbaar vinden we het ook niet zo nodig om het dump-volk aan te pakken. ]

    Het dumpvolk* pak je o.a. aan door flink(!) statiegeld te heffen. Over het algemeen zijn ze daar gevoelig voor, zie kleine petflessen vs grote petflessen, en als ze toch dumpen zijn er wel kinderen die een zakcentje willen verdienen met lege flessen verzamelen.

    @16: [ waarom niet statiegeld vervangen door een verwijderingsbijdrage? ]

    Omdat je dat geld dan niet terug kun krijgen zoals statiegeld wel. Dus er is geen incentive om de fles weer in te leveren, het geld is toch al uitgegeven, dus waar zou ik nu nog moeite voor doen? Dan betalen we ook met zijn allen voor de dumpers. Bij statiegeld kun je wél zeggen “de vervuiler betaalt”.

    * als je met dumpvolk de vervuilers met aanhangers in het bos bedoelt is het natuurlijk een ander verhaal.

  18. 20

    @16: Degene die zijn flesje netjes inlevert krijgt het statiegeld terug, wie daar te lam voor is betaalt het a.h.w. als boete. bij een verwijderingsbijdrage betaalt iedereen en lijden de goeden onder de kwaden.

    @18: Bij mijn @9 begin ik toch echt met ‘de professionele drugsafvaldumper’ Verder is zwerfafval niet meer dan een spontane afvaldump in het klein.
    Jouw link beantwoordt de vraag ook niet, stelt hem alleen.
    Ik ben wel eens een vrachtwagenaccu tegengekomen op een plek waar je alleen kon komen door minstens een half uur te wandelen. En er lag geen ander afval omheen. Ook raar.
    edit: ik zie na het sluiten van het venster dat die tweede link een pdf op mijn bureaublad heeft gedumpt. ga ik van het weekend eens lezen

    Toen hier in de gemeente jaren geleden de afvalverwerking op de schop ging en er voor het grove werk naar een milieupark/afvalstraat verwezen werd was de klacht dat die wel erg ambtelijke openingstijden kende. De meeste een auto- en aanhangerbezitters betalen die tenslotte dankzij een baan die werktijden heeft. Ik heb toen op zo’n dorpsinspraakavond wat reuring veroorzaakt door te stellen dat de weg naar het milieupark bochtig is en door een donker bos leidt, waar niemand ziet wat je daar dumpt. De openingstijden zijn daarna (en zelfs onambtelijk snel) verruimd.

    Jouw vraag van die blinde vlek kan ik ook niet anders beantwoorden dan door te speculeren. Alsof die besturende CDA’ers en VVD’ers (die bij afvalnormen en -quota toch ook graag de wet naar hun hand zetten) toch iets teveel affiniteit voelen met ondernemers die aan de andere kant van de legaliteit opereren.

  19. 21

    Nederland blijkt gewoon te lamlendig om dit soort grote vraagstukken op te lossen Wbt het kleine zwerfafval; inderdaad, gewoon statiegeld invoeren. Maar nee, de lobby is tegen en we willen Unilever c.s. niet tegen ons in ’t harnas jaren. Dus dan komt er een slap, uitgepolderd convenant dat nooit gaat werken.

    Zelfde met de drugshandel. Ten eerste is al bijna 30 jaar bekend dat het uit de klauwen loopt met de georganiseerde criminaliteit (las er van de week nog een artikel over). Maar dat kreeg geen prioriteit, er werd ingezet op de wijkagent en surveillance op straat. Oók belangrijk, maar de recherche is schromelijk verwaarloosd. Er zijn natuurlijk nog veel meer oorzaken (zoals globalisering), maar feit is wel dat door het stupide beleid hier een hele industrie is ontstaan. Met grote gevolgen voor mens en milieu.

    Dan kun je inbrengen dat legalisering alleen effectief kan zijn als het internationaal gebeurt. Dat is natuurlijk voor een deel waar. Maar voor de volksgezondheid in Nederland kan het al snel een voordeel zijn, dat is 1. En 2 is dat je er een signaal mee uitzendt naar andere landen; wij gaan het vanaf nu anders aanpakken, want wat we deden werkt gewoon niet. Kijk maar hoe dat met de legalisering van softdrugs heeft gewerkt. Je kan wel gaan zitten wachten tot er wereldwijd overeenstemming is, maar dan kun je lang wachten. Je moet gewoon het voortouw nemen en het goede voorbeeld geven.

    Wat betreft het dumpen van gif door bedrijven. Ja sorry hoor, maar dat komt gewoon door het totale gebrek aan handhaving door inspecties, waar Karin Spaink het gister over had. Als ’t op papier in orde is, dan zal ’t wel kloppen.

    We leven in een land van lamlendig wensdenken.

  20. 23

    @22: [ om … afval te lozen als er stroomafwaarts drinkwater uit dat water gewonnen wordt. ]

    Eigenlijk is dat achterhaald. Hoezo loos je iets?
    Als je iets produceert dat afval oplevert dat de natuur niet op makkelijke manier kan verwerken, dan zorg je er zelf maar voor dat het onschadelijk gemaakt wordt, je loost het niet in het riool, niet in de lucht, laat staan op het oppervlaktewater.

    [ de lijst met chemicaliën die de bedrijven op Chemelot willen lozen, groter is dan die in de vorige vergunning. Dat komt deels omdat meer stoffen kunnen worden gemeten in het water. ]

    Dat s nog het meest verontrustende, wat weten we niet?

  21. 24

    @beugwant: werk kan mensen maken of breken. Schokkend hoe jij daar aan voorbij gaat.

    Is Limburg de mijnsluiting al te boven?

    En wat arrogantie betreft: downstream wonen er minstens zoveel arroganten

  22. 25

    @24: Werkgelegenheid was ooit doorslaggevend, maar is inmiddels een achterhaald argument, een getuigenis van regressief denken.
    Wat schokkend is, is het percentage werknemers dat zijn werk haat en het is anno nu helaas ook niet meer vanzelfsprekend dat je er nog goed van rond kunt komen. Je kunt niet voor een handvol banen een laatste restant oerbos kappen (Hambach) of van duizenden mensen het grondwater (fracking) of drinkwater (sitech) verpesten.

  23. 26

    @beugwant: regressief denken? Voor mij hoeft het niet zo modieus te zijn.

    Veel mensen ontlenen hun identiteit aan hun werk. Hun trots en waardigheid. Wie daar aan gaat rommelen die zal dat weten en voelen.

  24. 27

    @24: [ Schokkend hoe jij daar aan voorbij gaat. ]

    Een vleeswarenfabriek in Aalsmeer roept al zijn vleeswaren terug omdat er doden zijn gevallen.
    Waarom terugroepen? Denk eens aan al die mensen in die vleeswarenfabriek die hun werk zouden kunnen verliezen.
    Schokkend hoe mensen daar aan voorbij gaan.

    En in Aalsmeer hadden ze goede bedoelingen terwijl Chemelot slechte bedoelingen had om zo goedkoop en zo makkelijk mogelijk van gif af te komen.
    Schokkend hoe mensen daar aan voorbij gaan.

  25. 28

    @26:
    De politie zit verdomme voortdurend achter huurmoordenaars aan om hun werk te beletten.

    Veel mensen ontlenen hun identiteit aan hun werk. Hun trots en waardigheid. Wie daar aan gaat rommelen die zal dat weten en voelen.

    /sarcasme

  26. 29

    @27: die terugroepactie heeft niets met de werkgelegenheid te maken. Er zijn zelfs terugroepacties die voordelig hebben gewerkt voor een bedrijf

    En zo goedkoop mogelijk (netjes binnen budget) kun je ook zien als een goede bedoeling.