Veel verzetslieden en oorlogsslachtoffers hebben na de oorlog hun verhalen voor zich gehouden. Of ze gaven slechts summiere informatie. Dat gold ook voor de soldaten die in Indië gevochten hebben. Sommige verhalen zijn nooit verteld. De tweede generatie bleef ook na de dood van de (groot)ouders vaak nog met vragen zitten over wat er in de oorlog precies is gebeurd in hun familie. Voor velen, inmiddels ook met pensioen, was dat een reden om archieven van instanties en de eigen familie te doorzoeken om antwoorden te vinden. Het heeft de afgelopen decennia geleid tot een hausse aan boeken en documentaires over slachtoffers zowel als daders, verzetsmensen en collaborateurs. En daarmee worden elk jaar weer stukjes geschiedenis toegevoegd, vragen beantwoord en nuances en correcties aangebracht.
Uit de stapel die dit jaar verscheen licht ik een boek met de titel ‘Na de Bevrijding’, eigenlijk dus niet over de oorlog zelf maar over de jaren direct daarna. Daarmee gaat het toch ook weer wel over de oorlog. Veel van wat direct na de bevrijding gebeurde stond immers volledig in het teken van de oorlog. Hoe sterk het verlangen ook was om de oorlogsellende snel te vergeten en vooruit te kijken, er moest een zware en voor velen tragische periode verwerkt worden. ‘Na de bevrijding’, het onlangs verschenen boek van een drietal historici verbonden aan de Radboud Universiteit laat zien hoe Nederlanders hun oorlogservaringen in de jaren veertig hebben verwerkt. De auteurs hebben daarvoor een originele aanpak gekozen. De voornaamste bronnen zijn artikelen uit de toen verschenen dagbladen die een beeld geven van de dagelijkse actualiteit en de wijze waarop gewone mensen met alle tekorten en handicaps de draad van hun leven weer proberen op te pakken. Met name regionale en lokale kranten waar er ‘nauwelijks afstand is tussen de journalist en de gewone burgers’ zijn in de ogen van de auteurs een belangrijke bron voor maatschappelijke ervaringen rond de bevrijding. Ze vormen een aanvulling op individuele getuigenissen en wat er in archieven te vinden is over deze periode.
De thema’s die in het boek aan de orde komen zijn wel bekend. De rol van het militaire gezag en de Binnenlandse Strijdkrachten (BS), de afrekening met collaborateurs, de distributie van levensmiddelen, de trage wederopbouw en de woningnood komen allemaal aan de orde aan de hand van artikelen uit De Provinciale Zeeuwse Courant, De Winschoter Courant, de Helmondsche Courant, de Vrije Stemmen van Schouwen Duiveland, naast de landelijke, uit het verzet voortgekomen kranten als De Waarheid, Trouw, Het Parool en Het Vrije Volk.
Uit de pers van die dagen blijkt bijvoorbeeld dat de ‘bijltjesdag’-excessen en de verhalen over de interneringskampen voor collaborateurs die pas onlangs door Ewout Kieft uit de archieven van een Parlementaire Enquête zijn opgediept ook toen al de nodige aandacht kregen. Zo waarschuwde de Nijmeegse Courant eind 1944 al voor eigen richting: ’…dan gelden niet meer de normen van de rechtsstaat, maar van de jungle en dan is de strijd dien wij meer dan vier jaar gevoerd hebben en nog voeren tegen tyrannie en barbarij zonder zin geweest’. De Nieuwe Nederlander, een links protestants dagblad klaagt dat het moeilijk is een beeld te krijgen wat er in de interneringskampen gebeurt. ‘Wij willen weten, omdat het niet voor mag komen, dat in ons land mogelijk toestanden ontstaan, die wij, zoo wij het geweten hebben, niet geduld zouden hebben.’ Het lokale dagblad Het Kompas schrijft over kinderen van collaborateurs die in Nijmegen onder hevig protest van de moeders door de politie uit een interneringskamp werden gehaald. Pas in 1950, na de Parlementaire Enquête, wordt een van de kampcommandanten door de rechtbank in Groningen veroordeeld omdat, zo schrijft de Zierikzeesche Nieuwsbode, hij ‘op de meest ergerlijke wijze Duitse kampmethoden had overgenomen en zijn machtswellust heeft willen botvieren op zijn arrestanten.’
Een apart hoofdstuk is gewijd aan de koloniale oorlog in Indonesië. Volgens velen toen noodzakelijk. Want: ‘Indië verloren, rampspoed geboren’. De wederopbouw van het sterk verarmde Nederland is afhankelijk van het herstel van de band met Nederlands Indië. De Heldersche Courant schrijft op 2 augustus 1945: ‘De bevolking is verzwakt, het jongere geslacht ondervoed. De bodem is uitgemergeld en de veestapel verminderd. De bedrijven zijn gehavend, geplunderd en ontwricht. De koopvaardijvloot leed zware verliezen. Maar verreweg het ergste is dat onze rijke overzeese gebieden verloren gingen in de strijd’. En zo wordt het pas bevrijde Nederland voorbereid op een nieuwe oorlog met geweld van ‘onze jongens’ en misstanden die ook toen al aan het licht kwamen, zij het niet in alle kranten. De Waarheid publiceert een brief van een Nederlandse militair die in Indië dient. ‘De meeste jongens schieten iedere pemoeda, gewond of niet, meteen maar dood. Je maakt hier staaltjes mee, zo diep treurig en beschamend, dat je je afvraagt waarom de nazi’s zo weinig succes hebben gehad bij ons volk (…). Mijn grootste grief echter is dat gevangenen niet alleen geslagen, maar ook werkelijk gemarteld en gefusilleerd worden.’ Deze stemmen zullen pas veel later doordringen tot het grote publiek.
De keuze voor krantenartikelen van vlak na de bevrijding als bron voor een beeld van de toestand in die dagen is interessant, maar heeft natuurlijk, net als dagboeken en archieven een beperking. De kranten waren in die tijd nauw verbonden met politieke groeperingen en kerkelijke autoriteiten. Ze weerspiegelen hun denkbeelden en laten vooral de stemming in het land zien, meer denk ik dan wat de auteurs noemen de ‘maatschappelijke ervaringen’. ‘Geselecteerde ervaringen’ zou je misschien moeten zeggen. Dat laat onverlet dat dit boek zeker ook een waardevolle bijdrage is aan de geschiedenis over een periode waarover voorlopig nog niet het laatste woord is gezegd.
Xia van Beuningen, Charlotte Dommerholt en Lieke Speerstra. Na de bevrijding; wederopbouw, schaarste, zuivering. Uitgeverij Wbooks Zwolle, €27,95