Goddelijke komedies

Hoe een verhaal over een hemelbezoek van religie op religie lijkt overgenomen.

Ik beken dat er hele weken, ja hele maanden voorbij gaan zonder dat ik denk aan het kleine antieke geschrift dat bekendstaat als de Openbaring van Paulus. Sterker nog, tot gisteren had ik niet gehoord van deze gnostische tekst, die in 1945 is gevonden in het Egyptische Nag Hammadi. En dat was jammer.

Maar we beginnen niet met een obscure tekst uit de Egyptische woestijn, maar met een heel wat bekender stuk literatuur: de Goddelijke komedie van Dante. In dit tussen 1308 en 1321 gepubliceerde gedicht vertelt de ik-figuur hoe hij een visioen heeft waarin hij afdaalt in de hel en vervolgens via de louteringsberg opstijgt naar de hemel. Onderweg ontmoet hij allerlei mensen, die vertellen waarom zij worden gestraft of beloond. Tegelijkertijd wordt de filosofie van Thomas van Aquino uitgelegd. In de hel en op de louteringsberg heeft Dante als gids de Romeinse dichter Vergilius, en er is wel aangenomen dat de Florentijnse auteur op het idee van zijn werk is gekomen door lezing van de Aeneis, waarin de held afdaalt in de Onderwereld.

De overeenkomst is echter heel incompleet. Vergilius’ personage daalt af in de onderwereld, terwijl Dante niet slechts de hel bezoekt, maar ook de louteringsberg en de hemel. De Spaanse oriëntalist Miguel Asín Palacios heeft gewezen op een veel logischer model voor Dante’s gedicht: het rond 1260 geschreven Libro della scala van zijn leermeester Brunetto Latini, waarvan weer vaststaat dat het is geïnspireerd door uitgebreide islamitische legendevorming rond Mohammeds nachtreis, de mi’raj. De klassieke versie van dat verhaal is te vinden bij Ibn Ishaq, en kunt u nalezen in de Nederlandse vertaling van Wim Raven. Kort en goed komt het erop neer dat de profeet op een wit rijdier, Buraq, ten hemel vaart en dat hij daar uitleg krijgt over het hiernamaals.

Kortom: een gebeurtenis uit de islamitische heilsgeschiedenis vormt de aanleiding tot legendevorming, een Italiaanse dichter hoort ervan, en zijn leerling baseert er een meesterwerk op. Het is leuk om te zien hoe een verhaal uit de ene context naar de andere kan overspringen. Zoiets gebeurt voortdurend: het oorspronkelijke verhaal over de nachtreis bevat bijvoorbeeld een discussie tussen Mohammed en God over de vraag hoe vaak de mensen per dag moeten bidden, en dat is een exacte kopie van het verhaal over Abraham die met God loopt te sjacheren over het aantal rechtvaardigen dat genoeg moet zijn om Sodom en Gomorra te redden.

Dante en Mohammed zijn echter niet de enigen van wie wordt verteld dat ze de hemel hebben bezocht. In de oud-joodse wereld bestaat een uitvoerige literatuur over Henoch, van wie in het boek Genesis(5.18-24) wordt verteld dat hij “wandelde met God” en dat hij door God “werd opgenomen” – met andere woorden, niet is gestorven. Vanaf de derde eeuw v.Chr. is hierover een uitvoerige literatuur ontstaan, vol visioenen van de hemel en de hel, en gedetailleerde beschrijvingen van de kosmische strijd tussen goed en kwaad. Het was destijds buitengewoon populair materiaal (voor invloed op het Nieuwe Testament, klik hier).

De samenstellers van de joodse Bijbel hebben de henochitische literatuur niet erkend als geïnspireerd, en de christenen hebben er ook niet veel mee gedaan. De uitzondering is de Ethiopische kerk, die de tekst wel beschouwt als onderdeel van de Bijbel. Mohammed kan het – zoals ik zo meteen zal betogen – daar echter niet rechtstreeks hebben geleend.

Dat maakt het moeilijk om te zeggen dat Mohammeds verhaal is geïnspireerd door Henoch. Nu staat wel vast dat de islam is ontstaan in een Arabisch Schiereiland waar het in de late zesde en vroege zevende eeuw broeide van nieuwe religieuze ideeën. Sommige stammen hadden hun eigen versie van het jodendom ontwikkeld, er leefden Perzische zoroastriërs en er waren ook mensen die, ten gevolge van de eindeloze twisten over de christelijke orthodoxie, waren verbannen uit het Byzantijnse Rijk. Er waren allerlei monotheïsten in Arabië, maar geen ervan was wat de religieuze autoriteiten een orthodoxe jood, een orthodoxe christen of een orthodoxe zoroastriër zouden hebben genoemd. Invloeden uit de zijtakken van deze religies zijn dus alleen maar te verwachten.

En nu komen we bij de Openbaring van Paulus, een heel korte tekst die behoort tot de zogeheten gnosis: een zijtak van het christendom die we goed kennen door de ontdekking, in 1945, van een kleine bibliotheek in het Egyptische Nag Hammadi. De ruim vijftig teksten zijn door Jacob Slavenburg en Willem Glaudemans in het Nederlandsvertaald, en daarin is ook de Openbaring van Paulus opgenomen.

Drie pagina’s in totaal, maar voldoende om vast te stellen dat dit de bron kan zijn van het verhaal van Mohammeds nachtreis. Er is namelijk sprake van verschillende hemels – de eerste hemel, de tweede hemel, de derde hemel en zo voort. Dat is ook een wezenlijk kenmerk van Mohammeds visioen, en hij kan dat niet hebben ontleend aan de henochitische literatuur, waarin het motief ontbreekt. Dat is ook niet zo vreemd, want het boek Henoch is ontstaan in een andere stroming van het jodendom dan het farizeïsme, waartoe Paulus behoorde, die – bij mijn weten – als eerste schreef over een mystiek bezoek aan “de derde hemel” (2 Kor. 12.1-4).

Samenvattend: we hebben te maken met een motief dat van de ene religie naar de andere springt. In schema:

Het zou interessant zijn te kijken of er nog een connectie is met het verhaal van Etana, een Mesopotamische held die op een adelaar ten hemel vaart.

  1. 1

    De samenstellers van de joodse Bijbel hebben de henochitische literatuur niet erkend als geïnspireerd, en de christenen hebben er ook niet veel mee gedaan.

    Onjuist, want het kabbalistische Boek van Henoch (ook wel bekend als het Boek van de Hekhalot) heeft de status van Midrash. Het is een erkend onderdeel van de Joodse traditie.

    Er is namelijk sprake van verschillende hemels – de eerste hemel, de tweede hemel, de derde hemel en zo voort. Dat is ook een wezenlijk kenmerk van Mohammeds visioen, en hij kan dat niet hebben ontleend aan de henochitische literatuur, waarin het motief ontbreekt.

    Nou, dat is dus echt niet waar, want dat motief van die reis door de verschillende hemelen is zelfs centraal voor vroegste stadium van de ‘joodse Kabbalah: de Merkavah mystiek, waarin Enoch een prominente rol speelt. Dat is een grote reis door de hemelen, want dat gaat met name over de visioenen van Ezekiel. De wiki over de Merkavah stelt dan ook:

    In their visions, these mystics would enter into the celestial realms and journey through the seven stages of mystical ascent: the Seven Heavens and seven throne rooms. Such a journey is fraught with great danger, and the adept must not only have made elaborate purification preparation, but must also know the proper incantations, seals and angelic names needed to get past the fierce angelic guards, as well as know how to navigate the various forces at work inside and outside the palaces.

    In die Hekhalot mystiek wordt Enoch geassocieerd wordt met de engel Metatron. Daarover schrijft Gershom Scholem (Kabbalah, pp 378-379):

    A different tradition associates Metatron with Enoch, who “walked with God” (Gen. 5:22) and who ascended to heaven and was changed from a human being into an angel – in addition he also became the great scribe who recorded men’s deed. This role was already delegated to Enoch in the Book of Jubilees (4:23). His transmutation and ascent to heaven were discussed by circles who followed and elaborated it. The association with Enoch can be seen particularly in the “Book of the Hekhalot”, sometimes also called “The book of Enoch”.

    Het motief is kortom volop aanwezig in Enochiaanse literatuur en daar kan het prima aan ontleend zijn.

  2. 2

    De Komedie is vast een meesterwerk, maar (voor mij althans) volledig onleesbaar.

    10 × per pagina naar achteren moeten bladeren om aldaar te moeten lezen dat wat ik net las helemaal niet oninteressant was, maar juist, integendeel, héél interessant was, is me denk ik gewoon te veel gevraagd.

    Die steeds opduikende Florentijnen uit Dantes tijd waren trouwens ook behoorlijk irritant, die dan van het wapen van de gele leeuw met daarop de rode gier en wellicht een groene ooievaar zijn en zo, en waarvan je dan achterin moet lezen dat ze zojuist magistráál in de gezeik zijn genomen.

    Nou.

    Ha-ha.

  3. 4

    Ja, maar in American Psycho stond dat ook, en dat was een fantastisch boek. U begrijpt dus mijn verwarring …

    Maar goed punt inderdaad, ik had het moeten zien aankomen.

  4. 5

    Er is een interessante theorie, dat Paulus het christendom stichtte, als geheim agent van de Romeinse keizer, om het jodendom te ondermijnen.
    Zowel het verhaal hoe Paulus met groot escorte van Romeinse soldaten Jerusalem naar de kust ging, voor z’n tocht naar de keizer in Rome, als de omvang van de Romeinse oorlogen tegen de joden, ondersteunen deze theorie.
    Baigent schreef er een boek over, gebaseerd op de joodse Dode Zee rollen expert, Eisenmann.
    De boeken die proberen aan te tonen dat Jezus nooit heeft bestaan verschenen vanaf het midden van de 19e eeuw in Duitsland, ze verschijnen nog.
    Ik denk niet dat we ooit echt zullen weten hoe het zat.

  5. 7

    @tienwijzen
    Waar reageer je op? De tekst van “Paulus” waarnaar hier verwezen wordt is helemaal niet afkomstig van de apostel Paulus maar van pseudo Paulus en komt uit de tweede eeuw.

  6. 8

    en overigens vind ik het niveau van eruditie hier veel te hoog wat dit soort zaken semi-esoterie aangaat. Kunnen we weer gewoon PVV (of iedere willekeurige andere partij) bashen?

  7. 9

    Dank voor de aanvulling; ik had hieraan inderdaad niet gedacht. Het lijkt me inderdaad een mogelijk scenario. Het blijft leuk hoe die motieven zich niets van de traditionele grenzen van religies aantrekken en over en weer springen.

  8. 11

    Als half bakken historicus vind ik Jona’s bijdragen altijd ok, maar je verwoord exact wat ik had bij deze: mateloos interessant, maar met Jabir’s bijdrage erbij wordt ik weer met mijn twee benen op de grond gezet qua kennis

  9. 12

    Ik weet niet of eruditie hier iets mee te maken heeft (@#8). Ik vind mezelf redelijk belezen en zo zijn er hier meer. Maar specialisme lijkt me wel een goede aanduiding. En dit wordt erg specialistisch. Teveel specialisme geeft de auteur altijd gelijk want echte discussie is niet mogelijk.

    Je zou nog kunnen argumenteren dat het leggen van verbindingen tussen de verschillende religies en literaire stromingen de verschillende groepen dichter bij elkaar zou moeten brengen – want ze hebben een gemeenschappelijke basis. Ik betwijfel dit effect. Verder begrijp ik het doel van de constateringen niet helemaal.

    De verbinding tussen islam en christendom is niet nieuw – de abrahamistische godsdiensten worden niet voor niets zo aangeduid.

    Maar om de Divina Commedia daartussen te plaatsen gaat wat ver. Makkelijker is het om het als maatschappijkritiek of persoonlijke interpretatie van de politieke samenleving om hem heen neer te zetten. De door jou gelinkte wiki zegt : Inferno is erg politiek van aard: Dante plaatst veel van zijn politieke tegenstanders (inclusief enkele pausen), maar ook sommige van zijn medestanders, in de hel. De verkopers van kerkelijke ambten, de simonisten, bevinden zich in de achtste cirkel.

    En eigenlijk is dat zoals ik de goddelijke komedie dan ook zie : een interpretatie door een christelijke bril van zijn tijd. En een kritische ook nog : verschillende pausen zaten in de hel.

    De insteek die jij neemt – een soort missing link tussen religies in – kun je voor elk literair werk van voor 1500 wel nemen. En misschien nog wel verder.

  10. 13

    Ja, dat is een constant proces van onderlinge kruisbestuiving. Het grensvlak tussen oost en west interesseert me in dat verband vooral en alle uitwisseling die er op de zijderoute ontstond.

    Nu zit ik bijvoorbeeld uit te zoeken wat de relatie tussen (Tibetaans) Boeddhisme en Manicheïsme is, want het viel me op dat de vijf lichten uit het Manicheïsme een omschrijving hebben die wel heel sterk doet denken aan de vijf elementen uit de Tibetaans-tantrische traditie. Blijkt dat het Turkse Ughur volk gedeeltelijk uit manicheïsten bestond, gedeeltelijk uit Boeddhisten en ten dele zelfs uit Christenen. En dat die nog een tijd heersten over Tibet, precies ten tijde van het ontstaan van veel Vajrayana tradities.

    Vinden orthodoxe Mahayana Boeddhisten niet leuk, want die doen net of het allemaal afkomstig is uit de Indiase academische traditie.

    Ik vond in de ocntext van bovenstaande trouwens nog een goed citaatje van Gershom Scholem, wiens werk ik absoluut aan kan raden. Ik zocht het nog even na en vond hier nog een mooi citaate met betrekking tot het onderwerp in zijn Origins of the Kabbalah (pp 22):

    “the central teaching of gnosticism consists of methodical instructions for the ascent of the soul from the earth through the spheres of the hostile planet-angels and rulers of the cosmos to its divine home….

    …the fact remains, that precisely these ideas were affirmed in the heart of an esoteric tradition within the Jewish tradition and not only amongst Jewish heretics….

    ..One can still discern plainly the relation to late Jewish apocalytic writings, whose ideas evidently form a plausible transition to both Jewish monotheistic Gnosticism and the heretical Gnosticism that tended towards dualism.”

  11. 14

    @HansR

    Je kan de Goddelijke Komedie op verschillende niveau’s interpreteren en de maatschappelijke/ politieke context is wel de platste daarvan. Overdrijven is zeker mogelijk, (zoals de romanticus Dante Gabriel Rosetti bijvoorbeeld deed), maar het is natuurlijk wel wat gelaagder dan alleen maar de politiek. Umberto Eco schrijft daarover in interpretation and Overinterpetation:

    Notice that Dante was the first to say that his poetry conveyed
    a nonliteral sense, to be detected “sotto il velame delli versi strani,” beyond and beneath the literal sense. But not only did Dante explicitly assert this; he also furnished the keys for finding out
    nonliteral senses.

    Nevertheless these interpreters, whom we shall call Followers of the Veil (Adepti del Velame), identify in Dante a secret language or jargon on the basis of which every reference to erotic matters and to real people is to be interpreted as a coded invective against the Church. Here one might reasonably ask why Dante should have gone to such trouble to conceal his Ghibelline passions, given that he did nothing but issue explicit invective against the papal seat.

  12. 15

    Gelaagdheid zeker, ik zou de maatschappelijke interpretatie zeker niet de platste willen noemen al was het alleen al vanwege al die religieuze figuren erin.

    En verder vind ik alle interpretaties prima hoor, alleen die ‘missing link’-zet zoals ik hem noemde gaat mij wat ver. Of zoals Jona zegt : Samenvattend: we hebben te maken met een motief dat van de ene religie naar de andere springt. Daarmee zet je Dante neer als een god/religie. gaat me wat ver.

    Dichter, een goede, een slimme.
    Maar maak het niet te gek.
    Dadelijk gaat Ulysses ook nog in zo’n rijtje staan.

  13. 16

    Gelaagdheid zeker, ik zou de maatschappelijke interpretatie zeker niet de platste willen noemen al was het alleen al vanwege al die religieuze figuren erin.

    Ja, maar als je daarmee de verwijzingen naar religieuze personen bedoelt, vind ik die eerder bij de politieke dimensie horen. Je hebt natuurlijk de pausen en machthebbers die ergens in de hel gemarteld worden, maar dat bedoel ik niet.

    Een wat minder platte dimensie vind ik bijvoorbeeld de topografie van hemelse en infernale hiërarchieën, in de Komedie; dan mag de naam Pseudo Dyonusus trouwens niet ontbreken. In feite is heel Dante’s kaart daarvan afkomstig (uit zijn De Coelesti Hierarchia om precies te zijn), eerder dan de Openbaring van Paulus.

  14. 17

    De tocht naar de onder/bovenwereld is een universeel onderdeel van heldenverhalen wereldwijd. Lees vooral eens ‘The hero with a thousand faces’ van George Campbell, waarin hij duizenden heldenverhalen langs elkaar legt. De held bezoekt de onderwereld om zijn angst voor de dood te overwinnen en wordt tenslotte door de goden in hun midden opgenomen, al dan niet na een queeste.

    Trivia: ook Buddha bezocht de hemel (om zijn moeder te ontmoeten) en George Lucas baseerde Star Wars voor een aanzienlijk deel op Campbells werk, een van de redenen waarom het verhaal wereldwijd aanspreekt: iedereen herkent er componenten in van de verhalen waar hij zelf mee opgegroeid is.

  15. 18

    Heel boeiend allemaal. En als vrijdenker trek ik dan o.a. deze conclusie: mooie verhalen, maar niet meer dan dat. Er is geen hemel, geen hel, geen god, er is slechts het zijn(de) dat ongeschapen, oneindig, eindeloos, tijdloos, eeuwig, is. Ik verwijs daarvoor graag naar de Nederlandse filosoof Benedictus de Spinoza (1632-1677) en zijn meesterwerk: Ethica.

    Jan Bontje, columnist, (haiku)dichter, vrijdenker.

  16. 19

    H.S Chamberlain legt uit hoe de joodse, christelijke en Islamitische hemel afstammen van de Egyptische.
    Er zijn speculaties dat Mozes, als hij ooit heeft bestaan, priester was in Heliopolis, waar een farao probeerde een monotheistische godsdienst te stichten.

    Geschiedkundigen zijn het er grotendeels over eens dat monotheisme diende, misschien nog dient, de legitimiteit van de heerser te bevestigen.
    De Habsburgs waren niet de enigen die hun gezag aan god ontleenden, Bush jr had er ook last van.

    Wat betreft Paulus als geheim agent, het idee komt komt van Eisenmann, niet van Baigent, en als je Shlomo Sand leest over de uitvinding van het joodse volk, krijg je het idee dat de theorie zo gek nog niet is.
    De Romeinen zullen niet zomaar twee keer enorme legers naar Palestina gestuurd hebben.

    Hoe arbeidsintensief, (joodse ?) slaven deden het werk, de belegering van Massada was, is nog te zien.

  17. 20

    Ik verwijs graag naar Giordano Bruno, die al stelde het heelal alleen te kunnen begrijpen als het oneindig was, in ruimte en tijd.
    Een begin in ruimte en tijd is voor mij ook onbegrijpelijk, voel dus mee met Hoyle,die de oerknal van Gamov belachelijk maakte met de term ‘Big Bang’.

    Hubble, die de roodverschuiving ontdekte, heeft zelf nooit de conclusie getrokken van de oerknal.

    Spinoza was indertijd zwaar beledigd als hij voor atheist werd uitgemaakt.

  18. 23

    Ga je hier nu werkelijk de “theorietjes” van de nazi H.S. Chamberlain (die regelmatig racistische columns leverde aan de Völkischer Beobachter) verkondigen als iets wat serieus het overwegen waard is? Overigens is de argumentatie dat Mozes een Atenistische priester was onder de heerschappij van Akhnaton afkomstig van Freud en is de opvatting dat de drie monotheïstische beschrijvingen van de hemel een gemeenschappelijke oorsprong hebben in het oude Egypte ook bepaald niet origineel van Chamberlain.

    Vanwaar zulke geestelijk gestoorde crackpot verhaaltjes?