Eer = morele reputatie


In deze reeks van artikelen nemen we begrippen onder de loep die gebruikt worden in het discours over migranten in Nederland, en met name over eergerelateerd geweld. Die termen zijn bijna allemaal erg vaag. Dit heeft grote gevolgen die we onder ogen moeten zien.

In de eerste bijdragen over de consequenties voor hulpverlening, het werken met lijsten in plaats van onderzoek te doen, de meerdere definities, het probleem van lukraak ingevoerde nieuwe termen (zoals Schadelijke Traditionele Praktijken) en een voorstel om dezelfde eer voor iedereen te hanteren, beschreef ik welke problemen er zijn met de termen cultuur, eer, eergerelateerd geweld.

Het label ‘eergerelateerd’ komt via de lijstjes bijna uitsluitend terecht bij burgers met een niet-westerse migratie-achtergrond en heeft voor hen enorme juridische, sociale en emotionele gevolgen, waartegen ze zich nauwelijks kunnen weren.

Eer: morele reputatie

Met de lijstjes wordt de deur naar verboden willekeur in de omgang met mensen uit minderheidsgroepen ver opengezet. Ik stel daarom voor te stoppen met het gebruik van de lijstjes.

In plaats daarvan kunnen we de algemene betekenis van eer gebruiken die al gangbaar is in ons eigen taalgebruik en dat van de Verenigde Naties: bij eer gaat het altijd om morele reputatie.

Bescherming van iemands morele reputatie, – dus bescherming tegen smaad en laster is van levensbelang. Niet omdat hij of zij zich gekwetst voelt, maar omdat smaad en laster kunnen leiden tot sociale uitsluiting en afwijzing. Een goed functionerende overheid behoort haar burgers daartegen te beschermen.

Beschadiging van de eer heeft een funeste invloed op álle mensen, ongeacht hun afkomst, geslacht en leeftijd. Daarom zijn smaad en laster zo ernstig en schadelijk en zijn ze ook strafbaar.

Je hebt écht iets gedaan

Ook wanneer mensen in je omgeving horen dat je écht een dief, fraudeur, pedoseksueel, terrorist, verkrachter of prostituee bent, krijg je een moreel stigma.

Het gevolg van dat morele stigma is sociale uitsluiting: je buurvrouw draait haar hoofd af, je vriendinnen beantwoorden je telefoontjes niet, je baas stelt je voorlopig op non-actief, je wordt geroyeerd door je vereniging of je partij en door voorbijgangers in het gezicht gespuugd. En, ja, ook gaat je vrouw of je man bij je weg.
Meestal hebben dan maar weinig mensen medelijden met je.

Eerverlies is universeel

Of dit allemaal gebeurt en in welke mate hangt natuurlijk af van de ernst van wat je gedaan hebt, of je een acceptabel excuus kunt geven voor je wangedrag, of je oprecht schaamt en spijt betuigt, en wat degenen in je omgeving vinden van de actie, je excuus en je excuses.

Maar het staat vast dat dit gebeurt in alle culturen en gemeenschappen ter wereld op dezelfde manieren met dezelfde impact. En er is geen enkele aanwijzing dat mensen met bepaalde etnische of geografische achtergronden of ‘culturen’ beter bestand zijn tegen sociale uitsluiting.

Associatief stigma

Een kenmerk van een moreel stigma is dat het zich gemakkelijk uitbreidt naar anderen. Namelijk naar de leden van de groepen waartoe je behoort: je familieleden natuurlijk, maar ook vrienden, kennissen, collega’s, buren, het kaartclubje, kerkgenootschap, zwemvrienden of de bushcraftersvereniging, denk aan Jos B.

Zo’n afgeleid stigma wordt een associatief stigma genoemd. Een associatief stigma is universeel: in alle culturen ter wereld worden mensen afgerekend op het gedrag van een familielid.

Uit onderzoek van o.a. Rachel Condry in Engeland blijkt dat dergelijke groepen, vooral familieleden, in hun omgeving vaak problemen krijgen. Dikwijls worden ze via internet en op straat uitgescholden, krijgen een steen door de ruiten of een pak slaag.

Ook kleine kinderen

Ook kinderen worden van zo’n associatief stigma vaak de dupe. Metje Blaak, verdedigster van de rechten van prostituées zegt:

Ik heb meegemaakt dat kinderen de dagopvang moesten verlaten omdat hun moeder in de prostitutie zat.

De keuzes van individuen kunnen hun kinderen nog decennia lang achtervolgen. In een artikel (‘Voor altijd fout: dochters van NSB-ers’, R. van der Zee) vertelt Francien, geboren na de oorlog, hoe het SS-lidmaatschap van haar ouders haar hele leven en dat van haar broer vergald heeft. En hoe zij zich nog altijd diep schaamt.

Eerherstel

Mensen die onschuldig beschuldigd of veroordeeld zijn, strijden voor eerherstel. Eerherstel betekent herstel van iemands morele reputatie.

Als het lukt de eer te herstellen, kunnen ze door anderen opnieuw in vertrouwen worden aanvaard als vriend, potentiële echtgenoot, buurman, werknemer, collega en clublid. Eerherstel is zo belangrijk, dat er ook vaak postuum voor wordt gestreden.

Eerherstel voor onschuldige groepsleden

Maar ook de onschuldige mensen van wie een familielid in opspraak is geraakt (zoals Francien) willen eerherstel voor zichzelf.

Voor dat eerherstel moeten zij meestal publiekelijk afstand nemen van het gedrag van hun ‘slechte’ familielid – en soms ook van dat familielid zelf.

Het is dus niet raar dat de moeder van Joran van der Sloot, toen nog in voorarrest wegens moord op een jonge Peruaanse vrouw, zei dat ze haar zoon niet zou gaan opzoeken in de gevangenis in Peru ‘als blijkt dat hij schuldig is’.

Wangedrag voorkomen en geheim houden

Stel, je merkt dat een familielid, collega of clubgenoot iets van plan is waarvan je weet dat ook jóuw vrienden, kennissen, collega’s of klanten daar met afschuw op zullen reageren. Wat doe je dan? Laat je hem of haar rustig begaan? Of probeer je dat gedrag de kop in te drukken?

Veel mensen willen de sociale gevolgen voor henzelf en bijvoorbeeld hun kinderen liever niet riskeren. Zelfs als ze dat gedrag zelf niet echt verkeerd vinden. Ze nemen afstand.

En als je familielid, collega, werknemer of clubgenoot zich ernstig heeft misdragen, doe je er misschien goed aan dat geheim te houden (zoals in Het Diner van H. Koch).

Want als het door jou uitkomt, moet je je verantwoorden, niet alleen in de buitenwereld, maar ook jegens boze mede-groepsleden. Het is niet toevallig dat de meeste klokkenluiders ‘ziek’ thuiszitten. Mensen praten nu eenmaal niet graag over taboes.

Kortom, in situaties rondom de morele reputatie liggen spanningen en conflicten op de loer. En in die contexten kan zich geweld voordoen. Eergerelateerd geweld.

(Wordt vervolgd.)


Een gastbijdrage van Rob Ermers, als gastonderzoeker verbonden aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Via zijn bureau (MO Perspectief) geeft hij trainingen en doet hij onderzoek naar de multiculturele samenleving. Hij heeft met name gepubliceerd over eergerelateerd geweld. Zijn laatste publicatie is Honor Related Violence. A New Social Psychological Perspective (Routledge, London).

Met dank aan oud-advocaat Jaap Bakker.

  1. 4

    @1
    Ik heb ook een hekel aan Trump, maar er is een plaats en tijd daarvoor. En dat is niet ‘overal’ en ‘altijd’. De bijdrage van #0, ook in het kader van diens eerdere bijdragen, heeft het toch echt over ‘eer’ in het kader van Nederlands beleid en recht. Wat er twee jaar geleden gebeurd zou kunnen zijn in ons langverloren ‘Nieuw-Amsterdam’ is dan niet echt relevant…

  2. 5

    Het is natuurlijk nuttig om eer crosscultureel te definiëren, prima. Maar het idee dat er geen culturele verschillen zijn in wat die eer inhoud en het belang van eer lijkt mij gevaarlijke flauwekul. Om maar een paar zaken te noemen die duidelijk verschillen tussen culteren: welk gedrag levert eerverlies op? Wanneer is geweld acceptabel in het geval van eerverlies? Hoe groot is de groep wiens eer in het geding is bij individuele acties? In Nederland is het individu belangrijker dan de groep, is de drempel tot geweld zeer hoog, en leidt seksueel gedrag van vrouwen veel minder snel tot eerverlies dan in veel conservatievere culturen.

    Als je als Nederlandse hulpverlener dan te maken krijgt met mensen die er een heel ander cultureel kader op na houden, dan is het wel nuttig dat je daar specifiek training/informatie over hebt, zeker als dit kan leiden tot doden.

  3. 6

    @4: ik kan de link wel leggen hoor. Trump is een autocraat. Die achten zichzelf boven de wet en vinden dat ze ongestraft van alles mogen doen. Tegelijkertijd zie je dat iedere actie die hem raakt en niet bevalt wordt uitgelegd in termen van gezichtsverlies. Trump neemt dan ook wraak op mensen die hem volgens hem hebben dwarsgezeten. Je ziet dan ook dat trump-meetings een haast noordkoreaans tintje van bewierrooking krijgen.

    Dat is in het groot, maar in het klein zie je dat ook met lui die in een eercultuur blijven hangen.

    Daarnaast: het is ergens toch apart dat iemand allerlei kwalijke zaken kan doen en roepen (‘grab em by the pussy’) maar dat zonder stigma overleeft, terwijl een democratisch politicus voor veel minder geslachtofferd wordt.

    Hetzelfde zie je trouwens ook in nederland. corrupte VVD’ers bij de vleet, zelfs VVD’ers die de bak in moeten, maar iedereen valt over een bijbaantje van Rosenmuller.

  4. 7

    Ik weet niet waarom, maar ik lees in deze serie alleen maar 1 hele grote apologie voor eergerelateerd geweld. 1 groot begrip voor perverse onderdelen van een geïmporteerde, (wat dat betreft) inferieure, cultuur.

  5. 8

    @7

    Ik weet niet waarom, maar ik lees in deze serie alleen maar 1 hele grote apologie voor eergerelateerd geweld.

    Ik weet wel waarom. Je snapt het verschil niet tussen iets verklaren en iets goedpraten.

  6. 10

    @6
    Het is niet dat ik de link niet kan leggen: de morele reputatie van een malloot die in alle arrogantie beweert dat moord hem niet minder populair zou maken, zou inderdaad nul moeten zijn. Het sluit alleen niet aan op #0, ik vind het off topic. Maar goed, het hek is inmiddels van de dam.

    @7

    Ik weet niet waarom, maar ik lees in deze serie alleen maar 1 hele grote apologie voor eergerelateerd geweld.

    Dat ligt toch echt aan jou. Het is een meer academische discussie, waar het er bij Rob Ermers om gaat dat het vaagomlijnde begrip ‘eer’ verder in wetten en beleid is ingeslopen, waarbij het enige effect (en vermeend doel) lijkt te zijn dat Nederlanders van een niet-westerse migratie-achtergrond benadeeld worden. Ze krijgen te maken met sociale uitsluiting, extra bureaucratische procedures, extra straf. De hele serie betoogt dat (verdenkingen van) eergerelateerd geweld nodeloos is, en – volgens de rechtsleer – geweld doet aan het principe dat Nederlanders voor de wet gelijk zijn.

    Jij zal misschien betogen dat ‘eer’, en daarmee ‘eergerelateerd geweld’ alleen voorkomt in die groepen, en niet in de autochtone bevolking, wat dan zou verklaren waarom (bijna) alleen mensen uit die niet-Westerse groep te maken krijgen met instanties om ‘eergerelateerd geweld’. Nederland zou in een post-eer en post-schaamte tijdperk zijn. Maar dat is onzin: niet alleen is het begrip ‘eer’ al sinds jaar en dag een term in de wet (onderwerp van #0), de gebruikte wetsartikelen over smaad en laster zijn ook geen dode letters. De fictie dat ‘eer’ niet meespeelt in autochtoon geweld is ook belachelijk; juist bij vele crimes passionelles en geweld bij drankgebruik zal ‘eer’ meespelen. Bijvoorbeeld: een ex-vriendje en een vriendje van dezelfde vrouw, waarbij de een tegen de ander zegt dat die omgang heeft met een hoer/slet, en de ander zegt dat de eerste een jaloerse, misbruikende hoorndrager. Hoerenlopen, misbruik en bedrogen worden zijn typisch eergerelateerde begrippen. Maar in het plaatselijke krantje, op pagina 5, zul je nooit zien dat Michiel K. en Jan. B vrijdagnacht zijn aangehouden voor ‘eergerelateerd geweld’ in de Dorpsstraat. Wel: ‘geweld, onder invloed van drank’, of ‘geweld in de relationele sfeer’. Dát is het probleem van #0.

  7. 11

    Eer is overal inderdaad.

    Je kan de rechts-populistische beweging zien als komend op van het in-eer-aangetast-voelen van een smaldeel van het electoraat.

  8. 12

    Dát is het probleem van #0.

    Ook bij ‘locals’ heb ik vaak genoeg gezien dat een matpartij begon met ‘hij keek verkeerd’. Territoriumgedrag is niet iets wat voorbehouden is aan ‘islamitische’ (want dat bedoelde je toch, KJH, in #7?) culturen.

    En om #1 toch nog maar eens aan te halen: neem de heisa die er was over de handdrukken van Trump. Gaat dat niet over status en ‘eer’?

  9. 13

    @10: De discussie lijkt inderdaad academisch – die dooddoener hoor je vaak als het om definities gaat – maar dit is wel de manier waarop er door overheidsinstanties een tweedeling gemaakt wordt tussen bevolkingsgroepen. Verder is eergerelateerd geweld geweld: uiteraard moet het aan de hand van criteria worden geconstateerd, vervolgd en bestraft. Bij het constateren gaat het echter mis. En als je kind uit huis gehaald wordt wegens een ‘hoog risico’ op eergerelateerd geweld is de discussie ineens niet meer zo academisch.

  10. 14

    @5: Je hebt gelijk er zijn zeker verschillen tussen verschillende gemeenschappen. En vervolgens tussen individuen uit die gemeenschappen die gedrag elk op een andere manier interpreteren.

    Ik weet echter niet of dit een ‘crossculturele’ kwestie is, want daarvoor moet er een handzame definitie van cultuur zijn. Voorzover ik dit gebied kan overzien, hebben culturen geen morele normen (zie bijdrage 1). Dus met kennis van de cultuur kom je niet veel verder. Voorbeeld: zelfs als je de Nederlandse cultuur heel goed kent, kun je allerlei gedrag van de Amsterdammer Holleeder niet duiden. Maar anderen in de kringen (= gemeenschap) van Holleeder begrijpen zijn morele normen wel degelijk heel goed.

    Maar dit gezegd hebbende: de verschillen zijn inderdaad wat jij zegt: welk gedrag levert in gemeenschap X eerverlies op, is geweld een acceptabele manier in gemeenschap X om het probleem op te lossen, wat is de grootte van de groep die geraakt wordt door een associatief moreel stigma en dergelijke meer. Kortom, het mechanisme dat erachter zit is universeel-menselijk en niet raadselachtig-exotisch-cultureel. En daar kunnen hulpverleners en hun cliënten hun voordeel mee doen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

| Registreren