Lang hebben we gedacht dat ingewikkelde taal een manier was om macht te laten gelden, of in ieder geval gold als een vanzelfsprekend teken van expertise. Wie gezag had, sprak niet eenvoudig, en omgekeerd. Moeilijke woorden, lange zinnen en impliciete voorkennis waren signalen dat hier iemand sprak die het overzicht had, die zoveel geleerdheid had verworven dat zijn waarheid alleen nog met moeite ontsloten kon worden. In wetenschap, recht en bestuur was helderheid geen kernwaarde. Te veel eenvoud wekte argwaan: was wat je begrijpen kon wel de moeite waard?.
Als het ooit waar geweest is, is die tijd nu wel voorbij. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een artikel over klare taal in rechterlijke uitspraken in het Tijdschrift voor Taalbeheersing. De auteurs, Geerke van der Bruggen en Henk Pander Maat, onderzochten vaak genoemde tekstingrepen, zoals het vereenvoudigen van het taalgebruik, of uitleg verschaffen over juridische regels. Juridische leken lazen verschillende versies van echte rechterlijke uitspraken, zowel in civiele als in strafrechtzaken; daarna maten de onderzoekers niet alleen wat lezers begrepen, maar ook hoe zij de tekst ervaren hadden en of zij de beslissing accepteerden. Daarbij maakten de onderzoekers expliciet onderscheid tussen daadwerkelijk begrip (kun je antwoorden geven op vragen over de tekst) en ervaren begrijpelijkheid (heb je het gevoel dat je begrijpt – wat natuurlijk niet per se hetzelfde is).
Autoriteit
De uitkomst was verrassend, in ieder geval voor de aanhangers van het jargon. Eenvoudiger taalgebruik maakt de rechterlijke beslissing acceptabeler voor de lezer. Omdat zo’n uitspraak óók als bedoeling heeft om de samenleving de rechtvaardigheid van de genomen beslissing in te laten zien. Het effect kwam echter niet in de eerste plaats van daadwerkelijk begrip, maar hing vrijwel geheel samen met ervaren begrijpelijkheid. Het gevoel dat je de tekst kunt volgen, weegt dus zwaarder dan echt begrip.
Begrijpelijkheid is een vorm van retoriek. Wat telt, is dat lezers zich tijdens het lezen competent voelen. Gezag wordt niet alleen gevormd door wat een tekst zegt, maar ook door hoe hij gelezen kan worden. Taalvaardigheid speelt hier dus een cruciale rol — maar anders dan vaak wordt gedacht, niet (of niet langer) in het etaleren van moeilijke woorden of complexe zinsstructuren, maar in het vermogen om ingewikkelde zaken helder te formuleren. Autoriteit ontstaat niet doordat de lezer onder de indruk raakt van taalkundige virtuositeit, maar doordat hij het gevoel krijgt dat hij kan meekomen.
Ingewikkelde dingen
Dat bleek ook uit het feit dat extra uitleg van hoe de wet precies in elkaar zit, wel het begrip van de minder geïnformeerde lezer vergrootte, maar niet automatisch leidde tot meer acceptatie van het vonnis. Weten waarom iets zo is, blijkt iets anders dan bereid zijn het oordeel te aanvaarden.
De relatie tussen taal en autoriteit is dus misschien wel aan het verschuiven. Taalvaardigheid blijft van groot belang, maar het gaat dan om een andere vorm van taalvaardigheid. Niet complexiteit, maar helderheid is de drager van gezag. Dat lijkt me geen verarming van taalgebruik, maar een intellectuele uitdaging: wie autoriteit wil uitoefenen, moet de lezer het gevoel geven dat hij ingewikkelde dingen begrijpelijk kan maken. Zelfs als het daarna helemaal niet zo duidelijk is.
