Jos van Dijk, auteur op Sargasso

Foto: Sargasso achtergrond wereldbol

Kieswijzers doen wat journalisten nalaten

24 mei 2010 , 12:04 , door Jos van Dijk

Hoe bepalen kiezers hun keuze? Met bijna 40% zwevende kiezers (Synovate volgens NRC weekendbijlage 22 mei) is dat op dit moment de belangrijkste vraag voor politici en hun campagneleiders. In grote eensgezindheid met de oude media, de televisie voorop, kiezen al de politieke partijen voor een benadering die is ontleend aan de commerciële reclame. Veel aandacht voor oppervlakkige beeldvorming, vooral van de persoon van de lijsttrekker.

Femke Halsema beschouwt zichzelf (in de VN van 15 mei) als ‘product’ waar aan gewerkt moet worden om een stem op haar zo aantrekkelijk mogelijk te maken. En er is ook veel aandacht voor de onderlinge concurrentie. Als Balkenende van de aanpassing van de hypotheekrenteaftrek (tegen) een breekpunt maakt, moet Cohen (voor) vooral uitgedaagd worden te verklaren dat hij dus niet met het CDA kan regeren (TROS Kamerbreed 22 mei).

Cohen trapt daar niet in. Hij wil een andere discussie. Hij wil zijn eigen punt maken met zijn verkiezingsprogramma. Maar de interviewer houdt vol met een spelletje wie-met-wie-gaat. Zinloos en tijdverspilling. En zo hebben we nog een paar weken te gaan. Voor de inhoud moet je elders zijn. Heb je ooit een journalist de vraag horen stellen: “Ik lees hier in uw programma dat u….”, “Hoe denkt u dat u dat kan uitvoeren gezien….” Of: “Waar wilt u eigenlijk heen op langere termijn, wat zijn uw idealen?” De reden dat deze vragen niet (meer) worden gesteld is dat politici daar zo langzamerhand geen eerlijk en open antwoord meer op kunnen geven. Openheid is nooit de sterkste kant geweest van handelaren die een product moeten verkopen.

Foto: Sargasso achtergrond wereldbol

De onbeschaamdheid van de media

18 mei 2010 , 10:06 , door Jos van Dijk

Ik wil privacy! (Foto: Flickr/bejealousofme)

De verontwaardiging over de brutaliteit van de Telegraaf-journalist die de 9-jarige overlevende van de vliegramp bij Tripoli aan de lijn wist te krijgen is groot. Zo groot dat de redactie met een verontschuldigende verklaring kwam. Uit angst voor opzeggingen of reputatieschade? Het is niet bekend hoeveel boze lezers hun abonnement hebben opgezegd, noch hoeveel adverteerders orders hebben ingetrokken. Ik gok er op dat dat wel mee zal vallen. Intussen heeft Buitenlandse Zaken wel boos gereageerd op Femke Halsema die vragen stelde over de rol van de Nederlandse officiële vertegenwoordigers in Libië.

Er zijn ook mensen die begrip hebben voor pogingen van de media om zo dicht mogelijk bij het drama te komen. De aandacht voor de enige overlevende van een vliegramp is begrijpelijk. De media voldoen aan de nieuwsgierigheid van lezers en kijkers. “Don’t shoot the messenger.” BuZa-vertegenwoordiger Kronenburg zegt in De Volkskrant:

“Ik praat het niet goed. Maar ergens begrijp ik wel waarom ze Ruben als paparazzi hebben achtervolgd. Tussen alle ellende en verdriet is het verhaal van deze jongen iets waar je je aan vasthoudt. De enige overlevende. Een jongetje. Dan loop je het risico dat sommige media de grenzen opzoeken, en overschrijden.”

Foto: Sargasso achtergrond wereldbol

Meesterproef voor de EU

15 mei 2010 , 11:00 , door Jos van Dijk

In de verkiezingscampagne van precies een jaar geleden voor het Europarlement was de uitbreiding van de EU een terugkerend onderwerp in de debatten. De meeste partijen toonden zich op dit punt uiterst voorzichtig, afhoudend of gewoon botweg tegen. De toetreding van Roemenië en Bulgarije, twee jaar daarvoor, werd nogal eens genoemd als argument. Dat was allemaal wel erg snel gegaan. Na toetreding bleek de toestand in deze landen, bv. op het terrein van de corruptiebestrijding, rooskleuriger voorgesteld dan die in feite was. Volgende keer moeten we toch wat kritischer zijn, was de conclusie. Zelfs voormalig EU-parlementslid Joost Lagendijk van GroenLinks, de partij met de minste reserves tegen uitbreiding, vroeg zich naderhand af of de EU niet langer had moeten wachten alvorens deze twee landen toe te laten.

Een van de lessen die de regering Balkenende trok was dat het vroegtijdig noemen van streefdata moet worden voorkomen (brief van Timmermans en Verhagen aan de Eerste Kamer, 30-10-2009). Erg groot was dan ook de verbazing van de net nieuw aangetreden nieuwe GroenLinkse Europarlementariërs toen nog geen maand later de Nederlandse Europarlementsleden van CDA, VVD, D66, SP, CU én PVV met een meerderheid in het Europarlement mee stemden om voor het nieuwe kandidaat- lid Kroatië te streven naar afronding van de onderhandelingen ‘halverwege 2010’. So far voor de uitspraken die de genoemde partijen doen tijdens een verkiezings- campagne.

Dat een meerderheid van het Europarlement, onder leiding van de Europese Volkspartij, geen moeite heeft Kroatië deze worst voor te houden heeft alles te maken met de dominante politieke en religieuze stromingen in het land. De regeringspartij HDZ is geliëerd aan de Europese christendemocraten. Het land is even katholiek als Oostenrijk en Italië. De historische banden zijn ook bij het uiteenvallen van Joegoslavië in de jaren negentig sterk genoeg gebleken voor Duitsland om als een van de eersten een onafhankelijk Kroatië te erkennen. Een mooi, gelijkgezind achterland voor de vakantie. En je kunt er op zondag gewoon naar je eigen kerk.

Foto: Sargasso achtergrond wereldbol

Hoe staat het met de persvrijheid in Nederland?

6 mei 2010 , 11:20 , door Jos van Dijk

Onafhankelijk pers wordt steeds schaarser (Foto: Flickr/Ben Scicluna)

Op de dag van de persvrijheid, maandag 3 mei, werd de eerste Persvrijheidsmonitor (.pdf) van Nederland gepresenteerd. Het rapport bevat een kroniek van een groot aantal gevallen waarin de pers door politie, justitie of andere autoriteiten werd lastiggevallen in het afgelopen jaar (veel van die gevallen zijn overigens ook te vinden op mijn blog Free Flow of Information).

In een evaluatie besteden de auteurs van de monitor, Wouter Hins, Marga Groothuis en Chris Wiersma, aandacht aan drie zeer actuele thema’s: privacy van gefotografeerde personen, recht op bronbescherming en openbaarheid van bestuur. De privacy-kwestie deed zich voor naar aanleiding van een proces dat Willem-Alexander vorig jaar voerde tegen het persbureau AP, dat foto’s verspreidde van zijn wintersportvakantie in Argentinië. De rechter verbood AP de foto’s voor publicatie aan te bieden. Maar dat verbod gold alleen voor deze specifieke foto’s. De rechter bezegelde met zijn uitspraak niet de afspraken met de pers die er volgens WA op neer kwamen dat het Koningshuis zelf de regie mocht voeren over zijn publiciteit.

De bronbescherming is een zeer principieel punt voor journalisten. Als er geen mogelijkheid tot bescherming van informatiebronnen voor journalisten is, zal gevoelige informatie eerder achterhouden worden uit vrees voor consequenties. Consequenties voor de onthullers zelf of hun naaste omgeving. Dat tast dus zowel de uitingsvrijheid als de openbaarheid aan. De rechter heeft hierover al diverse uitspraken gedaan die gunstig zijn voor journalisten. En het Europese Hof is de journalist meestal ook wel gunstig gezind. Maar dat is altijd achteraf. Veel betere wetgeving is op dit punt nodig.

Journalisten zijn voor berichtgeving over politiek en bestuur afhankelijk van de wettelijke openbaarheid van bestuur. De uitvoering van deze wet is door WOB- deskundige Roger Vleugels deze week getypeerd als: 30 jaar WOBben, 30 jaar tobben. En de situatie is er de afgelopen jaren niet veel beter op geworden met verantwoordelijk minister Guusje ter Horst. Met een kritische evaluatie van de wet is nog steeds niets gedaan. Een broodnodige aanpassing van de wet is door de val van het kabinet opnieuw uitgesteld. In de Persvrijheidsmonitor wordt ook geconstateerd dat Nederland, dat zich altijd zo beroemt op zijn openheid, ver achter loopt bij de Europese normen. Ook op dit punt levert het Europese Hof van de Rechten van de Mens een positieve bijdrage. De uitspraken van het Hof wijzen er op dat artikel 10 (over de vrijheid van meningsuiting) wel degelijk ook een recht op openbaarheid van informatie van de overheid inhoudt.

Foto: Sargasso achtergrond wereldbol

De actualiteit van Das Kapital

1 mei 2010 , 11:52 , door Jos van Dijk

Karl Marx (Foto: Wikimedia Commons/publieke domein)

Das Kapital, het magnum opus van Karl Marx (1818-1883) en de ‘bijbel’ van de communistische beweging, komt op één mei, de Dag van de Arbeid, uit in een nieuwe Nederlandse vertaling van Hans Drieser. Sinds publicatie aan het eind van de 19e eeuw heeft dit boek velen over de hele wereld de hoop geboden op een einde aan onderdrukking en armoede. Het beschreef de onvermijdelijke ondergang van het kapitalisme en het net zo zekere ontstaan van een geheel klasseloze maatschappij waarin iedereen gelijkelijk zou bijdragen naar vermogen en ontvangen naar behoefte.

Dat het kapitalisme zich een stuk flexibeler toonde dan Marx had voorspeld en dat de arbeidersklasse zich anders ging gedragen dan hij had gehoopt, heeft niet verhinderd dat het geloof tot ver in de 20e eeuw levend is gebleven. Na een kleine opleving aan de westerse universiteiten in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw verdween de aandacht voor Marx en zijn kritiek op het kapitalisme. En nadat in 1989 in Oost-Europa zijn standbeelden overal werden omgetrokken leken Marx en Das Kapital definitief bijgezet te worden in de geschiedenis.

Een nieuwe uitgave van Das Kapital in 2010 roept onvermijdelijk de vraag op of we hier alleen met geschiedenis te maken hebben of toch ook nog een beetje met de actualiteit. De financiële crisis van de afgelopen jaren heeft natuurlijk vragen opgeroepen over de aard van het economisch systeem dat inmiddels de wereld domineert. En als die vragen niet bevredigend beantwoord kunnen worden zijn alle, zowel oude als nieuwe invalshoeken welkom in het debat. Das Kapital is in het verleden bekritiseerd als een in zeer hoge mate speculatief boek dat in zijn natuurwetenschappelijke benadering van de economie al snel werd achterhaald door de feiten. Maar de visies van Marx, zijn oog voor de werking en de vele tekortkomingen van het systeem, bieden nog steeds inspiratie voor een verklaring en beoordeling van wat er vandaag gebeurt. Ik geef drie voorbeelden.

1. Marx schreef over de macht van de rijken, de ophoping van kapitaal in de handen van een steeds kleinere groep en de steeds verdere verarming van de massa?s. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw is de ongelijkheid in inkomen groter geworden. Dat geldt voor alle westerse landen afzonderlijk, maar vooral ook voor de verhouding tussen het rijke westen en de ontwikkelingslanden. De financieel-economische crisis aan het begin van de nieuwe eeuw is nog lang niet uitgewerkt. De overheid heeft wel een enorme schuldenlast die in de komende jaren vele burgers zal raken. Daarmee zijn de gevolgen van de crisis afgewenteld op de samenleving als geheel. De winsten hebben zich intussen weer hersteld en de bonussen zijn helemaal nooit weggeweest. Als het goed gaat profiteren de rijken het meest (en de armen misschien een beetje), als het slecht gaat bloeden de armen. Dat is de wet van Das Kapital.

Foto: Sargasso achtergrond wereldbol

TROS in actie tegen openbare bibliotheken

27 april 2010 , 14:52 , door Jos van Dijk

Deze computer in een bibliotheek in Amerika wordt al in de gaten gehouden (Foto: Flickr/davidking)

Onder leiding van de oud-burgemeester van Rotterdam Ivo Opstelten voert een team van het tv-programma TROS Regelrecht actie om al het internetverkeer in openbare bibliotheken te filteren. Zo willen ze helpen voorkomen dat kinderen geconfronteerd worden met porno of geweld. Veel mensen die in de uitzending werden geïnterviewd waren voor. De directeur van de Openbare Bibliotheek Amsterdam was echter niet te vermurwen. Hij staat op het standpunt dat openbare bibliotheken als publieke voorzieningen in principe een volledig vrije toegang tot internet moeten bieden. Filters werken bovendien niet goed en zijn gemakkelijk te omzeilen.

Overigens wordt er bij de pc’s in de OB Amsterdam wel gewaarschuwd tegen porno en er lopen toezichthouders die bij overlast kunnen ingrijpen. Maar de verantwoordelijkheid blijft bij de bibliotheekgebruiker. Of, in geval van kinderen, bij de ouders. Juist ouders blijken hier echter veel moeite mee te hebben. Een vertegenwoordigster van een oudercomité vond zelfs dat hier sprake was van het aanbieden van porno aan kinderen (wat wettelijk verboden is).

De actie van de TROS, die erg veel lijkt op soortgelijke acties tegen openbare bibliotheken in de Verenigde Staten, berust op een aantal misverstanden. De openbare bibliotheek is geen huishouden, school of bedrijf waar particuliere voorkeuren en overwegingen bepalen wat er wel en niet gezien of gelezen mag worden. De bibliotheek behoort vanuit haar publieke functie in principe geen voorkeuren te laten gelden. De openbare bibliotheek is bij uitstek het instituut dat in de samenleving een vrij verkeer van informatie moet garanderen. Het tweede misverstand betreft de aard van het internet. Waar je van boeken of andere media (ook van bijvoorbeeld tv-programma’s) nog kunt zeggen dat die worden aangeboden, gaat het bij het internet om toegang tot een netwerk dat vergelijkbaar is met dat van de telefoon. De ingreep die de TROS per petitie wil bewerkstelligen is vergelijkbaar met het afsluiten van bepaalde nummers uit een publieke telefooncel. Of met het dwingen van de postbode om bepaalde poststukken niet te bezorgen.