Over bewapening hebben we het niet meer

COLUMN - Het minderheidskabinet-Jetten worstelde met het rondkrijgen van de begroting voor volgend jaar. In de berichtgeving krijgen we een beeld van een strijd tussen VVD, die partijen aan haar rechterzijde tegemoet wil komen en CDA/D66 die PRO mee willen krijgen. Sociale zekerheidsuitgaven spelen een belangrijke rol, belastingen ook. Maar veel details krijgen we niet. Waar je weinig over hoort zijn de stijgende uitgaven voor Defensie om tegemoet te komen aan de NAVO-afspraken conform Trumps eis: 5% van het BNP moet naar de oorlog. Als er al naar verwezen wordt is het in verhullende termen, zoals de extra belasting die het CDA voorstelt als ‘vrijheidsbijdrage’. Waar het echt om gaat zijn miljardeninvesteringen in de wapenindustrie die niet ter discussie staan. En die dus niet of nauwelijks in de openbaarheid komen.

Eerder schreef de NRC dat het Nederlandse ministerie van Defensie bezig is in een ijltempo geld uit te geven, maar steeds minder informatie vrij geeft over waar al deze miljarden aan worden besteed. ‘In 2021 kreeg minder dan de helft (43 procent) van alle materieelprojecten het stempel ‘vertrouwelijk’; dit jaar was dat driekwart (76 procent).’ De redenen zijn zowel commercieel (bescherming van de onderhandelingspositie) als operationeel (de vijand niet informeren). Defensie probeert het zichzelf zo gemakkelijk mogelijk te maken. De grens voor uitgaven waarboven melding moet worden gemaakt aan de Kamer wordt verhoogd, aanbestedingsregels worden soepel gehanteerd. Dat leidde tot kritiek van de Algemene Rekenkamer die constateerde dat van de in totaal 4,4 miljard euro aan „fouten en onzekerheden” die de Rekenkamer vond in de door Defensie aangegane verplichtingen 3,6 miljard direct was gegund, zonder voldoende onderbouwing. De Rekenkamer is al jaren kritisch op Defensie. Dit jaar kapittelde voorzitter Pieter Duisenberg minister van Defensie Dilan Yesilgöz omdat zij volgens hem de onvolkomenheden niet serieus genoeg neemt. “Dat de verantwoordelijke minister defensief reageert en deze bevinding niet erkent, is niet goed voor een lerende overheid”, zei Duisenberg.

Het gebrek aan openbaarheid bij Defensie heeft natuurlijk alles te maken met de aard van het bedrijf. Het ligt hier allemaal veel gevoeliger dan bij andere ministeries. Dat Defensie veel informatie als vertrouwelijk bestempelt is begrijpelijk. Maar hoever mag dat gaan? PRO-Kamerlid Kati Piri wilde ter voorbereiding van een Commissievergadering weten welke projecten er bij Defensie op de rol stonden. Zij werd geconfronteerd met een lading plannen die allemaal het etiket ‘vertrouwelijk’ hadden gekregen. „Ik dacht: hoe ga ik in godsnaam dit debat doen?” De Kamer wordt wel geïnformeerd. Kamerleden krijgen inzage in als ‘vertrouwelijk’ bestempelde stukken. Maar ze mogen er niet in het openbaar over debatteren. Voor burgers blijft alles verborgen. En in de debatten over de begroting zijn Kamerleden inzake uitgaven voor de bewapening dus met handen en voeten gebonden.

Dit raakt de democratie op een gevoelige wijze. Wat hier gebeurt is dat een enorme stijging van de staatsuitgaven feitelijk buiten het openbare debat wordt gehouden. Dat onze volksvertegenwoordigers hun mond moeten houden en dat burgers, die het uiteindelijk zullen moeten betalen, helemaal niets te horen krijgen en afgeleid worden met een onsje meer of minder belasting of eigen risico bij de zorgverzekering.