Mekka: het stinkende hart van de islam

RECENSIE - Aan het eind van zijn boek Mecca. The Sacred City, gaat Ziauddin Sardar wérkelijk los. Na ruim driehonderd pagina’s geschiedenis van Mekka, een verhaal vol oorlog, bloedvergieten, machtsstrijd en op gezette tijden een restauratie van de Grote Moskee, komt Sardar bij het huidige bewind, en spuwt hij zijn gal.

De geschiedenis van Mekka is heel interessant, maar ook wat eentonig. Mekka lag nu eenmaal altijd in het hart van de islamitische wereld, maar ook ver verwijderd van de wereldgeschiedenis. De strijd was altijd lokaal. Totdat de clan van de Saoedi’s aan de macht komt. Dan zijn we beland rond pagina driehonderd.

De Saoedi’s, afkomstig uit Centraal-Arabië, zijn aanhangers van de extreme sekte der wahhabieten. De Mekkanen wisten die fanatiekelingen een eeuw lang buiten de deur te houden, maar in 1924 was er geen houden meer aan. De eerste Saoedische heerser, Abdoel Aziz, veroverde de stad en zorgde ervoor dat in Mekka alleen nog maar de wahhabitische versie van de islam te horen was. De stad die toch al niet bekend stond als een intellectueel centrum, werd daarna in rap tempo nóg conservatiever en achterlijker.

Sardar betreurt het, maar het is in zijn ogen niet eens het ergste. In 1938 werd er olie ontdekt onder het Saoedische zand. De achterdochtige, bekrompen, arme Saoedi’s veranderden in achterdochtige, bekrompen miljardairs. En ze stortten een groot deel van hun geld in Mekkaanse bouwputten.

In de jaren vijftig en zestig studeerden veel Saoedische prinsen in Dallas – uiteraard streng gescheiden van de zondige buitenwereld. Maar dat kon niet voorkomen dat het zielloze Dallas hun model werd voor het nieuwe Mekka. All het oude moest wijken voor immense wolkenkrabbers.

Gedurende de afgelopen halve eeuw is 95 procent van de historische stad gesloopt en vervangen door foeilelijke betonnen kolossen. Oeroude moskeeën en begraafplaatsen, de huizen van Mohammeds metgezellen, zelfs dat van zijn dochter Fatima: ze werden met de grond gelijk gemaakt om plaats te maken voor hotels en paleizen. De beroemde begraafplaats Al-Muala, waar veel tijdgenoten van de Profeet liggen, staat nu onder rioolwater. Het huis van Fatima is een bijzonder geval: daar staat nu een enorm openbaar toilet voor pelgrims.

De Kaäba zélf is uiteraard onaantastbaar, maar het plein en de ruimten daaromheen (ooit wonderen van islamitische architectuur) zijn inmiddels vervangen door enorme betonnen ‘parkeerdaken’ bedoeld om zoveel mogelijk pelgrims af en aan te voeren. En het aantal pelgrims is de afgelopen decennia enorm gegroeid, waardoor de stad (die geen riolering heeft) één grote stinkende massa pelgrims, protserige hotels en doodsaaie winkelcentra is geworden, omgeven door een spaghetti van snelwegen.

Vrijwel elk jaar komen tientallen pelgrims om door instortende wegen en loopbruggen, of doordat mensenmassa’s op elkaar botsen en in paniek raken. En de stad groeit maar verder. Binnenkort hebben asfalt en beton alle heuvels rond de stad overwoekerd, inclusief de grot waarin Mohammed zijn eerste openbaring zou hebben ontvangen. Het zal de clan der Saoedi’s worst zijn. En een andere, zeer bevriende clan, de Bin Ladens, staat erbij te juichen. Zij zijn de voornaamste bouwers van Saoedi Arabië.

Sardar, die onderzoek heeft gedaan naar de infrastructuur van de stad en de beste manier om pelgrims waardig en veilig naar de heilige plaatsen te loodsen, heeft jarenlang tevergeefs gestreden tegen deze ongekende verwoesting van islamitisch erfgoed. En aan het slot van zijn geschiedenis van Mekka kan hij zich niet meer beheersen. De Saoedi’s hebben van Mekka een Amerikaanse nachtmerrie gemaakt, een nieuw Disneyland, een tweede Las Vegas. (Zo noemen de Mekkanen hun stad ook.)

Het is niet dat de Saoedi’s onwetend zijn, of niks met de geschiedenis van de islam hebben – het probleem reikt dieper. Ze zijn bang voor de geschiedenis van de islam. De geschiedenis moet verdwijnen. Wie dat gaat onderzoeken, die kan namelijk alleen maar zaken ontdekken die de islam kunnen beschadigen. De Profeet was perfect. Zijn metgezellen en het kalifaat waren perfect; de islam is dus perfect. Sardar gaat te keer tegen deze oogkleppen:

De onderlinge strijd, tweedracht en het geweld waar Mekka getuige van is geweest, vormen een integraal onderdeel van de islamitische geschiedenis, vanaf het begin. Het was de eerste generatie moslims, de ‘metgezellen van de Profeet’, die het interne conflict hebben geschapen over de betekenis, interpretatie en uitvoering van de godsdienst. Dezelfde metgezellen startten de machtsstrijd over wat in korte tijd uitgroeide tot een imperialistische onderneming. Hoe goedaardig kan een imperium zijn? De metgezellen van de Profeet zijn geïdealiseerd, net zoals er wonderen zijn toegeschreven aan de Profeet, terwijl Mohammed zelf, net als de Koran, benadrukt dat hij slechts een mens is, “Ben ik iets anders dan een sterveling?” (17:93). De realiteit van hun levens en daden zijn vrijwel weggevaagd, niet omdat de feiten niet bekend zijn, maar voor de veel perversere reden dat kritisch nadenken, en het in twijfel trekken van de heilige status van de metgezellen verboden is. Alles moet zo mooi mogelijk zijn in verhalen die zo mooi mogelijk zijn, want anders is er misschien wel een probleem met de islam zélf.

En zijn kritiek gaat daarna nog een stap verder. Niet alleen de conservatieve wahhabieten; de hele islam moet plaatsnemen in het beklaagdenbankje. Sardar zou zo graag zien dat Mekka het thuis werd van wat islam volgens hem betekent: “humaan, tolerant, open, hartelijk en vergevend.” Maar hij moet constateren dat het huidige Mekka slechts een afspiegeling is van de huidige islam: “Als Mekka, het hart van de islam, onrein is, vervuild, cultureel verarmd en omgeven door corruptie, dan gaat het met de rest van de islamitische wereld nauwelijks beter.” Mekka, zo schrijft hij, is een helder statement: “De toestand van de islamitische wereld is rampzalig en gevaarlijk.”

Veel moslimintellectuelen in het Westen wijzen het islamitisch geweld af met de simpele mededeling dat dat niet de echte islam is, of niet “mijn” islam. Sardar weigert zijn kop in het zand te steken. Als de gemeenschap van moslims, de oemma, werkelijk één is, dan is het extremisme een probleem dat álle moslims aangaat.

En Sardar heeft daarbij de moed om te zeggen dat het probleem doorgedrongen is tot in, en ook weer verspreid wordt vanuit, het hart van de islam. Het is laf de ogen de sluiten en te zeggen dat je er niets mee te maken hebt; het is al even laf de schuld te leggen bij de Saoedi’s en de door hen betaalde imams.

De immense crisis waarin de islam momenteel verkeert, kan alleen door de islam, en vanuit de hele islam worden gekeerd. En wat Sardar betreft, begint dat bij een nieuw besef van de geschiedenis van de islam. De bloedige, smerige, schitterende geschiedenis, te beginnen bij de Profeet. Die ook maar een mens was. Een islam gebaseerd op sprookjes, op de grootschalige sloop van alles wat ongewenst is, heeft geen enkele toekomst.

Ziauddin Sardar, Mecca. The Sacred Cty / ISBN 9781620402665 / 448 pagina’s / hardcover / € 26,99

  1. 1

    Ja en onze elite doet maar wat graag zaken met deze achterlijke cultuur, misschien een aanrader voor Willem en Mark dit boek?

  2. 2

    Als In de jaren vijftig en zestig studeerden veel Saoedische prinsen in Dallas – uiteraard streng gescheiden van de zondige buitenwereld. Maar dat kon niet voorkomen dat het zielloze Dallas hun model werd voor het nieuwe Mekka. All het oude moest wijken voor immense wolkenkrabbers werkelijk zo is en de gevolgen zoals die hier beschreven worden werkelijk zo zijn, dat ligt de schuld niet – of slechts deels – bij de Arabieren. Dan ligt de schuld bij de VS. Bij Bush (die blijkbaar in die tijd vriendjes is geworden met de Saudi’s).

    Je ziet ook elders in de wereld, daar waar de VS hun invloed neerleggen, dat de geschiedenis wordt overweldigd door beton. Dat de oude wereld wordt vervangen door de grote waarden van de VS. Beton en vernietiging.

    […] Onze wegen zijn anders dan uw wegen. Het zien van uw steden doet pijn aan de ogen van de [strike]rode man[/strike] arabier. Maar misschien komt dat omdat de [strike]rode man[/strike] arabier maar een wilde is, die niets kan begrijpen. […]

    Het lijkt of Chief Seattle hier ook aan dacht. (En jaja, ik weet dat hij waarschijnlijk eea niet zelf zo heeft gezegd. Hij staat wel aan de bron en het maakt de tekst niet minder krachtig).

    Het probleem is blijkbaar geen islam-probleem, geen arabier-probleem maar een whiteman-probleem. Het verbaast me niet.

  3. 4

    “Als de gemeenschap van moslims, de oemma, werkelijk één is, dan is het extremisme een probleem dat álle moslims aangaat. ”

    Dat klinkt natuurlijk heel stoer, maar 1 blik op het huidige Syrie leert ons dat de gemeenschap van moslims zeker geen één is. Waarom steekt deze Wilderiaanse drogredenering toch elke keer weer de kop op ? Wat kan iemand als, bv., Aboutaleb veranderen aan het beleid van de Saudische regering, of aan het offensief van IS ?

    Maar los daarvan heeft Sardar natuurlijk wel een belangrijk punt. In de Westerse wereld begonnen we niet zomaar vraagtekens bij het geloof te zetten. Die vraagtekens waren het gevolg van geschiedkundig onderzoek, dat liet zien dat de Bijbel er op een aantal vlakken toch wel naast zat. Iets vergelijkbaars zou voor de Islam een goede ontwikkeling zijn, maar die ontwikkeling wordt steeds moeilijker gemaakt. Wat dat betreft zou er wel wat meer publieke verontwaardiging mogen zijn over de manier waarop er in Syrie en Saudi-Arabie met erfgoed wordt omgegaan.

  4. 5

    @2:

    Dan ligt de schuld bij de VS.

    Er is meer dan genoeg terechte kritiek mogelijk op het beleid van de VS. Maar in dit geval Amerika erbij slepen is toch wel erg gemakzuchtig. Het zijn toch echt de Saudische machthebbers zelf die cultuurhistorisch/religieus erfgoed verkrachten en vernietigen. Ze maken zelf de keuze om het oliegeld op deze patserige manier aan te wenden. Met de fabelachtige bedragen waar het om gaat hadden ze ook hun land en de aangrenzende regio tot duurzame ontwikkeling kunnen brengen en uit de achterlijkheid kunnen opheffen. Maar daar zijn ze eenvoudig niet toe bereid.

  5. 6

    @5: Kijk eens wat er met Nederland na WOII gebeurd is op cultuurhistorisch en ecologisch niveau. Ik zie parallellen. (Behalve dat bij ons de riolering meestal wel werkt ;)

  6. 8

    @7: Ja, die foto kende ik al. Heb jij wel eens luchtfoto’s gezien van NL van vlak na de oorlog en nu?

    Ik denk dat de lijn wel degelijk te trekken is. Uitvoering is wellicht iets anders maar de cultuur van de verenigde Staten is verpakt in beton. Gewapend beton wel te verstaan (pun intended).

  7. 9

    Gewapend beton is gewoon een constructietechniek. Het is zeker geen Amerikaans cultuurgoed, of zo. En hetzelfde geldt voor het vernietigen van erfgoed; dat is ook zeker geen Amerikaans verschijnsel. Integendeel … als je in de VS rondreist, dan zal het je juist opvallen dat er juist heel veel aandacht is voor dingen met historische waarde.

  8. 10

    Als ik kijk naar de vele katholieke (lees: ‘enige, algemene’) kerken die het christendom rijk is, en de grote verschillen die er tussen moslims zijn, kan ik niet echt spreken van één Oemma (lees, eenheid). Ik zou zelfs durven zeggen dat er een soort van Islamitische Reformatie aan de gang is, al durf ik niks te zeggen over de duur (30-jarige oorlog), omvang (West- en Midden-Europa) en geaardheid (eius regio, cuius religio) van deze reformatie.

  9. 12

    Het Wahabisme (de Islam variant die de Saudi’s aanhangen) is al een soort reformatiebeweging. Het is in de 18e eeuw begonnen, en had tot doel om terug te gaan naar de kern van de Islam en alle franje en corruptie te stoppen. Inderdaad … er ligt een zeer duidelijke parallel met wat Calvijn en Luther deden. Maar ook de Moslim Broederschap, en de groeperingen die daaruit voort zijn gekomen, zou je kunnen zien als een Islamitische reformatiebeweging.

  10. 15

    Een islam gebaseerd op sprookjes, op de grootschalige sloop van alles wat ongewenst is, heeft geen enkele toekomst.

    Zoals het sprookje dat Allah bestaat en hemel en aarde geschapen heeft? Of het sprookje van het paradijs, waar de ware gelovige na zijn dood voor eeuwig mag vertoeven?

  11. 17

    @15: De islam heeft een historische basis, of die basis nu gebaseerd is op een sprookje of niet. En als er meer duidelijkheid komt over die basis, dan zou dat het geloof als geheel ten goede komen.

  12. 19

    Betekent het feit dat hier geen reactie staat in de trant van “islam sal jullie alen besitten!” van iemand die enkel de kop las nu dat Nederland er de laatste jaren op vooruit is gegaan of dat Sargasso inmiddels ECHT een bereik van anderhalve man en een paardenkop heeft?