De tribale bankier

Deze weken doen wij verslag van de collegecyclus “Wie heeft de crisis veroorzaakt?” van econoom Ewald Engelen. Vandaag een college verzorgd door antropoloog Tijo Salverda met de titel: ,,Te complex of bewust verzwijgen? het discours van de financiële elite.” Of anders gezegd, de crisis verklaard vanuit de antropologie.

Opvallend aan de crisis was dat die die zo plotseling kwam, hij leek uit de lucht te vallen. Bankiers en andere financials wijzen er dan ook geregeld op dat de crisis een soort natuurverschijnsel is, een perfect storm waar eigenlijk niemand iets aan kan doen.

Maar dat is wel wat makkelijk. Al vlak na het omvallen van Lehman Brothers kwamen de verhalen naar buiten van nuchtere medewerkers die al tijden hadden gewaarschuwd dat het hele derivatenstelsel een tijdbom was. Deze criticasters werden niet gehoord, of soms actief monddood gemaakt.

Zoals ook uit de lezing eerder deze week van het Sustainable Finance Lab bleek, cultuur in de financiële wereld doet ertoe. Maar er is iets geks aan de hand. De cultuur van de financials wordt nauwelijks bestudeerd. En de cultuur in het grootste probleemgebied van de financiële sector, die van de innovatieve en ingewikkelde derivaten en schuldenconstructies, al helemaal niet.

Financial Times journaliste en antropologe Gillian Tett is daar een belangwekkende uitzondering op.Vorig jaar schreef ze een interessant artikel over Silos and Silences: why so few people spotted the problems in complex credit and what it implies for the future. Hierin betoogt Tett dat bankiers eigenlijk ook maar mensen zijn die net als u en ik onderworpen zijn aan sociaal-psychologische processen. Er was een aantal insitutionele belemmeringen en culturele belemmeringen waardoor de aanloop naar de crisis zo lang ongezien bleef.

Op insitutioneel vlak werden de financials beperkt door de zogenoemde silos. ,,One of these is the problem of “silos”, or the fact that many part of the financial world have been dangerously fragmented in recent years, both in a structural sense (i.e. how banks and regulators have been organised) and in a cognitive sense (i.e. how financiers and policy makers conceive of finance). That has made it very hard for anyone inside or outside the banking world to “join up the dots”, and see how systemic risks were building across the system.”

Volgens Tett zijn financiële instellingen vaak zeer top down geörienteerd. Tett vergelijkt de structuren van de banken zelfs met de tribale structuren die ze in centraa-Azië aantrof. Informatie en middelen worden via een stamhoofd verdeeld en niet onderling. Daardoor hebben maar weinig mensen een helikopterblik. De kwaliteit van die paar medewerkers is cruciaal voor het lange termijn welzijn van de bank.

Een tweede probleem is dat van wat er niet wordt gezegd, welke verhalen worden niet verteld in de financiële wereld en de media. ,,A second, related, problem is a pattern of social “silence”. As Pierre Bourdieu, the French anthropologist and intellectual, observed in his seminal work Outline of a theory of practice, the way that an elite typically stays in power in almost any society is not simply by controlling the means of production (i.e. wealth), but by shaping the discourse (or the cognitive map that a society uses to describe the world around it.) And what matters most in relation to that map is not just what is discussed in public, but what is not discussed because those topics are considered boring, irrelevant, taboo or just unthinkable. Or as Bourdieu wrote: “The most successful ideological effects are those which have no need of words, but ask no more than a complicitous silence.”

Tett benadrukt dat ,,too boring” een vorm van controle is. De derivatenhandel, met zijn immens complexe wiskundige modellen, kon zo lang onder de publieke radar blijven, omdat maar een handjevol mensen begreep wat die handel en modellen inhielden. Ik zou daarbij willen toevoegen – dat handjevol dacht te begrijpen wat die handel en modellen inhielden.

Die saaiheid, zo benadrukt Salverda in zijn college, kan ook een bepaalde opzettelijkheid uitlokken. Wie geen zin heeft in pottenkijkers, kan mensen (en vooral media) snel vervelen door in technisch jargon te vervallen. Zo lang er geld verdiend wordt, is er geen vuiltje aan de lucht.

Met Salverda praten we ook nog verder over die silences, of doxa’s zoals hij ze noemt. Die silences zijn er genoeg. Was het goed voor je loopbaan als je in 2006 waarschuwde dat:

Vastgoed geen zekere investering was?

De rating bureau’s er flink naast kunnen zitten?

Staatsobligaties niet altijd een veilige haven zijn?

Financiële instellingen te groot kunnen worden?

Die doxa’s leven niet alleen bij de financials, maar ook breder in de samenleving. Toezichthouders zater er net zo goed aan vastgeklonken. Salverda wijst erop dat Nederlandse banken door DNB werden aangemoedigd om groot te worden, dit om de internationale concurrentiepositie te verstevigen.

Ga er maar eens tegenin. Het is dus nuttig om de menselijkheid in het systeem te zoeken, zegt Tett. ,,Most economists and policy makers who have looked at the world of high finance in recent years, have not paid much attention to these social issues such as the silo problem, or question of the cognitive map. That is no surprise: bankers, regulators and economists
tend to be trained in academic disciplines such as science, mathematics or economics, and usually use those skills to analyse markets. However, Bourdieu’s observations can help to shed some light on why the financial system spun out of control – and perhaps how to prevent that in the future. For not only was the whole arena of complex credit an area of social silence during the past decade – in the sense that it was rarely discussed in the wider public – but the dominant theories behind this activity was marked by “complicitous silence” too. And that, coupled with the silo issue, meant that very few observers outside the financial industry – and precious few inside it too – saw the risks in fi nancial products such as credit derivatives; or not, that is, until it was far too late.”

Hieronder een interessant praatje van Tett, vanaf circa 14 minuten wordt het relevant. Hier haar interessante (tamelijk korte) paper. Volgende week is er geen college.