Oude boeken (2)

In het kader van de leesbevordering deelden de bibliotheken op initiatief van de NS en het CPNB vanaf 20 oktober de roman Dubbelspel van de Curaçaose schrijver Frank Martinus Arion uit. De achterliggende gedachte van deze actie met een oplage van ongeveer 700.000 boeken, was dat de Nederlandse lezers met z’n allen hetzelfde boek zouden lezen waarna er een discussie zou ontstaan over de inhoud van het boek. Op 17 november vindt er dan een slotbijeenkomst plaats in verschillende bibliotheken in ons land. Wanneer iets gratis is, zijn wij Nederlanders er uiteraard als de kippen bij en daarom spoedde ook uw redacteur zich naar de bibliotheek om een exemplaar te bemachtigen. De vraag die daarbij rijst, is of het boek ook werkelijk gelezen is, of dat het op de grote stapel van ongelezen werk terecht is gekomen. Een belangrijker vraag is wellicht waarom er is gekozen voor het debuut van Arion dat in 1972 gepubliceerd werd.

Het initiatief voor Nederland leest is overgewaaid uit de Verenigde Staten waar in 2001 de campagne One book, one city het levenslicht zag. In Chicago werd daarbij het boek To kill a mockingbird van Harper Lee uitgedeeld, hetgeen tot een levendige discussie leidde waarbij het boek opnieuw een bestseller werd. Het initiatief werd in veel andere steden overgenomen en waaide over naar Europa, zodat ook wij nu ervan mogen genieten.

Dubbelspel vertelt het verhaal van vier mannen uit verschillende bevolkingslagen die wekelijks op zondag domino spelen in een buitenwijk van Willemstad, Wakota. Boeboe Fiel is
taxichauffeur en staat op het punt om vakbondsleider te worden, een ambitie die hij totaal niet koestert. Manchi Sanantonio is deurwaarder die ervan droomt om rechter te worden en zo de misstanden op het eiland aan te pakken. Janchi Pau is ex-zeeman die tot aan de dood van zijn moeder voor haar heeft gezorgd en tevens bekend staat als rokkenjager. Hij heeft echter besloten zijn idealen te volgen door een meubelfabriek te beginnen en zich te binden aan de vrouw die hij lief heeft. Chamon Nicolas komt uit Saba en weet zichzelf te berooien als huisjesmelker. Aan de buitenkant is hem niet aan te zien dat hij vermogend is en hij houdt zijn bezit zo goed en kwaad als het kan verborgen voor anderen. Het spel wordt gespeeld onder de tamarindeboom en mede door de veelgeschonken rum kunnen de gemoederen hoog oplopen tijdens het spel. Een aantal van de mannen komt daarom ook gewapend naar het huis van Boeboe Fiel waar het spel zich wekelijks afspeelt.

Tijdens de conversaties hebben de mannen het over de ongelijkheid op hun eiland; de onderdrukking van de blanken op de Antillianen doordat alle hoge posities door hen worden ingenomen, maar ook het gebrek aan ondernemingszin bij de Antillianen wordt besproken. De
mannen spelen het spel met gemengde gevoelens; Manchi vindt het spel eigenlijk beneden zijn
niveau, Boeboe vindt de gesprekken aan tafel veel te serieus en Janchi wil zijn huis zo snel
mogelijk afmaken zodat hij zijn nieuwe vrouw een behoorlijk onderkomen kan bieden. Ondertussen spelen zich verschillende vormen van overspel af binnen de roman die niet bekend
is bij de bedrogenen, maar waarover wel vermoedens bestaan zodat de spanning aan tafel op
een gegeven moment te snijden is. Voor drie van de vier mannen loopt het daardoor ook slecht
af. De vrouwen Nora en Solema van respectievelijk Boeboe en Manchi spelen daarbij een belangrijke rol.

De term ‘dubbelspel’ staat voor het winnen van het dominospel door een steen aan te leggen die aan beide uiteinden van de reeks stenen aansluit. Het is tevens een metafoor te noemen voor het ‘dubbele’ leven dat de mannen en vrouwen leiden en dat gevuld is met verraad, vernedering en wantrouwen. Status speelt een belangrijke rol in het leven van de hoofdpersonen en men probeert zich voortdurend te onttrekken aan de positie op de maatschappelijke ladder, hetgeen nog geen sinecure blijkt te zijn. Dubbelspel is een literaire thriller waarbij al vanaf het begin duidelijk is dat het verkeerd af gaat lopen.

Nederland Leest heeft voor de keuze van het boek vier selectiecriteria gebruikt; de literaire kwaliteit, of het boek de tand des tijds heeft doorstaan, of het boek voor mannen en vrouwen een aantrekkelijk verhaal is en of het nog enige maatschappelijke relevantie bezit. De eerste drie criteria gaan zonder meer op: Arion vertelt het verhaal met een speels gemak en hanteert een beeldend taalgebruik (gelardeerd met Antilliaanse termen) waardoor het makkelijk weg leest. Dat het boek al ruim dertig jaar oud is, is nauwelijks te merken en het dominospel wordt nog steeds met veel emotie en volgens hetzelfde principe gespeeld op Curaçao en het schijnt zelfs dat het ook in de Antilliaanse gemeenschap in Nederland aan populariteit aan het winnen is.

Bij de maatschappelijke relevantie kan men echter vraagtekens plaatsen als men een discussie
wil laten ontstaan. Ik denk dat veel mensen af zullen haken wanneer ze de passages over het
dominospel door moeten en dat veel lezers ook weinig affiniteit zullen hebben met het spel
an sich. De vraag is dan ook meer welk soort discussie men bij Nederland leest voor
ogen had en of men zich heeft gerealiseerd dat men, wanneer men meer mensen aan het lezen
wil krijgen, bij een onderwerp dat dichter bij huis ligt meer respons zou krijgen. Dat men het boek bij bibliotheken uitdeelde, geeft wel aan dat de doelgroep gezocht werd in een toch al belezen publiek. Wellicht had men vlak voor de verkiezingen beter een ander boek tot onderwerp kunnen kiezen omdat er genoeg actuele thema’s in Nederland zijn die om aandacht vragen. Maar misschien waren deze boeken eenvoudigweg niet voorradig of kon men de rechten er niet over krijgen. Op 17 november zullen we aan de hand van de discussie merken of de keuze voor het boek een juiste was.

Nederland leest