Met alle ontwikkelingen op het politieke wereldprobleem vraag je je onwillekeurig af wie de ‘nieuwe geallieerden’ zullen zijn die de VS in bedwang gaan houden als het allemaal echt fout gaat. Maar wie daar vandaag naar zoekt, vertrekt eigenlijk al vanuit een historisch beeld dat misleidend is. De geallieerden van de Tweede Wereldoorlog bestonden voor die oorlog ook al niet als vanzelfsprekend ‘moreel’ blok. Ze ontstonden pas toen neutraliteit onhoudbaar werd en de kosten van afzijdigheid hoger lagen dan die van handelen. Daarvoor waren het losse staten met overlappende belangen, geen hecht front. Dat gegeven maakt de vergelijking met nu ongemakkelijk actueel.
Maar in de jaren dertig waren er in elk geval staten die Duitsland op papier de baas konden. Groot-Brittannië en Frankrijk beschikten samen over legers, industrie en imperiale middelen die Duitsland hadden kunnen afremmen of vroegtijdig hadden kunnen verslaan, mits ze bereid waren die macht in te zetten. De Verenigde Staten stonden erbuiten, maar vormden een potentiële overmacht die iedereen kende. Het probleem lag niet in een gebrek aan capaciteit, maar in terughoudendheid, verdeeldheid en uitstel.
Dat onderscheidt die periode fundamenteel van het heden. Vandaag ontbreekt een vergelijkbare constellatie. Er is geen groep staten die, zelfs theoretisch, de Verenigde Staten kan corrigeren of indammen. Europa wordt vaak genoemd, en tegelijk is duidelijk waarom dat niet werkt. Militair blijft het afhankelijk. Politiek opereert het gefragmenteerd. Economisch weegt voorzichtigheid zwaar. Op papier bestaat er geen Europese macht die de VS aankan, zelfs niet collectief.
China wordt vaak opgevoerd als tegenwicht, maar is van een totaal andere categorie, waar op zichzelf ook niets goeds is te verwachten. Het is een systeemrivaal. China balanceert macht met macht, en stelt geen grenzen uit normatieve overwegingen. Dat levert spanning op, geen gezamenlijke rem. Historisch gezien lijkt dat meer op rivaliserende blokvorming dan op een geallieerd front dat stabiliteit bewaakt.
Rusland past al helemaal niet in dat beeld. Het was toen een van de geallieerden, maar dat was meer uit noodzaak dan uit liefde, en pas nadat het eerst samenspande met de agressor. Ook nu functioneert het niet als potentiële geallieerde tegen ontsporing, maar – eigenlijk net als toen – als actor die instabiliteit benut en zelfs stimuleert. Waar de Verenigde Staten minder geremd opereren, vergroot Rusland zijn speelruimte. Dat maakt het geen tegenmacht die begrenst, maar een factor die versnelt.
Wat overblijft is een losse verzameling middelgrote staten die belang hebben bij regels, voorspelbaarheid en multilaterale structuren. In theorie zouden zij samen een vorm van moderne geallieerden kunnen vormen. In de praktijk ontbreekt ook hier het beslissende element. Zij beschikken niet over voldoende militaire macht, en nog minder over de bereidheid om collectief kosten te dragen zolang directe schade uitblijft.
Het contrast met de jaren dertig is hier scherp. Toen bestonden er landen die Duitsland hadden kunnen stoppen voordat het systeem kantelde. Dat gebeurde niet, en de gevolgen zijn bekend. Nu ontbreekt zelfs die theoretische mogelijkheid. Er is geen equivalent van Groot-Brittannië, Frankrijk en de VS samen, geen latente overmacht die slechts gewekt hoeft te worden.
De verwachting dat er vanzelf nieuwe geallieerden opstaan die Amerika in bedwang houden, is daarom weinig realistisch. De geallieerden van toen ontstonden uit nood, niet uit vooruitziende planning. Ze konden ontstaan omdat de machtsverhoudingen dat toelieten. Die voorwaarde ontbreekt nu.
De ongemakkelijke conclusie is dat de vraag naar ‘geallieerden’ vandaag eigenlijk te laat wordt gesteld. Niet omdat ze zich nog moeten vormen, maar omdat de structurele voorwaarden ervoor ontbreken. Wat rest is geen blok dat corrigeert, maar een wereld die – sinds een jaar – probeert te leven met een macht waarvoor geen gelijkwaardige rem bestaat.