Vertrouwen op de quarantaine – of op God

RECENSIE - © Uitgeverij Verloren. Boekomslag A.H.M. Kerkhoff, Per imperatief plakkaat, 2020.De grenzen dicht, strikte controle van alle reizigers, een verbod op samenkomsten en een dwingende oproep aan alle burgers om binnen te blijven. Desnoods met geweld afgedwongen.
Het lijken moderne maatregelen maar ze dateren al uit de Middeleeuwen.

In de vijftiende, zestiende eeuw hadden de stedelijke magistraten al in de gaten dat de pest dan wel een straf Gods kon zijn, maar dat de ziekte net zo goed per schip vervoerd aan kon komen, en van mens op mens werd overgedragen. Het is niet voor niets dat het begrip quarantaine uit de middeleeuwen dateert.

Grote handelssteden hielden goed in de gaten waar de pest opdook (ambassadeurs en diplomaten waren daarbij van groot nut) en handelaren of schepen uit besmette streken werden zo goed en zo kwaad als dat ging geweerd, of veertig dagen op afstand gehouden. De praktische problemen waren legio; botte ontkenning, list en bedrog lagen ook toen al voortdurend op de loer, maar desondanks wist iedereen dat die methode, mits keihard doorgevoerd, succesvol kon zijn.

Dat wisten bestuurders en kooplieden. De medische wetenschap was nog niet zo ver. Die hield nog vast aan de klassieke overtuiging dat ziekten veroorzaakt werden door bedorven lucht, vieze geuren, miasma’s, eventueel in combinatie met verstoorde lichaamssappen, en volgens de beste deskundigen speelden ongunstige astrologische samenstanden ook een rol.

En dan waren er natuurlijk de theologen die de ziekte beschouwden als een straf Gods. Daar kon je je niet tegen beschermen. Het bestrijden van de pest was daarom een zaak van de Kerk. Een kwestie van boete doen, bidden, vieze literatuur verbranden en rijkdom afstaan. Wie weet dat God dan genade zou tonen.

De opkomst van het protestantisme vormde in deze een stap terug. Genezing werd onwaarschijnlijker. Het traditionele onderhandelen met God (dankzij de tussenkomst van Maria en de heiligen) werd overboord gezet.

Volgens protestantse theologen had God zijn oneindige wijsheid bij de geboorte al besloten hoe oud iemand zou worden, en of hij of zij al dan niet voor de hemel in aanmerking kwam. Daar hielp geen dokter tegen, en geen bidden.

De vermaarde theoloog Gijsbert Voetius (1589-1676) zag nog wel een lichtpuntje: het kon zijn dat het ingrijpen van de dokter deel uitmaakte van Gods Plan. De dokter wegsturen was daarom niet nodig. Maar echt helpen deed hij dus ook niet – dat deed alleen God.

Dit standpunt werd in 1665 (tijdens de laatste grote pestuitbraak in ons land) nog krachtig verdedigd door de Enkhuizer predikant Simon Oomius, in zijn omvangrijke Des Heeren verderfelijcke PYL of twee boeken van de pest. Volgens Oomius hadden bestuurlijke maatregelen zoals de grenzen sluiten en de burgers thuis opsluiten geen enkele zin omdat God nu eenmaal de baas was. Dat soort dingen deed men in het zuiden van Europa, in Roomse landen, dus dat kon gewoon niet goed zijn.

Pestbestrijding was in de ogen van deze predikant (die deel uitmaakte van een sombere stroming der ‘Nadere Reformatie’) een kerkelijke aangelegenheid. Het was een kwestie van de zieke bijstaan in gebed, en het zuiveren van het hart. Want het waren de zonden die de lucht in huis ongezond en pestilent maakten. Wat je hoorde te ruiken rond elk huisgezin, was ‘den reuck Christi’.

Overigens hadden predikanten als Oomius niet echt veel invloed, schrijft A.H.M. Kerkhoff (auteur van het boek Per Imperatief Plakkaat, want daar komt dit alles uit). De Kooplieden en regenten zeiden ja en amen, en gaven de voorkeur aan bewezen effectieve maatregelen.

Per Imperatief plakkaat is een stampvol boek dat niet makkelijk leest maar dat wel op heldere wijze laat zien wat er allemaal gebeurde op het vlak van de pestbestrijding in de Lage Landen. Een onderwerp waarbij alles draaide om angst, handel, bestuur, geloof en wetenschap.

De angst was groot, net als het bestuurlijk onvermogen, en minstens zo groot was de angst hier ten lande dat men door harde maatregelen zoals die elders werden genomen, de Hollandse welvaart zou schaden. Alles moest met mate, op een koopje. Desondanks moet Kerkhoff concluderen dat het met de preventie en bestrijding langzaam de goede kant op ging.

Na de epidemie van 1664/65, toen de Staten Generaal overging tot een centrale aanpak, met dwingende plakkaten, zou ons land geen grote pestepidemieën meer kennen. Voor de theologen was die machtsgreep door de politiek uiteraard een tegenvaller. Toen de Staten Generaal te kennen gaf dat zij God als oorzaak toch écht minder belangrijk vond, leidde dat tot luide klaagzangen in domineeskringen. Het ongeloof nam alsmaar toe!

De ontwikkeling van het denken over de pestbestrijding (van halverwege de veertiende eeuw, de ‘zwarte dood’, tot 1743, toen zo’n beetje de laatste grote pestepidemie plaatsvond) wordt gekenmerkt door een langzaam verschuiven van inzicht. Wég van het theologisch fatalisme, naar internationale samenwerking gericht op effectieve pragmatische maatregelen.

De pestepidemie van 1743, die vooral Zuid-Europa trof, werd veroorzaakt dor een schip dat stiekem Griekenland had bezocht (verboden gebied; in het Ottomaanse rijk brak de ziekte regelmatig uit, wist men). Daarna legde het aan in Messina. Dat was in maart 1743. In mei vielen daar de eerste dodelijke slachtoffers.

Op 27 juni meldde de Opregte Haarlemse courant dat er in Messina een dodelijke ‘influenza’ heerste. (Stadsbesturen hadden het liegen en sussen nog niet afgeleerd). Maar het gevaar werd na enige tijd duidelijk. De grenzen gingen dicht, van zuid naar noord.

Op 7 augustus vaardigden de Staten Generaal een plakkaat uit met zeer strenge voorschriften, om de komst van de pest naar de Republiek te voorkomen. Die maatregelen hadden succes. Ze bleven ruim twee jaar van kracht.


A.H.M. Kerkhoff, Per imperatief plakkaat. Uitgeverij Verloren
.

  1. 1

    Interessant, interessant en nog interessant!

    Uit mijn atheïsme, ondanks mijn strenge R.Katholieke opvoeding, geloof ik niet dat het aan God ligt, totaal niet. Als het wel zo was, zou Hij/Zij nooit mensen elkaar discrimineren; Ouderen afgezonderd, een paar ‘zwakke’ jongeren ook, doven en slechthorenden en Doofblinden ook afgezonderd, maar alle mensen zijn van de ouderen 100% afgezonderd.
    Als het aan God ligt, zou Hij/Zij nooit ons aandoen; méér doden, méér besmettingen, méér afstand van mensen én vieze uiterlijk extra verzorgen.

    Het ligt ALLES aan ons zelf, smerig aan ons te danken, vooral Autoriteiten zijn overal laks aan onveiligheid bescherming, volledig nalatenschap van slechte milieu over de hele wereld, laks aan burgers die zo arm zijn, enzovoorts enzovoorts.
    Dan denk ik van: Als het aan God ligt, zou Hij/Zij die autoriteiten eerder zieker maken dan de burgers zelf. Ja, Autoriteiten zijn rechtsextremistisch politicussen over de hele wereld die alles op Macht, Geld en Sex misbruiken.
    Maar God kon het allang niet meer aan: Mensen zijn zelf goed ziek bezig, daar ga ik niet voor oplossen. Dat moeten mensen maar zelf doen.
    God verdween allang sinds Kerken verwaarlozen voor Moskeeën die zichzelf rijker en bredere zicht krijgen dan ooit te voren over de wereld. Kerken duiken liever in de mist wegens sexuele misbruik van priesters, dominees, broeders en zusters.

    Daar gaat helaas nooit meer goed samen met Kerken en Moskeeën.
    Het ligt niet aan God of Allah, want de wereld wordt nooit meer beter op.

    Als het aan ons ligt, houd vooral die Autoriteiten (= Ja politicussen/presidenten van de hele wereld ) NU in de gaten wat voor geest zo kwaadaardig zijn.

    Als het aan ons ligt, gaan we NU de hele wereld protest tegen Chinezen die zoogdieren moorden; Vleermuizen, geitenkoppen, honden, penissen van dieren en nog alle griezelige dieren.
    STOP NU met handels in dieren!
    Als wij nu nog niets doen, wint Corona Virus alles!

    “Moge Almachtige God ons toch beschermen en hoe…? ”

    Het ligt niet alleen aan quarantine, maar zorg voor jezelf: Eet gezonder , meer groeten, meer fruiten, meer vitamines C en meer ijzer ook toch wel. Probeer verzinsels: Je kleine moestuintje kweken??

    P.s. Marcel Hulspas, ik denk dat ik die interessant boek ga bestellen, ja van A. Kerkhoff. Benieuwd. Hier heb ik ook vrij veel boeken in huis; veel geschiedenisboeken. Dus benieuwd!

  2. 2

    interessant om te lezen dat het bestuurlijk gedrag van nu Nederlands eigen is. Jammer dat men de lessen uit het verleden is vergeten. Hmm was Rutte geen geschiedenis leraar?

  3. 3

    @1 je kunt te keer gaan tegen de Chinezen en vleermuizen. maar misschien is het effectiever om je energie te steken door naar Nederland zelf te kijken. extreem intensieve veeteelt, wij zijn zelf net zo’n groot risico voor overdracht van dier op mens. denk aan q koorts.

    daarnaast komen door het ontdooien van permafrost ook nieuwe virussen vrij. Klimaatverandering….

    https://www.nu.nl/klimaat/6036171/28-onbekende-virussen-ontdekt-in-smeltende-tibetaanse-gletsjer.html

  4. 4

    @3: Ja dat snap ik goed waarmee je juist bedoelt.
    Wij allemaal ook hier in kikkerland focussen om ertegen te gaan,
    maar toch is corona veroorzaakt door slechte milieu uit China, die over de hele wereld verspreidde; veel doden, veel besmettingen, veel zieken, veel zwakkeren, groeperingen discrimineren. Zoveel te noemen.
    Sorry dat ik het zeg, maar iedereen op de hele wereld had allang tegen China moeten verbieden: Geen vleermuizen, honden en nog wat te doden voor het krankzinnige maaltijd. Vleermuizen zijn de kern van alle virussen die giftig verspreiden en overdraagbaar besmetten. Allemaal griezelig.

  5. 6

    De film van My Secret Terrius in 2018 wisten ze allang over Coronavirus, ze spraken zelfs in alle taal: Coronavirus.
    Niemand had het eerder in actie ondergenomen. China zei het ook niks voor elke waarschuwing, te lang in stilletjes gebleven.
    De hele wereld wist er toch al van die film, en zei er ook niks van.

    Het is niet alleen Zuid-Korea of China’s schuld, maar de hele wereld zelf!

    zie link: https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/news/my-secret-terrius-netflix-coronavirus-prediction-south-korea-a9429021.html

  6. 7

    @4 veel te kort door de bocht om de schuld bij China te leggen. Die hebben vroeg genoeg ons gewaarschuwd.

    Wat er nu hier gebeurt draagt China GEEN verantwoordelijkheid.

    Het is onze eigen Hollandse nuchterheid i.c.m. arrogantie wat tot het probleem heeft geleidt.

    aantal weken geleden toen ik opperde voor strengere maatregelen ten tijde van de eerste besmetting, werd ik uitgelachen omdat ik de economie op het spel zou zetten.

    Nu terug kijkend wenst men dat men Loon op Zand lokaal had afgesloten…

    of midden Brabant…..

    of Brabant…..

    Dan was de schade minder geweest. En nog blijft men reactief reageren. RIVM vandaag:

    “Volgens het RIVM hebben de genomen maatregelen mogelijk al invloed op het aantal overledenen en het aantal mensen dat in het ziekenhuis belandt, aangezien die aantallen “minder snel toenemen dan je zonder maatregelen zou verwachten”. “Als deze lijn zich doorzet, dan kan over een aantal dagen geconcludeerd worden of de genomen maatregelen – afstand houden, sociaal contact beperken, handen wassen – werken.”

    TUURLIJK hebben maatregelen al invloed. Dat gaat altijd op. Duh…

    men kiest er bewust voor nog een paar dagen te wachten om te concluderen of de maatregelen hebben gewerkt…

    ok…. Zorg zit NU met een probleem. Blijkbaar twijfelt men zelf toch over de maatregelen. Maar als ze niet voldoende blijken? wat dan? dan is het probleem groter geworden… in iedergeval groter dan verwacht…

    Is het niet verstandiger om NU de strengere maatregelen te nemen ipv af te wachten en dan (te laat) nog strengere maatregelen te moeten nemen? met alle extra doden tot gevolg?

    Volgens mij valt dit toch echt onder nalatigheid. Spelen met mensenlevens. Hoopvol denken…

    Persoonlijk vind ik dat dood door schuld hier geldt. Er overlijden nu mensen wat niet had gehoeven. De economische schade is groter dan had gehoeven.

    Toch leert men niet. Dus nog meer mensen gaan overlijden, nog grotere schade gaat geleden worden. Minimaal dood door schuld, grove nalatigheid. Mogelijk misdaden tegen de menselijkheid als dit bewust beleid is.

    OF is het dit de enige weg die Nederland KAN bewandelen? Weet men in Den Haag dat we niet alleen de zorg kapot bezuinigd hebben, maar ook de politie en het leger? Dat een lockdown dus niet kan omdat men het gewoon niet kan handhaven? En dat dat duidelijk pijnlijk wordt nu? Dat de keuze voor miljarden verslindende JSF’s toch niet zo handig blijkt nu?

  7. 9

    “Gijsbert Voetius (1589-1676) zag nog wel een lichtpuntje: het kon zijn dat het ingrijpen van de dokter deel uitmaakte van Gods Plan.”
    Die was dus 350 jaar geleden al verder dan de antivax-grefo’s van nu.

  8. 12

    Want het waren de zonden die de lucht in huis ongezond en pestilent maakten. Wat je hoorde te ruiken rond elk huisgezin, was ‘den reuck Christi’.

    Ietwat verhuld wees dominee hier in het kader van ‘de pest’ op het ongezond aantal abortussen in zijn tijd, die in elk huis veel te vaak plaatsvonden. Men mag toch wel rekenen op minimaal 1 tot 2 keer per jaar als de man zich werkelijk inhield met het gevecht tegen de inblazingen en de deugden als Matigheid en Zelfbeheersing bij de hand hield.** Ik zeg – met Dominee -: dat telt toch behoorlijk aan op den duur.

    Zo deed Dominee wat de pest betreft i.c.m. abortus aan achteraf foutieve beeldvorming – naast de medici – bij de strijd tegen al zulke lelijke en vooral zondige ziektes van elders.

    Nog even over beeldvorming: net iets anders zit het nog met de bijnamen voor ‘syfilis’ (uit Zuid-Amerika stammend). Die ziekte werd in West-Europa al gauw (na 1500) locaal telkens benoemd – door wie eigenlijk, werkelijk: dominees ? – naar het land waarmee men op dat moment tamelijk oorlogszuchtige betrekkingen onderhield.

    Noot **: Wat den reuck Christi ~ [wierook?] overigens kan zijn is heb ik niet kunnen achterhalen. Opvallend is wel, dat de taal voor de remedie bij dit zondebesef probleemloos van Katholieken naar hervormden over kon gaan.

  9. 14

    @7: Nou, China heeft het wel 80% verantwoordelijkheid aan milieu die geen enkel bescherming had geleverd; Dode (giftige) dieren op de markten, te hoge smogniveau, ontelbare inwoners, gevaarlijke sadistisch stoffen nalaten, dat is allang heel bekend in China. Niemand in China zegt zelf niets tegen de allerslechtste milieu van de wereld.

    Andere kant is ook van de hele wereld zelf met 50% verantwoordelijkheid van nalaten van slechte milieu, teveel plastic, overbodige bevolking in Europa, overbodige CO2 uitstoot enz enz enz.

    Maar, ligt het alles aan ons als burgers? Nee is nee, want Autoriteiten nl politicussen /presidenten luisteren nooit wat er allemaal gebeurde, volledig negeren, zelfs ons allen protesten tegen allerlei goedzieke producten en milieu. Bijv. Als Jesse Klaver allang had gezegd, dat wij allemaal in vorige decennia, zelfs aantal decennia, naar de Binnenhof binnen moeten treden uit protest van verwaarloosde milieu. Wie weigert de laatste decennia? RutteI, RutteII, RutteIII. Maar zijn achterban en coalitiepartijen vonden het ook prima. Niemand zegt er wat van.

    Het is allemaal grof bullshit allemaal!