Kabinet-Jetten: Gooi mensenrechten niet overboord om migratie te beperken

van Lize Glas, Jasper Krommendijk en Annick Pijnenburg Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) beschermt ons al meer dan 70 jaar tegen bijvoorbeeld foltering en discriminatie en beschermt onder andere het recht op vrijheid van meningsuiting en het recht op privacy. Toch dreigen deze mensenrechten op een Europese top op 15 mei 2026 ten onrechte deels overboord gegooid te worden. Hieraan liggen twee motieven ten grondslag. Allereerst zou het EVRM, zoals Tweede Kamerlid Boomsma (JA21) eind maart bij Nieuwsuur zei, ‘steeds verderstrekkend geïnterpreteerd’ worden ‘op een manier die nooit door politici zo bedoeld is’ dan toen zij het verdrag opstelden in 1950. Boomsma wees ter illustratie op de klimaatrechtspraak van het Europese Mensenrechtenhof die Zwitserland zou verplichten om miljarden aan klimaat uit te geven. In een motie uit juni 2025 wees onder anderen Boomsma ook met de vinger naar de migratierechtspraak van hetzelfde Hof dat “de ruimte voor het asielbeleid in verregaande mate” zou beperken. Het EVRM interpreteren zoals in 1950 de bedoeling was, is duidelijk onwenselijk. De opstellers van het verdrag hadden ideeën die de meesten van ons als gedateerd of zelfs racistisch zouden zien. Zo verklaarde Nederland het verdrag niet van toepassing op Nieuw-Guinea omdat de bevolking onvoldoende ontwikkeld zou zijn en hadden de opstellers van het verdrag niet direct vrouwen voor ogen wanneer zij dachten aan mensenrechten. Bovendien voorzagen de opstellers niet in welke context het EVRM nu moet worden toegepast. Zo is het recht op privéleven van toepassing op ‘correspondentie’: brieven in de context van de jaren 50. Als het Mensenrechtenhof dit recht niet van toepassing had verklaard op mails en appjes, zou dit recht nu irrelevant zijn. Het tweede motief dat wordt aangevoerd om mensenrechten terzijde te plaatsen, is dat mensenrechten de democratie zouden ondermijnen aangezien de rechter met bijvoorbeeld het EVRM in de hand op de stoel van de politiek gaat zitten. Deze tegenstelling tussen democratie en mensenrechten is vals, zoals Van Eijken onlangs ook in de Volkskrant betoogde. Democratie en mensenrechten gaan juist hand in hand. Zonder mensenrechten geldt enkel het recht van de meerderheid en zijn belangrijke voorwaarden voor een democratie niet gewaarborgd, zoals de vrijheid van meningsuiting en het stemrecht. De stellingname van Boomsma staat niet op zichzelf. Onder leiding van Italië en Denemarken is de aanval op het Hof geopend. Deze aanval ving aan met een open brief van negen landen uit mei 2025. Dankzij verzet van NSC tekende Nederland die brief niet. Na de dubbele val van het kabinet voegde het vorige kabinet zich wel bij een groep van inmiddels 27 landen die het Hof ertoe aanzetten om de rechten van migranten te beperken door het folterverbod (artikel 3 EVRM) en het recht op gezinsleven (artikel 8 EVRM) te ‘herinterpreteren’. Op 15 mei 2026 hoopt men met alle 46 lidstaten van de Raad van Europa – de internationale organisatie waartoe het Hof behoort – een politieke verklaring met die strekking aan te nemen. Wij hopen dat het kabinet-Jetten in de onderhandelingen over die verklaring een genuanceerde(re) positie inneemt zonder mee te gaan in de valse tegenstelling tussen democratie en mensenrechten of terug te willen naar de jaren 50. Het kabinet moet zich inzetten voor respect voor de onafhankelijkheid van het Hof. Terwijl politici rechters verwijten dat ze op hun stoel gaan zitten, dreigen ze nu zelf op de stoel van de rechter te gaan zitten. Ook moet het kabinet zich baseren op een correcte weergave van de rechtspraak van het Hof. Juist omdat er reële zorgen zijn bij burgers over asiel en migratie, moeten politici deze niet onnodig versterken met een verkeerde voorstelling van zaken. Uit voorbereidend werk van het Steering Committee for Human Rights van de Raad van Europa (CDDH) en recent onderzoek blijkt dat het Hof in zijn migratierechtspraak juist terughoudend is. Ngo’s en academici bekritiseren het Hof zelfs omdat het migranten onvoldoende zou beschermen. Bovendien bepaalt het Hof niet ons asielbeleid. De EU-landen hebben in de afgelopen 25 jaar op vrijwillige basis de door het Hof bepaalde ondergrens verder uitgebreid en in democratisch tot stand gekomen EU-wetgeving opgenomen. Het recht op asiel en bescherming bij uitzetting zijn zelfs neergelegd in het Handvest van de Grondrechten van de EU dat dezelfde juridische status heeft als de EU-Verdragen zelf. Ten slotte moeten Europa en Nederland vooral niet het kind met het badwater weggooien, zeker omdat het EVRM ons in 75 jaar veel heeft gebracht. Het Verdrag garandeert bijvoorbeeld de aanwezigheid van een advocaat bij politieverhoor, beschermt ons tegen geluidsoverlast, verbiedt privacyschendende fraudesystemen en maakt het mogelijk Rusland verantwoordelijk te houden voor het neerhalen van MH-17. Minder bescherming voor een bepaalde groep gaat in tegen de essentie van mensenrechten, die voor alle mensen gelden. Als nu over de rug van migranten de deur wordt opengezet naar minder mensenrechtenbescherming, is de vraag welke groep volgt. Vrouwen? Lhbti+-personen? Religieuze minderheden? Het gevaar dat daarin schuilt verwoordde Martin Niemöller treffend: Toen de nazi's de communisten arresteerden, heb ik gezwegen; ik was immers geen communist. Toen ze de sociaaldemocraten gevangenzetten, heb ik gezwegen; ik was immers geen sociaaldemocraat. Toen ze de vakbondsleden kwamen halen, heb ik niet geprotesteerd; ik was immers geen vakbondslid. Toen ze de Joden opsloten, heb ik niet geprotesteerd; ik was immers geen Jood. Toen ze mij kwamen halen was er niemand meer, die nog protesteren kon. Het coalitieakkoord stelt onomwonden: “We blijven pal staan voor onze Westerse vrije waarden en komen op voor mensenrechten.” Wij hopen dat het kabinet de daad bij het woord voegt en het EVRM en het Hof uit de vuurlinie haalt. Dit artikel verscheen eerder bij het Montesquieu Instituut. Lize R. Glas, universitair hoofddocent internationaal en Europees recht Jasper Krommendijk, hoogleraar rechten van de mens Annick Pijnenburg, universitair docent internationaal en Europees recht Allen verbonden aan de Radboud Universiteit

Door: Foto: Monument Universal Links on Human Rights (1995) Tony O'Malley William Murphy (cc)
Foto: Monument Universal Links on Human Rights (1995) Tony O'Malley William Murphy (cc)

‘Moderniseren’ van mensenrechten als schadelijke aanval op de rechtsstaat

, door

COLUMN - een gastbijdrage van Antoine Buyse en Jasper Krommendijk, eerder verschenen bij Nederland Rechtsstaat

Deze week dienden Tweede Kamerleden Van Zanten (BBB) en Boomsma (NSC) een motie in waarin wordt opgeroepen mensenrechtenverdragen te ‘moderniseren’. Die zouden de ruimte voor asielbeleid in ‘verregaande mate’ beperken. Concreet noemen ze het Vluchtelingenverdrag en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Deze motie komt kort na een open brief van negen Europese staten die opriepen tot ‘een eerlijk gesprek’ over aanpassing van het EVRM, om precies dezelfde reden: migratie. Na heftige discussies binnen het inmiddels gevallen kabinet besloot Nederland die brief niet te ondertekenen. De motie lijkt nu via een omweg alsnog aan te willen sluiten.

De motie noemt ‘grootschalige, structurele migratiestromen en asielprocedures’ die draagvlak onder druk zetten. Draagvlak voor wat precies blijft in het midden, maar de motie lijkt te bedoelen: draagvlak voor die verdragen. Zij roept dan ook op te verkennen, juridisch en diplomatiek, of die verdragen moeten worden gemoderniseerd of herzien. Een eerdere versie van de motie opperde zelfs tijdelijke opschorting en opzegging, maar kennelijk is men er na een nachtje slapen achter gekomen dat dat in ieder geval juridisch niet echt kan.

Het is onbegrijpelijk dat juist een partij als NSC die ‘de grondrechten van mensen beter [wil] beschermen’ en ijvert voor constitutionele toetsing deze mogelijkheid überhaupt overwoog. Rechters in Nederland kunnen wetten (nog) niet toetsen aan de Grondwet, maar gelukkig wel aan het EVRM waardoor onze rechten toch worden beschermd, tegen geluidsoverlast of een privacy-schendend fraudesysteem. Met opzegging zou Nederland de Raad van Europa, bestaande uit 46 landen, moeten verlaten en voegt het zich bij het in 2022 uitgezette Rusland. Juridisch maakt opzegging (of modernisering) van het EVRM en andere verdragen verder weinig verschil: Nederland is nog steeds gebonden aan EU-recht over migratie. Onze collega Klaassen wees er terecht op dat 95% van het asielbeleid in Brussel wordt gemaakt. Het geheugen van de indieners van de motie lijkt daarnaast erg kort: zo’n onderzoek naar het Vluchtelingenverdrag is in 2021 al gedaan, door de Commissie Donner.

Doneer!

Mededeling

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.

Waan van de dag

Oprukkende robotrechter handelt in strijd met de wet

, door

Onderzoek van Investico naar zogenaamde robotrechters als e-Court laat de schaduwkanten zien van dergelijke geautomatiseerde robotrechtspraak: niet transparant, regels worden niet gevolgd en schuldenaren worden op slinkse wijze onder druk gezet. De grootste gebruikers van deze procedure? De zorgverzekeraars.

De procedure is in strijd met het EU-consumentenrecht en met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, zeggen echte rechters en experts op het gebied van consumentenbescherming in onderzoek van platform voor onderzoeksjournalistiek Investico in samenwerking met Nieuwsuur en de Groene Amsterdammer.

Foto: Ged Carroll (cc)

Nieuwe Brits-Ierse ’troubles’

, door

De Britse regering heeft zeer geprikkeld gereageerd op het besluit van de Ierse regering om het Verenigd Koninkrijk aan te klagen bij het Europese Hof in Straatsburg.  De reden: een wet die een einde maakt aan onderzoeken, civiele zaken en strafrechtelijke vervolgingen voor misdaden tijdens de ‘Troubles‘ in Noord-Ierland. Tussen 1969 en 1998 kwamen door het geweld in Noord-Ierland 3.600 mensen om het leven. Duizenden gevallen bleven tot nu toe onopgelost. De Britse wetgeving, geïnitiëerd door premier Boris Johnson en sinds september 2023 van kracht,  biedt immuniteit aan veteranen van de veiligheidstroepen en voormalige paramilitairen die samenwerken met een nieuwe commissie voor verzoening en informatieherstel. De Ierse premier Leo Varadkar zegt dat zijn regering de stap heeft genomen na juridisch advies dat uitwees dat de wet in strijd is met het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).

Chris Heaton-Harris, de Britse minister voor Noord-Ierland beschuldigde Ierland onmiddellijk van inertie inzake de vervolging van misdaden tijdens de ‘Troubles’. “Sinds [het Goede Vrijdag-akkoord van] 1998 is er op geen enkel moment sprake geweest van een gezamenlijke of aanhoudende poging van de kant van de Ierse staat om een op strafrechtelijk onderzoek en vervolging gebaseerde benadering van het verleden na te streven.” Nabestaanden van slachtoffers in Noord Ierland juichen de Ierse stappen toe. Zij blijven hopen op gerechtigheid in tot nu toe onopgeloste zaken. Een vertegenwoordiger van Amnesty International ziet in de aanklacht een uitdaging die perspectief biedt voor alle slachtoffers van staten die onder mensenrechtenschendingen uit proberen te komen.

Lezen: Venus in het gras, door Christian Jongeneel

Mededeling

Op een vroege zomerochtend loopt de negentienjarige Simone naakt weg van haar vaders boerderij. Ze overtuigt een passerende automobiliste ervan om haar mee te nemen naar een afgelegen vakantiehuis in het zuiden van Frankrijk. Daar ontwikkelt zich een fragiele verstandhouding tussen de twee vrouwen.

Wat een fijne roman is Venus in het gras! Nog nooit kon ik zoveel scènes tijdens het lezen bijna ruiken: de Franse tuin vol kruiden, de schapen in de stal, het versgemaaide gras. – Ionica Smeets, voorzitter Libris Literatuurprijs 2020.

Lezen: De BVD in de politiek, door Jos van Dijk

Mededeling

Tot het eind van de Koude Oorlog heeft de BVD de CPN in de gaten gehouden. Maar de dienst deed veel meer dan spioneren. Op basis van nieuw archiefmateriaal van de AIVD laat dit boek zien hoe de geheime dienst in de jaren vijftig en zestig het communisme in Nederland probeerde te ondermijnen. De BVD zette tot tweemaal toe personeel en financiële middelen in voor een concurrerende communistische partij. BVD-agenten hielpen actief mee met geld inzamelen voor de verkiezingscampagne. De regering liet deze operaties oogluikend toe. Het parlement wist van niets.