Klimaatsceptici zijn geen echte sceptici

COLUMN - Klimaatsceptici missen de scherpte, de diepgang en de zelfkritische blik van de echte scepticus.

Opwarming van de aarde? Door de mens? En dat zou op te lossen zijn door om te schakelen op duurzame energie?

Onzin, zeggen de zogenaamde ‘klimaatsceptici’, een grote groep mensen die zich verzet tegen minstens één van deze drie stellingen. Het gebruik van het woord ‘klimaatscepticus’ voor mensen die bovenstaande argumenten aanhangen stuit mij echter tegen de borst. Met scepticisme hebben ze niet zoveel te maken.

Waar komt het woord scepsis vandaan

Het woord scepsis komt van een filosofische stroming uit de oudheid. In mijn boek “de wereld vóór God”, heb ik onlangs alle filosofieën van voor de middeleeuwen op een rij gezet, van de Grieken tot de Romeinen, van de Indische filosofie tot aan China. Niet alleen wilde ik deze denkers op toegankelijke manier bespreken en zo voor meer mensen ontsluiten, ook wilde ik kijken in hoeverre hun inzichten van toepassing zijn op onze tijd.

Van al die filosofische stromingen – en dat zijn er nogal wat – is de filosofische school van sceptici één van de stromingen die mij uiteindelijk het meest aantrekt. Deze sceptische school ontstond ongeveer 300 jaar voor onze jaartelling, en heeft 600 jaar lang een belangrijke rol gespeeld in de filosofie. Helaas werd hun manier van denken in de dogmatische middeleeuwen weer minder populair, en sindsdien hebben de sceptici een negatieve naam gekregen.

In de meeste hedendaagse overzichten van de filosofie worden de sceptische filosofen helaas slechts kort behandeld: meestal worden ze alleen maar even genoemd. Het is een bijna vergeten stroming. Vaak worden ze daarbij ook afgedaan als de Jantje-onmogelijk van de filosofie: een radicale stroming waar we uiteindelijk niet veel mee aan kunnen. Mijns inziens zeer ten onrechte.

Wie waren de sceptici

Zoals de hedendaagse term “sceptisch” doet vermoeden, namen de sceptici niets voor waar aan. Er zijn geen feiten, stelden zij , er zijn slechts voorlopige oordelen.

Zij erkenden drie manieren waarop we informatie tot ons kunnen nemen en verwerken: via de waarneming, via het gevoel, en met behulp van het verstand. Je ziet dat iedere filosofische school wel een voorkeur heeft voor één van die drie manieren. Plato vertrouwt bijvoorbeeld vooral het verstand, terwijl  Aristoteles op zijn beurt vooral de waarneming vertrouwt. Hedonisten daarentegen vertrouwen vooral hun gevoel. Stoïcijnen combineren vooral verstand en waarneming, terwijl Boeddhisten vooral verstand met gevoel combineren om tot inzichten te komen. Etcetera.

Ieder met hun eigen vertrekpunt proberen deze filosofen zekerheden te krijgen, en daar bouwen ze dan vervolgens hun filosofie omheen. Sceptici echter wantrouwen al deze drie methoden, en putten zich uit om alle zekerheden die filosofen denken te hebben onderuit te halen.

Beoordelingsfouten van het verstand, de waarneming en het gevoel

Zij legden daarom een lijst aan van allerlei bekende menselijke beoordelingsfouten, om daarmee de standpunten van hun filosofische tegenstanders op losse schroeven te kunnen zetten. Eerder hadden filosofen al de logica ontwikkeld om fouten van het verstand in kaart te brengen. De sceptici voegden daar ook mogelijke waarnemingsfouten aan toe: gevallen waarin onze zintuigen ons bedriegen, al dan niet door psychologische effecten. En verder voegden ze gevallen toe waarin ons gevoel ons bedriegt, omdat het inconsistent is.

Gewapend met deze lijst van mogelijke beoordelingsfouten betraden ze het filosofisch debat, met als doel om iedere vermeende zekerheid onderuit te halen. Dat leverde natuurlijk een hoop irritatie op, en daarmee ook een zekere hoon: van hun belangrijkste filosoof Pyrrho werd spottend beweerd dat hij nooit over straat kon zonder begeleiding van zijn leerlingen, omdat hij simpelweg niet zou geloven dat een object dat hem de weg versperde ook echt bestond.

Maar was het scepticisme ook echt een louter destructieve filosofie? Absoluut niet. De sceptici wilden namelijk met hun scepsis waarschuwen voor dat wat zij zagen als de bron van alle menselijke ellende: de neiging om altijd maar veel te snel te willen oordelen. Hun advies is om dat oordelen toch maar zoveel mogelijk uit te stellen. Want wie niet oordeelt, maakt geen fouten en weet een hoop zinloos geruzie te vermijden. De kunst van het niet-oordelen geeft ons innerlijke rust, en is bovendien de sleutel tot een tolerante en inclusieve samenleving. (Wie hier een invloed van het boeddhisme meent te bespeuren heeft overigens wellicht gelijk.)

Pragmatisme en falsificatie

Dat is op zich natuurlijk al een mooie mentaliteit. Maar nog belangrijker is dat latere sceptici, ten tijde van de opkomst van de Romeinse republiek, het pragmatisme uitvonden. Zij stelden voor om slechts te handelen op basis van praktisch nut en tijdelijke veronderstellingen, in plaats van op basis van fundamentele overtuigingen. Om te bepalen waaraan we ons het best vast kunnen houden, moeten we ons volgens die sceptici niet richten op wat waarheid zou zijn – omdat we daar toch nooit achter zullen komen – maar op wat houdbaar en bruikbaar is.

En in het verlengde daarvan vonden deze sceptici als eerste denkers het falsificatieprincipe uit. Hoewel niets zeker is, stelden zij, kunnen we wel aannames doen, en zolang een aanname niet strijdig is met wat wij meemaken, is deze aanname volgens de sceptici bruikbaar. Op deze manier kunnen we handelen en wetenschap bedrijven, ondanks het feit dat we nooit zullen weten wat de waarheid is.

Juist deze principes vormen de basis voor onze moderne wetenschap. Het scepticisme was dan ook bij uitstek een filosofie voor wetenschappers. Wetenschappers waren in die tijd al een stuk verder met hun inzichten dan mensen tegenwoordig meestal aannemen. Dat komt voor een groot deel door de antidogmatische houding die de sceptici bleven prediken.

Klimaatsceptici?

Terug naar klimaatsceptici: zij lijken in niets op de echte sceptici. De echte sceptici waren namelijk niet alleen kritisch naar anderen, maar vooral naar zichzelf. En daarin uit zich de echte scepticus.

Een echte scepticus zal nooit zomaar aannemen dat iets onzin is, of een hoax, alleen maar omdat hij dat zelf graag wil. Hij zal ook niet zomaar gaan lopen speculeren over andermans motieven. Nooit zal hij zomaar aannemen dat iemand wel voor een energietransitie zal zijn omdat hij er geld mee kan verdienen. Natuurlijk, het is een optie die best overwogen mag worden. Maar is deze stelling nuttig? Een echte scepticus zal al snel zien dat dit eigenlijk niet ter zake doet.

Het heeft niet zoveel zin om andermans motieven te onderzoeken zolang hun stellingen houdbaar zijn. Als de drie stellingen dat 1. de aarde opwarmt, 2. dit door de mens komt en 3. dit valt om te keren door de samenleving anders in te richten, blijven rijmen met de gemeten feiten, dan doen de achterliggende motieven waarom iemand dit graag zou willen verder niet ter zake.

Bevraag je eigen motieven

Belangrijker is het vooral de eigen motieven te bevragen. Een echte scepticus zou zichzelf deze vraag stellen: is mijn eigen geloof dat de opwarming van de aarde een hoax is niet gewoon gebaseerd op mijn eigen wens dat het niet klopt? Is mijn oordeel niet simpelweg gebaseerd op mijn eigen angst er financieel bij in te schieten? Zijn de bronnen die mij gerust proberen te stellen wel betrouwbaar? Worden die niet zelf gefinancierd door de fossiele brandstofindustrie, of mensen die daar belangen bij hebben?

Dit alles naast natuurlijk de vraag: kloppen al die metingen wel? Klopt de logica achter de metingen? Voor het beantwoorden van die twee vragen hebben wij de moderne wetenschap, die op sceptische leest is geschoeid. En die moderne wetenschap komt na honderdvijftig jaar systematisch meten en bekvechten over de invloed van CO2 op de gemiddelde temperaturen met behoorlijk eensluidende conclusies.

Dat is daarmee geen waarheid, maar voorlopig echt veruit het beste uitgangspunt  waar we ons aan vast kunnen houden. Nu is het vooral de vraag waarom we die conclusies zo moeilijk vinden om het te accepteren. Wie zichzelf die vraag durft te stellen, is een echte scepticus.

  1. 1

    Klimaatsceptici zijn geen echte sceptici maar wat zijn ze dan wel….

    Toch wel handig meer inzicht in het denken van klimaatsceptici te hebben want momenteel lijkt inmiddels zo’n 40% van de bevolking met dit virus te zijn besmet.

  2. 2

    @1:

    De echte sceptici waren namelijk niet alleen kritisch naar anderen, maar vooral naar zichzelf. En daarin uit zich de echte scepticus.

    bovendien redeneren zie niet naar hun eigen mening toe:

    Een echte scepticus zal nooit zomaar aannemen dat iets onzin is, of een hoax, alleen maar omdat hij dat zelf graag wil. Hij zal ook niet zomaar gaan lopen speculeren over andermans motieven. Nooit zal hij zomaar aannemen dat iemand wel voor een energietransitie zal zijn omdat hij er geld mee kan verdienen. Natuurlijk, het is een optie die best overwogen mag worden. Maar is deze stelling nuttig? Een echte scepticus zal al snel zien dat dit eigenlijk niet ter zake doet.

    Het heeft niet zoveel zin om andermans motieven te onderzoeken zolang hun stellingen houdbaar zijn. Als de drie stellingen dat 1. de aarde opwarmt, 2. dit door de mens komt en 3. dit valt om te keren door de samenleving anders in te richten, blijven rijmen met de gemeten feiten, dan doen de achterliggende motieven waarom iemand dit graag zou willen verder niet ter zake.

  3. 3

    @2: Geen idee wat je met die citaten wilt zeggen. ik mis in ieder geval volledig de aansluiting met mijn opmerking dat het wel handig is meer inzicht in het denken van klimaatsceptici te hebben. Heb jij inzicht in hun denken Janc?

  4. 5

    @4:Even voor de goede orde: ik begin in #1 en stel dat het wel handig is meer inzicht in het denken van klimaatsceptici te hebben want momenteel lijkt inmiddels zo’n 40% van de bevolking met dit virus te zijn besmet.

    Nu mag @2 gerust mij reactie negeren, maar als hij zich tot mij richt, en dat doet hij, dan is het denk ik logisch dat er dan enige aansluiting is. Die aansluiting zie ik niet. Dat zeg ik dan ook, (mooie citaten) maar geen idee wat ik er mee moet. Op zich zijn die citaten duidelijk maar ik mis dus het verband met mijn reactie. Zie jij dat verband wel dan?

  5. 7

    @0: ik zie klimaatsceptici niet als ‘sceptici’; daar zie ik veel te veel oneigenlijke argumenten voor langskomen, en veel te veel berichten die aangeven dat klimaatsceptici gelieerd zijn aan conservatieve denktanks of gesubsidieerd worden door de fossiele industrie.

    Het lijkt mij daarom ook niet zo heel raar om klimaatsceptici op de hoop van rechtsconservatievelingen te gooien; niet voor niets dat de grootste tegenstand tegen klimaatmaatregelen uit conservatier/populistisch-rechtse hoek komt. En dan is ‘klimaatscepsis’ dus geen scepsis, maar een politieke overtuiging. Fine, maar daar hoef je dus geen rekening mee te houden.

    Een hele andere categorie van sceptici zijn mensen die blijven hangen in de vorige theorie. Zoals wetenschappers dat zeggen: wetenschappelijke vooruitgang krijg je pas echt als de vorige generatie wetenschappers met pensioen is.

  6. 8

    En aan Hermie voor de laatste keer het dringende verzoek om ook dit topic niet te bevuilen met getrol en vragen naar de bekende weg. Daar zijn we wel een beetje klaar mee.

  7. 10

    @6: Jazeker. En op zich is het hele stuk ook duidelijk. Zeker de titel want klimaatsceptici zijn inderdaad alles behalve sceptisch. We weten dus wat de klimaatsceptici niet zijn. Maar wat zijn ze dan wel? Wat beweegt deze mensen? Het is wel handig denk ik om wat meer van de belevingswereld van deze klimaatsceptici te weten te komen. Het is momenteel een opkomend tijdverschijnsel. Of heb je daar geen interesse in?

  8. 14

    @7

    En dan is ‘klimaatscepsis’ dus geen scepsis, maar een politieke overtuiging.

    Daar komt het wel zo’n beetje op neer. Het is een politieke overtuiging, waar fanatiek campagne voor wordt gevoerd. Dat mag. Alleen wordt de campagne niet met open vizier gevoerd en dat is wel kwalijk. Campagnemateriaal vermommen als wetenschap is gewoon niet zo netjes.

  9. 15

    Klimaatsceptici zijn dus geen sceptici. Maar wat dan wel? Rechtsconservatief, daar is geen twijfel over, je zou het daarom kunnen benoemen als een politieke overtuiging. Als het een kleine groep is dan kan je deze negeren. Maar wat is op dit moment nog groot. Allemaal kleine splinterpartijen zou je kunnen zeggen. Het is niet ondenkbaar dat binnenkort de klimaatsceptische partij, het forum, de grootste partij in de eerste kamer wordt. Kan je dan nog volhouden dat je er dus geen rekening mee hoeft te houden?

    Vooral het kostenaspect is voor rechts momenteel een punt. Het is vervolgens niet ondenkbaar dat ook het kabinet er over struikelt. Hoi, hoi, hoi nieuwe verkiezingen hoor ik hier al mensen denken. Maar het is vervolgens niet ondenkbaar dat links niet groot genoeg wordt. Wat een paar klimaatsceptici niet teweeg kunnen brengen. We gaan het zien binnenkort.

  10. 17

    Veel wetenschappers worden met argusogen aanschouwd, dat is wat er speelt.

    Bij feiten als 97% van de wetenschappers gelooft in klimaatverandering kun je zeggen: dat lijkt op een dictatoriale verkiezingen uitslagen, die vertrouw ik niet.

  11. 18

    @17: 99.9% van de wetenschappers ‘gelooft’ in zwaartekracht/de wetten van Newton/de relativiteitstheorie, Toch hoor ik geen klachten over de dictatuur van de relativiteitstheorie. Zou dat er misschien mee te maken hebben dat er geen lobby is van weegschaalfabrikanten?

  12. 20

    De dictatuur in de wetenschap wordt gevoerd door het wetenschappelijk bewijs. Dat wordt door vrijwel iedereen erkend, zelfs door pseudosceptici. Juist daarom ontkennen ze de wetenschap, of verdraaien ze die. Ze willen niet erkennen dat het wetenschappelijk bewijs niet aan hun kant staat.

  13. 21

    Nou, ik wil nog wel een paar stapjes verder gaan hoor. Ik durf wel te stellen dat zodra d’r serieuze problemen ontstaan door klimaatverandering, en er daadwerkelijk serieuze aantallen doden en slachtoffers gaan vallen door ‘abnormaal weer’, “klimaatsceptici” wel kunnen inpakken.

    Om het uit te spellen: als je op basis van wetenschappelijke inzichten anno nu nog steeds blijft roepen dat klimaatveranderding onzin is, dan hoor je in de bak thuis. Want dat wordt dan een gevalletje dood door schuld.

    Natuurlijk zullen de meeste van de hoofdrolspelers tegen die tijd dan overleden zijn, maar ik zie het zo rond 2040 nog wel gebeuren dat er dan wat nazaten van de Koch en Murdoch Brothers voor het ICC gebracht worden. Shit happens. Je kunt maar zo lang je kop in het zand steken.

  14. 22

    @21

    Ik vraag me af of je het opportunisme van die lui niet onderschat. Het zou ook kunnen dat die nazaten van Koch en Murdoch de verhalen van de huidige pseudosceptische helden gebruiken om te “bewijzen” dat de wetenschap onvoldoende heeft gewaarschuwd.

  15. 24

    @17: dat kun je zeggen als men geen flauw idee hebt, maar wel een eigen mening waarvan men denkt dat die niet minder zwaar weegt dan een “artikeltje van zo’n groepje elite know-it-all’s”.

    It’s the age of stupid. De vocale en zichtbare ‘sceptici’ die we nu allemaal wel zo’n beetje kennen daarentegen, hebben alles wel op een rijtje, maar lopen de boel keihard te flessen met hun pseudo-wetenschap en hun twijfelzaai-campagnes om die eerste groep te bespelen. De redenen zijn puur politiek. ‘Sceptici’ is het niet te doen om klimaatwetenschap of wetenschappers, maar om conservatief beleid te bewerkstelligen. Het komt ze dan heel goed uit dat die eigen mening beweging nu zo in bloei is.

    Het is dus niet verwonderlijk dat een consensusverhaal geen indruk maakt, ook al leg je ze het haarfijn uit.

  16. 25

    @17:

    Veel wetenschappers worden met argusogen aanschouwd, dat is wat er speelt.

    Klopt. En niet alleen wetenschappers, ook politici, rechters, journalisten (overigens zelden ondernemers of bankiers). Maar dat ligt niet aan die wetenschappers maar aan die ogen.

  17. 26

    De echte klimaatscepticus is overtuigd van de komende ijstijd. Het koelt immers al twee jaar op rij af. Dat gaat zo:
    https://www.geo.vu.nl/~gwerf/temp/labohm.gif
    En de echte klimaatscepticus droomt hardop dat ze dan klimaatwetenschappers voor een tribunaal kunnen brengen.

    Maar op intolerant links zien we ook mensen die zwelgen in hun eigen fanatieke opvatting. Ze kunnen niet wachten totdat klimaatsceptici voor het ICC gebracht worden.

    Het is niet ondenkbaar dat we de komende jaren in een soort, het kan vriezen, het kan dooien toestand gaan belanden, wat klimaatsceptici weldadige opwarming noemen. Waarnemingen voldoen dan net wel, net niet, aan de modellen. Dan blijven we nog jaren hangen in de klimaattwisten.

  18. 27

    @22: ik denk dat ze dat wel zullen proberen. Maar ik vermoed dat er ergens in de komende vijf tot vijftien jaar — en misschien wel eerder — een turning point komt. En dan gaan dit soort dingen waarschijnlijk heel snel; in dagen. Wordt opeens -letterlijk- de stekker uit de imperia getrokken. Het zou me ook niets verbazen als een paar grote jongens als facebook bv. dan op zwart gezet en ontmanteld worden. Niet uit vergelding (zoals het op extreemrechts ongetwijfeld geframed zal worden), maar om de eenvoudige reden dat ze in de weg blijven staan bij het vinden van oplossingen voor global warming.

    En het is niet dat ik dat nou zo graag wil, of dat dat een ‘wensdroom is van totalitair links’; dat is nu eenmaal hoe ieder beetje fuctionerende staat werkt. Droogte? Besproeingsverbod. Olietekort? Autoloze zondagen. Of het werkt is natuurlijk de vraag. Maar you don’t fuck with staatsmacht.

    Mensen die daar een probleem mee hebben, moeten in de rocky mountains zelfvoorzienend gaan zitten wezen. Voorzolang dat kan en de rocky mountains niet door global warming onbewoonbaar worden want te droog, te heet etc.

  19. 28

    @16:
    Heb je #13 wel correct gelezen?
    Ik had het over verdwaasden (wat ik redelijk vriendelijk vind) en schreef dat er onvriendelijkere alternatieven waren.

    Op je overige postings zal ik niet reageren, omdat ik dan misschien wel onvriendelijk word.
    Doe de groeten aan je nieuwe “messias” Baudet.
    ;-)
    Over en uit.

  20. 29

    A wave of legal challenges that is washing over the oil and gas industry, demanding accountability for climate change, started as a ripple after revelations that ExxonMobil had long recognized the threat fossil fuels pose to the world.

    link

    En dit ga je dus vaker zien. Niks ‘totalitair links’, zo werkt de wereld nu eenmaal. Deal.

  21. 30

    @23: [ hoeveel wetenschappers durven zich nu niet uit te spreken omdat ze bang zijn voor een klimaat guillotine? ]

    Een klimaatwetenschapper die degelijk onderzoek heeft gedaan en een degelijke analyse heeft niets te vrezen van zijn collega’s.

    Cherrypickende niet-klimaatwetenschappers is een ander verhaal.

  22. 31

    @27:

    Maar ik vermoed dat er ergens in de komende vijf tot vijftien jaar — en misschien wel eerder — een turning point komt.

    Dat denk ik ook.
    We maken ons zorgen over het weer na 2050 en de zeespiegelstijging. Maar we “geloven” dat er altijd elektriciteit zal zijn en voldoende aardgas (olie, hout) om in de winter je huis tot 18 graden te verwarmen. De bezorgdheid om het klimaat staat lijnrecht tegenover de zorgeloosheid van de mensen gewoon blijven vliegen en rijden.

    @0: fijne diepgravende bespiegeling. Ik houd daar wel van.
    Jammer dat de wereld weer wordt opgedeeld in sceptici en gelovigen (of niet sceptici). Er zit zoveel grijs tussen zwart en wit.

  23. 32

    @23: net als Frank, zou ik wel eens willen weten wie je daar mee bedoeld? Als je impliceert dat er nu ‘sceptische’ klimaatwetenschappers zijn die worden gehinderd, geintimideerd, of iets dergelijks om hun werk te kunnen doen en publiceren, dan mag je nu ook wel even komen met namen en rugnummers.

  24. 33

    Moet je dan ook de bak in als je sceptisch bent over de klimaatimpact van nu 40k€ investeren in “van gas los”? Isoleren is meestal zinvol maar het klimaat rendement van een warmtepomp t.o.v. een HR-ketel lijkt mij erg beperkt. Zeker gezien hoe elektriciteit nu wordt opgewekt.

  25. 34

    Er zijn een aantal zaken waar klimaatsceptici een hartgrondige hekel aan hebben. In dat rijtje vinden we zeker de NOS/NPO, de in hun ogen linkse staatstelevisie. Mogelijk zelfs bovenaan. Gisteren was er dan weer zo’n nieuwsitem waar de zogenaamde sceptici knarsetandend naar gekeken moeten hebben. De Waddenzee-vereniging gaat in navolging van milieudefensie Shell aanklagen want het is hun schuld dat de Wadden in de golven verdwijnen hield de voorzitter van PvdA oorsprong ons voor. De zeespiegel stijgt steeds sneller wist een klimaatwetenschapper van het NIOZ te melden.

    Dan heb je een groot aantal haat items bij elkaar. Milieubeweging, zeespiegelversnelling, links, schoppen tegen Shell. Gezien die haat kan je misschien ook maar beter van klimaatfundamentalisten spreken. Nu moet ik zeggen dat de klakkeloosheid waarmee zo’n item wordt gebracht nu ook niet echt hoogstaand is. Hoe is het de Waddenzee eigenlijk vergaan de afgelopen 50 jaar? Hoe zit het met het zandtransport? Kunnen de wadden meegroeien met de stijging? Zijn er verzakkingen t.g.v. boringen en zoutwinning? Daar wordt verder niet op ingegaan. En de schuldvraag zelf?

  26. 35

    @34: “Gezien die haat kan je misschien ook maar beter van klimaatfundamentalisten spreken.”
    Ik neem aan dat je het daar hebt over wat je eerder in je reactie onterecht “klimaatsceptici” noemt?

  27. 38

    Een ander kenmerk van ‘klimaatsceptici’ is hun hang naar complotdenken. De data is vervalst, de wetenschappers zijn corrupt, het is bedacht om ons onder de duim te houden en belasting af te troggelen, klimaatwetenschappers mogen niet vrijuit spreken, bedoeld voor de wereldorde.

    Mijn advies is dan om eens een test te doen op complotdenken. https://www.quest.nl/test/ben-jij-een-complotdenker

  28. 39

    @33: als je dit vergelijkt met andere events in deze categorie — het verwijderen van tetraethyllood uit benzine, de softenon-affaire of de ford Pinto, dan zie je dat er nooit willekeurige personen ‘in de bak worden gezet’.

    Als je de katalysator en roetfilters in auto’s als voorbeeld neemt en je zet dat over naar woningen en industrie, dan ga je waarschijnlijk uitkomen op dingen als ‘woningen mogen niet meer ongeisoleerd zijn’ en ‘industriele processen moeten CO2 afvangen’.

    Het hete hangijzer gaat dan natuurlijk worden ‘maar wie gaat dat betalen’. Het typische is dat die discussie bij het invoeren van de katalysator nauwelijks speelde. Iedereen accepteerde het gegeven dat lood in benzine uiteindelijk neersloeg op het land en overal in terecht kwam, ook in voeding.Niemand die ging zitten jengelen dat ‘de consumenten uiteindelijk toch de prijs van die katalysators zouden betalen, en dat dat een sgande was’.

  29. 40

    @39: [ Iedereen accepteerde het gegeven dat lood in benzine uiteindelijk neersloeg ]
    Volgens mij was destijds lood niet meer het grote probleem, dat was al grotendeels door andere stoffen vervangen om het gewenste octaangehalte te krijgen. Er zat nog slechts een klein beetje lood in benzine voor de smerende werking van de kleppen.

    Maar de katalysator moest koolmonoxide, stikstofoxyden en koolwaterstoffen omzetten in onschuldigere stoffen. Alleen kon de katalysator niet tegen lood.
    https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/loodvervanger~b944e181/

    Ik kan me niet herinneren dat de consumenten zich verzetten tegen een 1500 gulden duurdere auto, maar wel dat de autofabrikanten de zaak jaren traineerden.