Duurzame energie vervangt kerncentrales en verlaagt tegelijkertijd CO2 emissies

ANALYSE - Een mythe waart door de Engelstalige wereld (en door Nederland): naar verluidt stijgt de CO2 uitstoot in Duitsland omdat hernieuwbare energiebronnen nucleaire energie niet kunnen vervangen – en dat Frankrijk gelijk heeft om te kiezen voor kernenergie. Wat laten de gegevens zien? Craig Morris onderzoekt het.

Tekst: Craig Morris. Vertaling: Krispijn Beek.

Duitsland verlaagde de CO2 emissies terwijl het kerncentrales sloot (publiek domein).

Het zijn niet alleen trollen, ook Cambridge professors en goede Amerikaanse journalisten zeggen het, en een Amerikaanse presidents kandidaat vertelde het tegen de New York Times:

Germany initially set out to close all of its nuclear reactors by 2022, but as a result, they are now likely to miss their emissions reduction targets. And France is now considering options to extend the life of many of its older nuclear power plants.

— Presidentskandidaat Marianne Williamson in de New York Times

Wat erger is is dat Amerikaanse beleidsmakers het zeggen. Inmiddels subsidiëren vijf Amerikaanse staten bestaande kerncentrales om ze open te houden. Mogelijk doen ze dat alle vijf op basis van onjuiste aannames. Het gebeurde jaren geleden in de staat New York met expliciete verwijzeing naar de verluide stijging van Duitse CO2 emissies door de uitfasering van kernenergie, daarna gebeurde het in Illinois. Een nieuwsbericht uit Ohio omschreef het eerder dit jaar als volgt toen een subsidie voor bestaande kerncentrales werd aangekondigd:

The experience of Germany was repeatedly used as an example of what might happen in Ohio. Germany decommissioned its nuclear plants in favor of an all-renewable strategy. Electricity prices spiked and carbon pollution spiked, in part because of the ramping up of fossil-fuel plants to compensate for when wind and solar faltered.

“If the studies are correct, the Germans must not know how to do this,” Mr. Randazzo [chairman of the Public Utilities Commission of Ohio] said.

“If the studies are correct” inderdaad: de vraag is of Duitsland en Frankrijk laten zien dat klimaatverandering kernenergie noodzakelijk maakt, zoals Williamson zegt? Laten we beginnen met Frankrijk.

Frankrijks “nucleaire opties”

De Franse overheid heeft als officieel beleidsdoel om het aandeel kernenergie in de elektriciteitsmix te verlagen van ongeveer 75% naar 50%. Dit beleidsdoel werd in 2012 gesteld door Hollande. Na jaren van niets doen is de datum voor het realiseren van deze beleidsdoelstelling is in 2017 uitgesteld van 2025 naar 2035. Om het nog wat ingewikkelder te maken heeft de Franse overheid het doel om nieuwe kerncentrales te bouwen. Op 15 oktober vroeg de Franse regering aan EDF om de komende 15 jaar nog zes kerncentrales te bouwen, van hetzelfde type dat in Flamanville nog steeds niet afgerond is.

Alleen kan Williamson dit voorjaar niet verwezen hebben naar de aankondiging van 15 oktober. Mogelijk doelde Williamson met zijn verwijzing naar de Franse plannen op de Grand Carénage (grote revisie) van de Franse kerncentrales. De carénage is alleen niet Frankrijk’s plan, maar het plan van EDF. Het energiebedrijf dat de Franse kerncentrales exploiteert en dat de levensduur van haar kerncentrales liever verlengt tot zestig jaar dan ze te sluiten. EDF kan dat echter niet doen zonder de toestemming van de ASN, de Franse tegenhanger van onze Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS). Dit agentschap wordt in het algemeen aangeduid als een  “waakhond.”

Hier zien we hoe moeilijk het is om te zeggen wat ‘Frankrijk’, een pluralistisch land, wil. De Franse regering bezit 84% van de aandelen van EDF, dat zijn kerncentrales langer open wil houden. De ASN, een overheidsdienst, zal een dergelijke verlenging mogelijk niet toestaan: toen het gebreken in het staalwerk van oude kerncentrales ontdekte, sloot ze in 2016 een derde van Frankrijk’s kerncentrales voor ongeplande veiligheidsinspecties. (Gebreken in het staalwerk hebben overigens ook effect op de nieuwe EPR’s.)

Er zijn geen details bekend van de revisie of de afbouw van de Franse capaciteit aan kerncentrales. Er is geen lijst van kerncentrales die EDF (niet Frankrijk) wil reviseren, geen specifieke website met daarop informatie, noch een roadmap die laat zien welke reactor wanneer uitgeschakeld wordt om het aandeel kernenergie tot 50% te reduceren.

De werkelijkheid wacht niet op vaag beleid. Tot nu toe was het algemene beeld dat Frankrijk’s oudste twee kerncentrales in Fessenheim pas dicht zouden gaan nadat de nieuwe kerncentrale in Flamanville in gebruik genomen was. Al was zelf die uitruil onzeker. Inmiddels heeft de ASN de opening van Flamanville met nog eens drie jaar vertraagd, maar EDF heeft Fessenheim opgegeven. In september kondigde het bedrijf aan dat de twee reactoren halverwege 2020 gesloten worden. Frankrijk gaat dus een ongeplande uitfasering van kernenergie tegemoet.

Dit gebrek aan gedetailleerde planning is in Frankrijk gebruikelijk beleid, tenminste voor energie: President Hollande bedacht de 50% doelstelling tijdens de verkiezingscampagne van 2012 in navolging van het incident in Fukushima. De doelstelling was niet gebaseerd op de uitkomsten van onderzoek. Het onderzoek waarop de doelstelling gebaseerd had moeten zijn werd pas uitgevoerd nadat de doelstelling was aangenomen. Onderzoekers concludeerden dat het beleidsdoel een tijdelijke stijging van de de CO2 emissies kon veroorzaken. Door de datum voor het behalen van de doelstelling te vertragen is het probleem niet opgelost, maar doorgeschoven. Frankrijk heeft sinds 2017 geen betere ideeën ontwikkeld om de tijdelijke stijging van de CO2 emissies te voorkomen dan in 2017, toen het uitstel werd aangekondigd.

Bewijst dat dan niet dat Williamson gelijk heeft en dat het sluiten van kerncentrales voor stijging van de CO2 emissies zorgt? Nee, Frankrijk’s zorgen zijn theoretisch: de Fransen hebben geen reactoren gesloten en ook niet geprobeerd om kernstroom te vervangen door hernieuwbare energiebronnen. Integendeel, de Fransen lieten kernenergie ongemoeid en de stroom van hernieuwbare energiebronnen groeide nauwelijks; zonne-energie (1,9%) en wind (5,1%) vormden slechts 7,5% van de Franse stroomvoorziening in 2018. (In Duitsland zorgde alleen al zonne-energie voor 7,7% van de vraag in 2018, met wind nog eens 18,7%, wat het totaal brengt op 26,4% ). Maar in Duitsland is het vervangen van kernenergie door hernieuwbare energiebronnen niet alleen een uitgestelde politieke ambitie; het gebeurt. Dus wat weten we?

Duitslands broeikasgasemissies tijdens de Atomausstieg

In 2011 waren 8 van Duitsland’s 17 kerncentrales gesloten. In de periode 2010-2017 daalde de emissies van de Duitse elektriciteitssector met meer dan 15%. Er zijn nog geen cijfers voor de elektriciteitssector in 2018, maar de emissies van de Duitse energiesector daalde met bijna twee procent. Tot op heden heeft hernieuwbare energie in 2019 een aandeel van bijna 50%  in de elektriciteitsproductie. Duitsland produceert nu ongeveer 210 TWh hernieuwbare energie (exclusief waterkracht), veel meer dan het record van 171 TWh voor kernenergie uit 2001. Sinds 2010 is de productie van groene stroom bijna dubbel zo hoog als de afname van kernenergie. Ongeveer 90% hiervan is wind- en zonne-energie. Duitsland laat duidelijk zien dat hernieuwbare energiebronnen de CO2 emissies kunnen verlagen tijdens het afbouwen van kernenergie.

Op dit punt hoor ik bezwaren. Ten eerste: “maar Duitsland gaat zijn klimaatdoelstelling voor 2020 missen!” Ja, Duitsland behaalt naar verwachting 32% CO2 reductie ten opzichte van 1990, geen 40% (Frankrijks emissies daalde tussen 1990 en 2017 met 15%, al was dat vanaf een veel lagere totale uitstoot dankzij kernenergie. Ter vergelijking de rechterlijke uitspraak in de klimaatzaak van Urgenda verplicht Nederland om 25% reductie t.o.v. 1990 te bereiken). Maar de Duitsers zien de elektriciteitssector niet als het grootste probleem. Deutsche Bank stelde recent:

Tot dusver hebben de Duitse inspanningen … zich gericht op de elektriciteitssector. De focus verschuift zich echter  steeds meer richting de transportsector en zijn alsmaar stijgende CO2 emissies.

De voormalig minister van Milieu en Christen Democraat Klaus Töpfer verwoordde de Duitse consensus recentelijk goed:

We hebben de hoogste belastingen op elektriciteit, terwijl we daar de hoogste emissiereductie hebben bereikt.

Dat klopt: Duitsland presteert het best in de sector waar het kernenergie heeft verwijderd en het slechtst in sectoren waar kernenergie nauwelijks tot geen rol speelt: mobiliteit, landbouw en warmte.

Het tweede bezwaar is in het algemeen:

Duitsland zou zijn emissies veel verder verlaagd hebben als het niet kernenergie, maar kolen had uitgefaseerd.

Dat is prima om te bediscussiëren maar het beweegt ons alleen van een valsheid (“Duitse uitfasering van kernenergie verhoogde emissies”) naar revisionistische geschiedenis – niet naar feiten. De revisionistische historici doen alsof hernieuwbare energiebronnen hoe dan ook zouden zijn gebouwd als de Duitse kerncentrales waren blijven draaien. Zoals ik schreef in mijn 50 pagina’s tellende artikel getiteld Can reactors react (2018), voerden de Duitsers tien jaar geleden aan dat het onwaarschijnlijk was dat duurzame energie zou worden gebouwd als kerncentrales open zouden blijven.

Wat laten de Franse en Duitse voorbeelden zien over hoeveel hernieuwbare energie wordt toegevoegd wanneer kerncentrales open blijven? De Fransen slagen er ook niet in om nieuwe kernenergie toe te voegen met de snelheid waarmee zijn eigen energiebedrijf oude reactoren sluit die het wil behouden. Van 2010-2018 groeiden wind en zonne-energie met 27,4 TWh in Frankrijk, terwijl de productie van kernenergie met 14,7 TWh afnam (en de vraag stabiel bleef). In deze zelfde periode kromp in Duitsland de productie van kernenergie met 64,6 TWh – maar alleen al zonne- en windenergie groeiden met 91,8 TWh.

De huidige Franse situatie suggereert dat, als je toegewijd blijft aan kernenergie, de productie van kernenergie toch krimpt; en dat tot overmaat van ramp de groei van hernieuwbare energiebronnen moeite heeft om het ontstane gat te vullen. Duitsland suggereert dat, als je het bij hernieuwbare energiebronnen houdt en kernenergie geleidelijk afbouwt, de groei van hernieuwbare energiebronnen bijna dubbel zo groot is als de daling in atoomstroom en dat je de uitstoot in de energiesector jaarlijks met 2 procentpunten vermindert.

Craig Morris (@PPchef) is medeauteur van Energy Democracy, de eerste geschiedenis van Duitsland’s Energiewende.

Dit artikel is eerder verschenen op Global Energy Transition en met toestemming van de auteur vertaald door Krispijn Beek.

  1. 2

    Interessant artikel!
    Met name de opmerking
    President Hollande bedacht de 50% doelstelling tijdens de verkiezingscampagne van 2012 in navolging van het incident in Fukushima. De doelstelling was niet gebaseerd op de uitkomsten van onderzoek.

    Overigens lijkt de “scheiding der machten” in Frankrijk op het terrein van kernenergie goed te functioneren.

  2. 3

    Er staan nog een paar foutjes in:
    – Een mythe waard > waart
    – nog een roadmap die laat zien > noch
    – Er is geen list van kerncentrales > lijst
    – Onderzoekers concludeerde > concludeerden
    – politieke ambitie; het gebeurd > gebeurt
    – de CO2 emissies kunnen verlagen tijdens een . > tijdens een wat?
    – Klaus Töpfer verwoorde > verwoordde

  3. 6

    @5: Frankrijk zit ver onder de 100g. Duitsland zit (zover ik weet) boven de 400g. Raar om steeds zo negatief over Frankrijk te doen.

    Ik weet het niet: misschien waait het regelmatig op de verkeerde tijdstippen, dat de kerncentrales teruggeschakeld m9eten worden En bij grote vraag, weinig wind,zon, de kerncentrales niet genoeg kunnen leveren en fossiel bijgeschakeld wordt