Complottheorieën: van alle tijden en toch nieuw

VERSLAG - Met wereldberoemde samenzweringstheorieën als het 9/11-complot en flat-earth-gedachtegoed lijkt complotdenken een symptoom van dit tijdperk. Toch zijn complottheorieën van alle tijden, al is de focus veranderd, schrijft Jonas van Diepen naar aanleiding van een lezing van de Leuvense onderzoeker Stef Aupers.

Het internet is een podium voor complotdenkers om absurde en minder absurde theorieën te delen. Het lijkt alsof complottheorieën steeds populairder worden. Onderzoek van politicoloog Joe Uscinski toonde echter aan dat het complotdenken niet is toegenomen tussen 1890 en 2010. De hoofdrolspelers in de theorieën zijn echter wel veranderd zegt prof. dr. Stef Aupers, hoogleraar Media en Cultuur aan de Universiteit van Leuven.

Nieuwe zondebokken

Waar vroeger nog ‘vijandige’ partijen als Rusland het doelwit waren, staan in het huidige complotdenken binnenlandse autoriteiten centraal, zegt Aupers. Rijke industrieën, de elite en eigen regeringsleiders. “Dat is angstaanjagend voor mensen die in de politiek werken, in de wetenschap of in de journalistiek. Dit complot gaat namelijk niet over de vijand buiten onze grenzen, maar over de mensen die aan de basis van onze democratie staan,” aldus Aupers. Hij noemt de theorie rondom 9/11 (‘It was an inside job’) als voorbeeld. Daarin wordt beweerd dat toenmalig president George Bush achter de aanslag zat, in plaats van terreurgroep Al Qaida.

‘I want to believe’

Maar hoe verklaar je deze verschuiving? Aupers wijt dit aan drie maatschappelijke veranderingen. Ten eerste stelt hij dat burgers in toenemende mate denken dat kennis onbetrouwbaar is. “In een verzuilde samenleving was dit anders. De Christelijke instituties hadden duidelijke ideeën over hoe de wereld in elkaar zat en de gemiddelde inwoner vertrouwde daar op.” Het wantrouwen in kennis wordt ook veroorzaakt door tegenstrijdige, ‘wetenschappelijke’ berichtgeving in de media en de ‘do-it-yourself-wetenschap’ die het internet met zich meebracht. Het maakt bijvoorbeeld niet uit als je ergens in gelooft dat bewezen is niet waar te zijn; op het internet kun je voor elke claim bevestiging vinden. Zo wordt irrationele twijfel aan wetenschappelijke feiten gestimuleerd in plaats van gedemotiveerd. Als tweede verklaring voor de focusverschuiving van complottheorieën draagt Aupers aan dat moderne instituties vaak ondoorgrondelijk zijn. Volgens Aupers is het punt van complottheorieën dat er nog een laag waarheid onder onze ‘schijnbare’ waarheid schuilt. Wanneer autoritaire instituties (e.g. bedrijven, ministeries en geheime diensten) zo groot, ingewikkeld en ondoorgrondelijk zijn als tegenwoordig, is het voor burgers makkelijk te concluderen dat er onder deze wirwar allerlei dingen gebeuren die expres niet aan de buitenwereld worden getoond.

Een derde en laatste verklaring is wat beroemde socioloog Max Weber de ‘onttovering van de wereld’ noemde. Aupers: “Dat houdt in dat het geloof in een metafysische werkelijkheid [bijvoorbeeld een god, red.] steeds meer vervangen wordt door wetenschap aan de ene kant en technologie aan de andere kant.” Volgens Weber zaten daar twee kanten aan: een hoger kennisgehalte binnen de wetenschap en onder burgers in het algemeen, maar tegelijkertijd een verlies aan betekenisgeving in onze levens. En dat is iets wat wetenschap niet heeft kunnen vervangen. Daarom gelooft men volgens Aupers graag in complottheorieën: het zijn vervangers voor zingevende verhalen.

Stef Aupers haalde als onderbouwing voor zijn stellingen leuke voorbeelden aan en beantwoordde kritische vragen van zijn publiek. Wil je dit terugzien? Dan kan hier, of lees het bijbehorende artikel.

Jonas van Diepen is stagair bij Studium Generale Utrecht

 

  1. 6

    @4: In het Muller rapport wordt aangetoond dat Rusland de verkiezingen van 2016 op veel manieren heeft gemanipuleerd.

  2. 7

    @6: in het Muller-rapport wordt beweerd, Joost, je kunt geloven wat er in staat, maar wij hebben het niet werkelijk waargenomen.
    Ook onder ede kan iemand liegen. En of het verspreiden van memes en gelekte e-mails daadwerkelijk kiezers heeft doen switchen is nooit te bewijzen

    @5: zo is het met veel complottheorieën: sommige dingen blijken naderhand gewoon waar te zijn (Gladio) en andere dingen blijken nonsens.

  3. 10

    @9: [ Maar sommige zaken vind ik zo ongeloofwaardig, dat ik ze niet voor waarheid aanneem. ]
    Dat geldt voor u voor het Mueller report dat u heeft bestudeerd?
    Er lopen en er hebben een flink aantal rechtszaken gelopen, niks is 100% zeker, maar na een veroordeling door een rechter moet je wel verrekte sterke argumenten hebben om enigszins aannemelijk te kunnen maken dat het een complot was.

  4. 12

    @11: U poneert wat, u wordt gevraagd om verduidelijking, u ontwijkt verduidelijking door de ander te vragen waar hij staat.
    As usual.

    Dag mijnheer Verbeek.

  5. 13

    @12: Frank, jij hebt niet het rapport van de Warren-commissie gelezen, maar hebt waarschijnlijk wel een idee over de moord op John F. Kennedy.
    Jij hebt ook niet het officiële rapport van de 9/11 Commission gelezen, maar je gaat ervan uit dat het verhaal over de 22 kapers, dat je uit de media vernomen hebt in grote lijnen klopt.
    Zo baseer ik mijn mening over het Mueller-rapport op wat ik uit de media vernomen heb. De heer Mueller heeft trouwens eerder leugens verteld over de vermeende massavernietigingswapens in Irak.

    Ik heb jouw vraag uit #10 beantwoord.
    Dat jij mijn wedervragen uit #11 gaat beantwoorden lijkt mij zeer onwaarschijnlijk.

  6. 14

    @13: [ Dat jij mijn wedervragen uit #11 gaat beantwoorden lijkt mij zeer onwaarschijnlijk. ]
    Waarom?

    [ Ik heb jouw vraag uit #10 beantwoord. ]
    Helemaal niet, u wil nog steeds niet verduidelijken wat er precies mis is en welke delen u niet gelooft en waarom.

  7. 15

    @13:
    P.S. ” Secretary Powell presented evidence last week .., OUR concern is that ”
    Het is geen bewijs dat Mueller wist dat het anders zat, hij refereerde aan het bewijs dat Powell gepresenteerd had en ging vervolgens vertellen wat voor problemen die WMD volgens de FBI zouden kunnen opleveren.

    Colin Powell played intercepted audio of Iraqi soldiers discussing this at his infamous U.N. presentation but doctored the translation to make it appear suspicious; in fact, the soldiers were following Saddam’s orders to make certain they did not accidentally have chemical munitions mixed in with their conventional ones.

  8. 16

    @14:

    u wil nog steeds niet verduidelijken wat er precies mis is en welke delen u niet gelooft en waarom.

    Dat vroeg je niet in #10.

    Waarom?

    Jij blijft maar vragen stellen als een klein kind.
    Als je niet serieus je eigen inzichten wilt delen in een discussie, dan neemt niemand je nog serieus.

  9. 21

    @20: ik ben wel kritisch, JANC, maak je geen zorgen. Als ik echt gek zou zijn, dan zou je niet reageren.
    Je kunt boeken en blogs verbieden en de geschiedenis, die je aan de volgende generatie gaat leren, herschrijven.
    Zo kun je ook iemand tot complotdenker of gek verklaren en daarmee de discussie sluiten.

  10. 22

    Je kunt boeken en blogs verbieden en de geschiedenis, die je aan de volgende generatie gaat leren, herschrijven.

    En daarom moeten we dus op onze hoede zijn voor complotdenkers. Volgens wetenschappelijk onderzoek heeft geloof in allerlei (totaal onbewezen en vergaande) complotten veel te maken met projectie:

    These studies suggest that people who have more lax personal morality may endorse conspiracy theories to a greater extent because they are, on average, more willing to participate in the conspiracies themselves

    Kijk even rond en je ziet overal bevestiging van die theorie: Erdogan, Duterte, Trump, Bolsonaro, Baudet, allemaal types die overal complotten zien en die niet zo veel op hebben met bijvoorbeeld vrijheid van meningsuiting, of persvrijheid, of een correcte weergave van feiten en de geschiedenis.

    Als de complotmallotici die achter elke boom een vijand zien het voor het zeggen krijgen is niets en niemand meer veilig. En dat is de reden om onzin van die types te blijven bestrijden.

  11. 23

    @22:

    En daarom moeten we dus op onze hoede zijn voor complotdenkers.

    ik juich dit van harte toe, blijf allemaal op je hoede en kritisch.
    Als 97% van de wetenschappers een bepaalde theorie aanhangt, luister dan vooral ook even naar de 3%, die er anders over denkt. En vorm dan je eigen mening.
    Als we allemaal de officiële theorie van de overheid of de kerk waren blijven aanhangen en niemand daaraan getwijfeld had, dan geloofden we nu nog altijd dat de aarde het middelpunt van het zonnestelsel was.

  12. 24

    @23: Dat de aarde middelpunt was, was keihard te bewijzen. Zo ook de climate crisis.

    Als ik in een bus met 100 wetenschappers zit die door dikke mist rijdt en 97 zeggen tegen de chauffeur ‘langzamer rijden, want volgens onze onderzoeken nadert een scherpe bocht!’ en 3 zeggen ‘geef maar volop gas want wij zien dat anders’ dan ga ik toch mee met die 97. Die drie krijgen na het afremmen nog voldoende tijd om met sluitend bewijs te komen en dan is er niets verloren.

    Complotdenkers vermommen zich juist als kritische denkers, maar ze zijn alleen één kant kritisch op. Perfect voorbeeld zijn de antivaxxers die zogenaamd ‘kritisch prikken’ propageren maar in de praktijk alle vaccinaties 100% afwijzen.