Jos van Dijk, auteur op Sargasso

Foto: British Library on Unsplash

De grote koloniale oorlog

9 februari 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

Chris Kaspar de Ploeg herschrijft in zijn trilogie ‘De Grote koloniale oorlog’ vijfhonderd jaar geschiedenis vanuit het gezichtspunt van kolonialisme, racisme en het verzet van onderworpen volken, arbeiders en vrouwen. Deel 1 gaat tot en met de Tweede Wereldoorlog. Het is een indrukwekkend werkstuk gebaseerd op een enorm aantal bronnen. Die leveren verrassende feiten en gezichtspunten op die de westerse beeldvorming van de Tweede Wereldoorlog en alles wat er aan voorafging op scherpzinnige wijze corrigeren en vooral ook aanvullen.

De oorlog is in de meeste populaire verhalen een conflict tussen staten met een hoofdrol voor de leiders. Onze vijand was Duitsland, de kwade genius was Adolf Hitler. Vorig jaar, bij de 80e herdenking van de bevrijding, fietste ik door een Drents dorp waar aan elke boom vlaggen van bevrijders hingen: Canadese, Amerikaanse, Franse en Britse. Ik miste de vlaggen van de Sovjets die met hun Rode Leger de nazi’s de genadeklap hebben gegeven, ook al kwamen ze uiteindelijk niet zo ver als Drenthe. Grote verbazing. De rol van Sovjet-Rusland is na de oorlog snel ondergesneeuwd onder de Koude Oorlogspropaganda. Zoals ook het in de westerse landen virulente antisemitisme. Na de bevrijding was er voor de verschrikkingen van de holocaust lange tijd slechts beperkte aandacht. De bezetting van ons land door een vreemde mogendheid stond centraal en niet het fascisme. Dat was voor velen, zeker in de jaren dertig, niet het grootste probleem. De Ploeg citeert in zijn boek diverse Amerikaanse en Britse autoriteiten die zich positief hebben uitgelaten over het fascisme als tegenwicht tegen socialisme en communisme. En die ook niet vies waren van antisemitisme en racisme. Zo toonde Churchill zich in de jaren twintig enthousiast over het verbod van linkse partijen door Mussolini. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk steunden met een geheim pact de bezetting van Ethiopië door de Italiaanse fascisten.

Foto: Dennis Maliepaard on Unsplash

De VS zet mensenrechten en democratie wereldwijd onder druk

6 februari 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

‘Het wereldwijde mensenrechtensysteem verkeert in gevaar. Onder de meedogenloze druk van de Amerikaanse president Donald Trump, en voortdurend ondermijnd door China en Rusland, wordt de op regels gebaseerde internationale orde verpletterd, waardoor de structuur waarop mensenrechtenverdedigers zijn gaan vertrouwen om normen te bevorderen en vrijheden te beschermen, dreigt te verdwijnen.’ Zo opent directeur Philippe Bolopion van Human Rights Watch het jaarlijkse rapport over de mensenrechtensituatie van deze organisatie. En dan heeft hij Gaza nog niet genoemd.

Er is sprake van een ‘democratische recessie’ en die is niet begonnen bij de herverkiezing van Trump, schrijft Bolopion. Het is een langer lopende trend. ‘Volgens sommige maatstaven is de democratie nu terug op het niveau van 1985, met 72 procent van de wereldbevolking die onder een autocratisch regime leeft. Rusland en China zijn vandaag de dag minder vrij dan 20 jaar geleden. En dat geldt ook voor de Verenigde Staten.’ En minder democratie gaat hand in hand met schending van mensenrechten. Trump kan verantwoordelijk gesteld worden voor de recente export van deze trend. ‘Trump heeft autocraten aangemoedigd en democratische bondgenoten ondermijnd. Terwijl hij sommige gekozen leiders in West-Europa berispte, spraken hij en hoge functionarissen hun bewondering uit voor extreemrechts in Europa. Hij steunde autocraten zoals de Hongaarse premier Viktor Orbán, de Turkse president Recep Tayyip Erdoğan en de Salvadoraanse president Nayib Bukele, terwijl hij tegelijkertijd de decennialange Amerikaanse steun aan de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman en de Egyptische president Abdel Fattah al-Sisi voortzette.’ En waar mogelijk proberen de zakenlieden uit zijn omgeving namens hem invloed te krijgen op regeringen en parlementen om hen onwelgevallige besluiten af te blazen of terug te draaien. Zo werd het Afrikaanse Lesotho gedwongen Musk tegemoet te komen met een versnelde vergunning voor Starlink nadat Trump het land extreem hoge invoerrechten had opgelegd. Lesotho verdiende namelijk goed aan de export van spijkerbroeken naar de VS maar importeerde volgens Trump te weinig uit zijn land.

Foto: Riccardof (cc)

Onzichtbaar leed

30 januari 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

Aandacht voor humanitaire crisissituaties is ongelijk verdeeld. De hulporganisatie CARE constateert in een analyse van mediaberichten uit 2025 dat ongeveer 43 miljoen mensen die werden getroffen door crises grotendeels onzichtbaar blijven voor het wereldwijde publiek. ‘Conflicten, honger en extreme weersomstandigheden verwoesten levens in landen zoals de Centraal-Afrikaanse Republiek, Zambia en Honduras. Toch domineren andere crises de wereldwijde media-aandacht. Van de vijf miljoen geanalyseerde online artikelen over humanitaire noodsituaties richt bijna de helft zich uitsluitend op het conflict in Gaza.’ Met als gevolg dat hulporganisaties onvoldoende geld binnen krijgen om hulp te bieden in die vergeten crisissen. In de top tien van onzichtbare rampgebieden staan acht Afrikaanse landen.

Bovenaan staat de Centraal Afrikaanse Republiek (CAR), een land zonder zeegrens, midden in het continent tussen Tsjaad, Soedan, Congo en Kameroen.

Al meer dan twaalf jaar lijdt de bevolking onder een zich almaar verscherpend conflict tussen diverse gewapende groepen. Aanvallen op de burgerbevolking en infrastructuur, waaronder ziekenhuizen en scholen, leiden herhaaldelijk tot ontheemding. ‘Eén op de vijf inwoners van Centraal-Afrika is ontheemd: meer dan 442.000 leven als intern ontheemden in hun eigen land, en bijna 665.000 als vluchtelingen in buurlanden zoals Kameroen, Tsjaad, de Democratische Republiek Congo en Zuid-Soedan. Tegelijkertijd biedt het land zelf onderdak aan bijna 53.000 vluchtelingen die bescherming zoeken tegen geweld of onderdrukking in andere landen.’ Meer dan de helft van de bevolking in de Centraal Afrikaanse Republiek is nu afhankelijk van hulporganisaties, schrijft CARE. Die organisaties worden naast slinkende inkomensbronnen ook gehinderd door het geweld van de voortdurende burgeroorlog. Een hulpmedewerker is om het leven gekomen.

Waan van de dag

Dag van de waarheid voor A27?

27 januari 2026 , 10:41 , door Jos van Dijk

Formerende partijen worden geconfronteerd met uit de hand lopende kosten voor verbreding A27.

Mede namens de SP en de Partij voor de Dieren heeft GroenLinks/PvdA Kamerlid Habtamu de Hoop vorige week een motie ingediend om het huidige Tracébesluit in te trekken en te kiezen voor het regionale alternatief (ARU) dat Amelisweerd spaart en minstens een miljard minder kost.

Is dit wellicht een aantrekkelijke optie voor het bezuinigingsbeleid van het kabinet Jetten? D66 heeft zich naar eigen zeggen jarenlang ingezet ‘om een streep te zetten door de kap van het bos bij Amelisweerd’.

Foto: Keith Kasaija on Unsplash

Afrikaanse jongeren in opstand

23 januari 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

In Oeganda is de 81-jarige Yoweri Museveni voor de zevende keer uitgeroepen tot winnaar van de presidentsverkiezingen. Dit keer met 71,6% van de stemmen, zijn beste resultaat sinds de eeuwwisseling. Museveni is sinds 1986 aan de macht. Niemand had een andere uitslag verwacht. Wat niet wil zeggen dat de populariteit van de president onomstreden is. Analisten zeggen dat de opkomst de belangrijkste factor was die de uiteindelijke uitslag bepaalde. Met 52% was de participatiegraad de laagste sinds 1996.

De belangrijkste tegenkandidaat van Museveni was opnieuw de populaire zanger Bobi Wine. Hij behaalde 24% van de stemmen. Direct na de verkiezingen is hij door het leger „onder dwang” uit zijn woning in Kampala gehaald en met een legerhelikopter naar een onbekende locatie gebracht, meldt zijn partij het National Unity Platform (NUP). Wine beschuldigde de autoriteiten van verkiezingsfraude. Het is een herhaling van vijf jaar geleden toen hij zich ook gekandideerd had voor de presidentsverkiezingen. Toen werd hij een maand voor de verkiezingen gearresteerd. Wine windt er geen doekjes om wat hij wil bereiken: een verandering van het hele Oegandese politieke systeem. Hij werkt daarvoor langs twee lijnen: meedoen met de verkiezingen, zitting nemen in het parlement en anderzijds de opstand tegen de zittende macht aanjagen. Hij heeft geen concreet verkiezingsprogram. Hij ontkent de claim dat hij de enige figuur is die Oeganda kan redden. Het gaat hem uitsluitend om een einde te maken aan een repressief en corrupt systeem.

Foto: Wietse Jongsma on Unsplash

Spitsbergen wordt het volgende geopolitieke strijdterrein

16 januari 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

Spitsbergen (Svalbard) is een eilandengroep, zo’n 565 km ten noorden van Noorwegen, bestaande uit drie grotere en een tachtigtal kleine eilanden. De eilandengroep maakt sinds 1920 met een apart statuut deel uit van het koninkrijk Noorwegen. De eilanden zijn eind 16e eeuw ontdekt door Willem Barentsz op zijn derde expeditie om de Noordoostelijke doorvaart te vinden. Dat is zoals bekend niet gelukt. Barentsz stierf na een verblijf op Nova Zembla. Er is van deze reis een verslag bewaard gebleven en daaruit concludeerde men in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden dat er op Spitsbergen grote kansen lagen voor de walvisvangst. Halverwege de achttiende eeuw waren vrijwel alle walvissen rond Spitsbergen gedood. Daarna begonnen de Russen met de pelsdierenjacht. Later begonnen ze met mijnbouw. Tot voor kort werkten er Oekraïners uit de Donbas regio.

Een vrije doorvaart in de Noordelijke ijszee en de lucratieve exploitatie van natuurlijke hulpbronnen in het Noordpoolgebied staan in de 21e eeuw opnieuw op de agenda van de belangrijkste geopolitieke spelers. De president van de Verenigde Staten heeft het oog laten vallen op Groenland, dat met een eigen regering nog steeds deel uitmaakt van het Koninkrijk Denemarken. Hij gaat niet op avontuur zoals ooit Willem Barentsz. Hij wil het gewoon hebben en blijft er om zeuren ondanks alle bezwaren uit de gehele wereld. Een gesprek afgelopen woensdag tussen ministers van de Verenigde Staten, Denemarken en Groenland schijnt de kou wat uit de lucht te hebben gehaald. Maar de dreiging van een nieuwe imperialistische move van Trump is nog niet verdwenen.

Foto: Catholic Church England and Wales (cc)

Gaza zit nog steeds op slot

9 januari 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

Israël laat nog steeds geen journalisten toe tot de Gazastrook. De Foreign Press Association (FPA) heeft een proces aangespannen om internationale media weer toegang tot Gaza te laten verkrijgen. Sinds het begin van de oorlog met Hamas in oktober 2023 is er geen buitenlandse journalist meer in Gaza geweest. Voor informatie over de situatie daar zijn we afhankelijk van steeds minder lokale verslaggevers. Volgens het Committee tot Protect Journalists (CPJ) zijn er in de oorlog tot nu toe meer dan tweehonderd journalisten gedood in Gaza.

Israël gaat intussen gewoon door met het bombarderen van zowel Gaza als Libanon. Sinds het begin van ‘het staakt-het-vuren’ in Gaza zijn er volgens de lokale zorgautoriteiten 422 Palestijnen door Israël gedood, zowel bij bombardementen en drone-aanvallen als beschietingen door Israëlische militairen die nog in Gaza zijn gelegerd. Israël weigert hulporganisaties de toegang tot het gebied waar duizenden mensen noodgedwongen in tenten verblijven en nog steeds voedsel en medicijnen moeten ontberen. De nieuwe registratieplicht voor hulporganisaties als Artsen Zonder Grenzen en Oxfam is volgens hen een ‘bewuste ondermijning van de hulp met voorzienbare gevolgen’ en volledig in strijd met het internationaal recht.

Duizenden Palestijnen leven nog steeds in een staat van gedwongen ontheemding. Ze kunnen niet terugkeren naar hun huizen of land, dat nu buiten de zogenaamde “Gele Lijn” ligt. Deze lijn splitst de Gazastrook van noord naar zuid in tweeën. Het Israëlische leger is nog steeds actief in het oostelijke gedeelte en bedreigt iedereen die vlak bij de grens woont. De ‘Gele lijn’ luidt een nieuwe fase van oorlog in, een fase die zich in stilte voortzet, buiten het zicht van de camera’s. Een vluchteling uit het oostelijk deel: “We hebben niet het gevoel dat de oorlog voorbij is. Ze hebben ons niet toegestaan terug te keren naar onze woongebieden of zelfs maar onze huizen te controleren. We leven nog steeds in een andere oorlog, de oorlog van ontheemding en lijden, vooral nu de winter eraan komt.”

Foto: Max Kukurudziak on Unsplash

Oorlog om grondstoffen

2 januari 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

COLUMN - De grote Amerikaanse vredesstichter verklaarde maandag dat er snel een akkoord kan komen om de oorlog tussen Rusland en Oekraïne beëindigen. Er liggen nog “enkele netelige kwesties” op tafel. Daar moeten Oekraïne en Rusland zelf uit komen, zei Trump. Alsof hij daar zelf volledig buiten staat. Een van die kwesties is de toegang tot gebieden waar kostbare mineralen in de grond zitten. En daar liggen ook zwaarwegende Amerikaanse belangen.

De oorlog in Oekraïne gaat ook en misschien wel vooral over grondstoffen. Dat valt wat weg in de berichtgeving over bombardementen, verschuivende frontlinies en moeizame vredesonderhandelingen. Maar van begin af aan stond het bezit en de exploitatie van grondstoffen, en dan vooral kostbare materialen die van belang zijn voor de computertechnologie en de elektrische auto’s, op het spel. Poetin had meerdere redenen om bijna vier jaar geleden Oekraïne binnen te vallen. Ongetwijfeld vreesde hij de invloed van een westers georiënteerd buurland op de overlevingskansen van zijn regime. Maar Poetin steunt op oligarchen met grote zakelijke belangen in de regio. De Britse oud-diplomaat Ian Proud schreef vorig jaar al dat Rusland in de Donbas probeert zo veel mogelijk ertsrijke gebieden te veroveren voordat een eventueel staakt-het-vuren van kracht wordt. Dat zou blijken uit de weg die de Russische troepen kiezen. De oligarchen die toch al zo te lijden hebben onder westerse sancties kijken begerig toe. Volgens Proud wordt Oekraïne economisch ernstig gehandicapt wanneer Rusland doorgaat met het inpikken van steenkool-, uranium- en lithiummijnen.

Foto: Yen Vu on Unsplash

Documenten van ons allemaal

29 december 2025 , 08:00 , door Jos van Dijk

COLUMN - Met een open brief hebben meer dan 70 journalisten de openbaarheid van bestuur op de agenda van de kabinetsformatie gezet. Aanleiding is de wens van het Ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) om de Wet Open Overheid (WOO) te ‘begrenzen’. In plaats van er voor te zorgen dat deze wet nu eindelijk eens volledig wordt uitgevoerd. Drie jaar na de inwerkingtreding van de wet, schrijft FTM, is er nog steeds geen zicht op het beloofde platform waarop overheidsdocumenten centraal beschikbaar worden gesteld zonder dat iemand er eerst om hoeft te vragen. Dat staat namelijk in de WOO: de overheid moet zelf actief documenten openbaar maken. Het platform dat op 1 juli 2025 klaar had moeten zijn heeft vertraging opgelopen, zegt BZK. Bij andere ministeries wordt hierover nogal gemord en er gaan stemmen op het platform van VWS dat bedoeld was voor de coronabeleidsdocumenten om te bouwen naar een ook voor andere ministeries bruikbare weg om documenten actief openbaar te maken.

De journalisten van onder meer het AD, Follow The Money, NRC, Nieuwsuur en RTL die de formerende partijen hebben benaderd maken zich grote zorgen over terugkrabbelende bewegingen binnen het ambtelijk apparaat. Zij zijn voor een degelijke nieuwsvoorziening over de rijksoverheid afhankelijk van de WOO. En daar zijn al zoveel problemen mee. Wettelijke termijnen worden overschreden en sommige documenten worden achtergehouden, schrijven de journalisten. En nu wil BZK wettelijke maxima voor het aantal documenten dat kan worden opgevraagd. Verder wil men bepaalde documentsoorten (zoals interne emails en concepten) uitsluiten en uitzonderingsgronden verruimen. Dat blijkt uit een brief van de huidige minister Rijkaart (BBB) aan Sybrand Buma, de eerste kapbinetsinformateur. Het lijkt op een voortzetting van het beleid van het demissionaire kabinet-Schoof waarin iemand als Landbouwminister Wiersma (BBB) zich met hand en tand verzet tegen openbaarmaking van stikstofemissiegegevens van boeren.

Oproep: steun kinderen in Malawi

25 december 2025 , 11:18 , door Jos van Dijk

OPROEP - Malawi is een van de armste landen ter wereld. Het land, ingeklemd tussen Tanzania, Mozambique en Zambia, is in de afgelopen jaren herhaaldelijk geteisterd door natuurrampen. De schade is op veel plaatsen nog niet hersteld. Nu verkeert het in een diepe financiële crisis. De Wereldbank constateert in een recent rapport dat de stijgende aflossingen op de staatsschuld – die al meer dan de helft van de binnenlandse inkomsten opslokken – de financiering verdringen voor ontwikkelingssectoren zoals gezondheidszorg, onderwijs, wegen en sociale bescherming. Voor een land dat al kampt met wijdverspreide armoede, zijn de gevolgen ernstig. Er is een torenhoge inflatie die brandstof en basaal voedsel voor velen onbetaalbaar maakt.

Sinds 2014 ben ik in de Stichting QC Malawi betrokken bij hulp aan een organisatie die werkt op het platteland in de regio Mangochi, net ten zuiden van het Lake Malawi. De Window of Hope Foundation (WOHF) is opgericht door Mary Sibande, oorspronkelijk vroedvrouw, die zich het lot heeft aangetrokken van kinderen van wie de moeder bij de bevalling is overleden. De stichting steunt gezinnen van deze en andere verweesde kinderen zodat ze in hun eigen dorp kunnen blijven wonen en niet in een kindertehuis ver weg opgevangen hoeven te worden. Met een jaarlijkse financiële bijdrage maken Nederlandse adoptieouders het voor deze kinderen mogelijk naar school te gaan. Onderwijs geeft hen perspectief om te ontsnappen aan de voortdurende armoede.

Foto: Michael Schreiber on Unsplash

Gaat het wel goed met de lokale democratie?

22 december 2025 , 08:00 , door Jos van Dijk

Volgend jaar zijn er op woensdag 18 maart gemeenteraadsverkiezingen. De voorbereidingen daarvoor zijn dit najaar gestart met het schrijven van programma’s en het zoeken van kandidaten. Dat laatste is op sommige plekken geen eenvoudige opgave. Wie wil er nog in de raad na al die ophef over uit de hand gelopen raadsvergaderingen en bedreigingen aan het adres van raadsleden, wethouders en burgemeesters? Elisabeth van Oostrum, voormalig raadslid, wethouder en ambtenaar in verschillende Utrechtse en Gelderse gemeenten deelt haar ervaringen en lessen in het boek Dilemma’s in het gemeentehuis. Het is een interessant en waardevol boek voor oude en nieuwe raadsleden in niet al te grote gemeenten. Het roept ook vragen op over de stand van zaken in onze democratie op lokaal niveau.

Van Oostrum begon haar politieke carrière dertig jaar geleden als raadslid voor D66 in Leersum. Ze heeft ook als ambtenaar gewerkt in enkele andere gemeenten en was wethouder Maatschappelijke Zorg in de Gemeente Utrechtse Heuvelrug. In haar terugblik combineert ze praktische informatie over de werking van de Gemeenteraad en het ambtelijk apparaat met reflecties op haar eigen rol als raadslid, ambtenaar en wethouder. Het is een persoonlijk verhaal geworden met veel anekdotes uit de praktijk van het gemeentelijk bestuur en aanbevelingen voor alle betrokkenen. Daarbij ontbreekt ook de nodige zelfkritiek niet. Van Oostrum maakt duidelijk dat je als raadslid, ambtenaar of wethouder regelmatig met problemen te maken krijgt waarbij een simpele oplossing niet direct voorhanden is. Je maakt onvermijdelijk fouten. En aangezien je tijd nodig hebt om daarvan te leren is het grote verloop van raadsleden (15% in de afgelopen periode volgens een recente uitzending van Nieuwsuur) bepaald zorgelijk te noemen.

Foto: طفاف ابوماجدالسويدي on Unsplash

De andere kant van Saoedi-Arabië

19 december 2025 , 08:00 , door Jos van Dijk

De eerste belangrijke buitenlandse reis van Donald Trump afgelopen jaar na zijn inauguratie ging naar Saoedi-Arabië. In de NRC maakte Midden-Oosten expert Carolien Roelants duidelijk waarom: ‘De Saoedische kroonprins-sterke-man, Mohammed bin Salman, heeft Trump gekocht. Net zoals de vorige keer. Die eerste keer had MbS toegezegd voor 450 miljard dollar aan Amerikaanse spullen te kopen, vertelde Trump in januari. „Als Saoedi-Arabië nou nog eens voor 450 of 500 miljard zou kopen – we passen het aan voor de inflatie – dan zou ik waarschijnlijk gaan, denk ik”, zei hij. De kroonprins maakte er voor alle zekerheid 600 miljard van. Een schijntje voor wie van zijn land een wereldmacht wil maken.’ Vorige maand bracht MbS een tegenbezoek aan de VS. Op de agenda stonden de veiligheidsbanden tussen de VS en Saoedi-Arabië, wapendeals, handel en investeringen evenals Trumps ambitie om Saoedi-Arabië te laten toetreden tot de Abraham-akkoorden en de betrekkingen met Israël te normaliseren.

Na afloop van dit bezoek ontstond grote verwarring over de omvang van de handelsdeals. Beide leiders beweerden dat Saoedi-Arabië 1 biljoen dollar in de VS zou investeren, maar dat werd later teruggebracht tot meer dan 300 miljard dollar. Enkele uren eerder had het Witte Huis een investering van 600 miljard dollar genoemd. Hoe dan ook, concludeert het Amerikaanse Fortune: ‘Trumps focus op buitenlandse directe investeringen in de VS is geen toeval. De voormalige vastgoedontwikkelaar hecht veel waarde aan transactionele economische overeenkomsten en heeft zichzelf gepositioneerd als de belangrijkste dealmaker van Amerika.’ En MbS is voor dat doel een zeer geschikte partner. Zij spreken als geldwolven en dictators dezelfde taal.