Jos van Dijk, auteur op Sargasso

Foto: Lad Hara Caingcoy on Unsplash

De wereldwijde repressie van het maatschappelijk middenveld

10 april 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

CIVICUS is een internationale alliantie die zich inzet voor de versterking van burgerparticipatie en het maatschappelijk middenveld wereldwijd. De organisatie brengt elk jaar een rapport uit waarin de ruimte voor burgeracties in beeld wordt gebracht. Dat gaat dan over het respect in beleid, wetgeving en praktijk voor de vrijheid van vereniging, meningsuiting en vreedzame vergadering en de mate waarin staten deze fundamentele rechten beschermen. Het rapport over 2025 is onlangs gepubliceerd. Het laat een aanmerkelijk daling zien van de ruimte die burgers krijgen, ook in het rijkere deel van de wereld.

Slechts 39 van de 198 landen en gebieden hebben nu een open burgerlijke ruimte-rating, wat aangeeft dat fundamentele vrijheden in die landen over het algemeen worden gerespecteerd, vergeleken met 83 landen die nu worden beoordeeld als landen met een repressieve of totaal gesloten burgerlijke ruimte, wat wijst op routinematige onderdrukking van fundamentele burgerlijke vrijheden. Drieënzeventig procent van de wereldbevolking leeft onder deze beperkte omstandigheden. Bijna 31 procent woont in landen waar de burgerlijke ruimte volledig gesloten is. Dat zijn dan landen in het Midden-Oosten, China en Rusland. In Europa verschuiven Frankrijk, Duitsland en Italië van een beoordeling als ‘beperkt’ naar ‘belemmerd’, wat wijst op een verslechterend klimaat voor het maatschappelijk middenveld in de Europese Unie (EU). Georgië en Servië vallen in de categorie ‘repressief’, de op één na slechtste beoordeling voor de burgerlijke ruimte, en Zwitserland in de categorie ‘beperkt’, net als Nederland. Nederland krijgt een score van 75/100 vanwege repressie van Extinction Rebellion op straat en de tegenwind van de Tweede Kamer waar een motie van JA21 werd aangenomen om XR de ANBI status te ontnemen. Europese landen die het beter doen zijn onder andere Noorwegen, Estland, IJsland en Portugal. De ratings zijn gebaseerd op rapportages van met CIVICUS geliëerde organisaties en onderzoeksinstellingen op het gebied van burgerlijke vrijheden.

Foto: Niklas Jonasson on Unsplash

De geopolitieke strijd om de noordpool

3 april 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

Ooit was klimaatopwarming de belangrijkste bedreiging van het noordpoolgebied. Aangevoerd door een Amerikaanse vicepresident maakte de wereld zich zorgen over de toekomst van de ijsbeer, de zeehond en de rest van de planeet. Het afgelopen jaar ging het vooral over de oorlogsdreiging van de huidige Amerikaanse president die zijn imperium wil uitbreiden ten koste van de veiligheid in de wereld. Onder grote Europese druk heeft hij zijn besluit om Groenland te annexeren on hold gezet. Er moet eerst elders in de wereld een oorlog worden uitgevochten. Maar dat betekent niet dat hij heeft afgezien van grotere militaire invloed in het noordpoolgebied.

Volgens een bericht van de New York Times zijn de Verenigde Staten onderhandelingen begonnen met Denemarken over toegang tot drie extra bases in Groenland, waaronder twee die eerder door Amerikanen zijn verlaten. Dit zou de eerste Amerikaanse uitbreiding in het land in decennia betekenen, aldus een hoge generaal van het Pentagon, generaal Gregory M. Guillot. “Ik werk samen met ons departement en anderen om meer havens en vliegvelden te ontwikkelen, wat onze minister en de president meer mogelijkheden biedt, mochten we die in het noordpoolgebied nodig hebben.” Het plan is in het geheim ontwikkeld en noch de VS noch Denemarken was bereid er commentaar op te leveren. Wel is duidelijk dat Denemarken weinig tegen de nieuwe Amerikaanse expansie kan ondernemen. De aanwezigheid van Amerikaanse bases is in de jaren vijftig overeengekomen. Hetzelfde verdrag dat Denemarken gebruikte tegen de recente claim van Trump om Groenland te annexeren wordt nu door het Pentagon ingezet om van de Denen medewerking te krijgen voor versterking van de militaire aanwezigheid van de VS.

Foto: Gravure uit 1850 van 'tot-slaaf-gemaakte-mannen' (detail) Collectie Rijksmuseum

Erkenning van de ernst van de slavernij blijft moeilijk

30 maart 2026 , 12:18 , door Jos van Dijk

OPINIE - De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties heeft vorige week met een grote meerderheid van 123 landen een resolutie van Ghana aangenomen die de transatlantische slavernij veroordeelt. De meeste landen uit wat genoemd wordt de ‘global south‘ stemden voor. De VS, Israël en Argentinië stemden tegen. Nederland onthield zich van stemming, samen met alle EU landen, Canada en Australië. De noord-zuid verdeling van de wereld is compleet.

In alle westerse media wordt de resolutie bekritiseerd vanwege een passage waarin de transatlantische slavernij de ‘ernstigste misdaad tegen de mensheid’ wordt genoemd. Over de rest van de resolutie is minder bekend geworden. Daar is toch wel wat meer over te zeggen. In de resolutie staat:

‘Het verhandelen van tot slaaf gemaakte Afrikanen en hun raciaal gemotiveerde uitbuiting was de ernstigste misdaad tegen de menselijkheid, vanwege de ingrijpende breuk in de wereldgeschiedenis, de omvang, duur, systematische aard, wreedheid en de blijvende gevolgen die tot op heden het leven van mensen beïnvloeden via raciaal bepaalde systemen van arbeid, bezit en kapitaal.’

Ook roept de resolutie de VN-lidstaten op om in gesprek te gaan

“over herstelrecht, inclusief een volledige en formele verontschuldiging, maatregelen voor restitutie, compensatie, rehabilitatie, genoegdoening, garanties dat de misdaden zich niet zullen herhalen en wijzigingen in wetten, programma’s en diensten om racisme en systemische discriminatie aan te pakken.”

Quote du Jour

Quote du Jour | Alles voor het geld

27 maart 2026 , 10:40 , door Jos van Dijk

Katrin Bennhold van de New York Times spreekt met haar collega David Yaffe-Bellany over zijn onderzoek naar online gokmarkten zoals Polymarket en Kalshi.

David: Wat me opviel, was hoezeer deze sites op games lijken. Ze zijn ontworpen om je erin te lokken. Ik krijg voortdurend e-mails met de boodschap: “Kijk eens naar dit spannende dat er in de wereld gebeurt! Waarom wed je er niet op?” Het gaat ook veel verder dan sport en politiek. Alleen al in december werd er bijna 12 miljard dollar verhandeld op Polymarket en Kalshi, de twee grootste platforms.

Foto: Lina Bob on Unsplash

Wit-Rusland, Noord-Korea en de kunstmest

27 maart 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

De president van Wit-Rusland, Alexander Loekasjenko, bracht deze week een bezoek aan Noord Korea. Hij sloot daar met de Noord-Koreaanse leider Kim Yong Un een vriendschapsverdrag dat het begin zou moeten zijn voor een nieuwe periode van samenwerking. Loekasjenko had Kim wel eens eerder ontmoet maar was nog nooit in Pyongyang op bezoek geweest. “Ja, we hebben niet nauw samengewerkt, grotendeels door onze eigen schuld. Maar ik ben oprecht blij te constateren dat de samenwerking nu aanzienlijk is geïntensiveerd,” aldus Loekasjenko in een voor autoritaire leiders nogal opmerkelijk reflectief moment. Was dat ingegeven door Poetin die beide steunpilaren van de oorlog in Oekraïne nog sterker aan zich wilde binden?

Loekasjenko lijkt ook nog steeds gevoelig voor toenadering vanuit het westen. Kort voor zijn bezoek aan Noord-Korea ontving hij Trumps afgezant John Coale die aankondigde dat de Verenigde Staten de sancties opheft tegen de Belinvestbank en de Ontwikkelingsbank van Belarus en bedrijven die potas produceren, een grondstof voor kunstmest. Als tegenprestatie heeft Loekasjenko 250 politieke gevangenen vrijgelaten. In december werden ook al 123 gevangenen vrijgelaten in een deal waarbij onder anderen Maryya Kalesnikava, leider van de protesten van 2020, en Nobelprijswinnaar Ales Byalyatski, evenals burgers van verschillende andere landen, betrokken waren. Eerder vorig jaar waren de Wit-Russische oppositieleider Siarhei Tsikhanouski en anderen vrijgelaten en maakte het Witte Huis een einde aan de sancties tegen de Wit-Russische luchtvaartmaatschappij Belavia. Er zitten volgens mensenrechtenorganisaties nog steeds honderden politieke gevangenen vast in Wit-Rusland.

Foto: Jonathan Hunt on Unsplash

Medicijnen voor mineralen

20 maart 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

Regeringen proberen een gebrek aan moraal over het algemeen te verdoezelen met mooie praatjes. Niet zo de regering Trump. Die grossiert in acties die gespeend zijn van elk moreel besef maar verbergt ze niet en presenteert ze aan de rest van de wereld als standaard machtsinstrument en chantagemiddel. Deals. De nieuwste slachtoffers zijn de 1,3 miljoen HIV patiënten in Zambia. Zij lopen het risico geen medicijnen meer te krijgen als het land de Amerikanen niet tegemoet komt inzake de winning van mineralen.

“We kunnen onze prioriteiten alleen veiligstellen door openlijk en op grote schaal onze steun aan Zambia in te trekken,” staat in een concept memo dat door medewerkers van het Afrika-bureau van het ministerie is opgesteld voor minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio en gelekt is naar de New York Times. Na rigoreuze bezuinigingen op alle ontwikkelingshulp is de Amerikaanse regering nu onderhandelingen gestart met afzonderlijke Afrikaanse regeringen. Die krijgen aanzienlijk beperkte hulpbedragen voorgeschoteld onder nieuwe voorwaarden. De financiering voor de gezondheidszorg zou volgens berekeningen van een NGO met 69 procent dalen voor Rwanda, met 61 procent voor Madagaskar, met 42 procent voor Liberia en met 34 procent voor Eswatini, waar een kwart van de volwassenen met HIV leeft. De Zimbabwaanse regering heeft zich onlangs teruggetrokken uit de onderhandelingen, omdat de eisen met betrekking tot het delen van gegevens en biologische monsters een onaanvaardbare inbreuk op de soevereiniteit vormden. Activisten in Kenia hebben de overeenkomst van dat land om soortgelijke redenen voor de rechter gebracht.

Foto: Verkiezingsbord 2021

De strijd om de verkiezingsposters

17 maart 2026 , 14:45 , door Jos van Dijk

COLUMN - De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema keert zich tegen de vernieling van verkiezingsposters. „Het is niet alleen vandalisme , het is ook ondemocratisch”, stelt ze maandag. „Wat je idealen of motieven ook zijn, ondermijn vrije verkiezingen niet. Poten af van de verkiezingsposters!” Vooral de posters van Forum voor Democratie moeten het ontgelden met hakenkruizen en Hitlersnorretjes op de foto van Lidewij de Vos.

Ook posters van D66 in Sittard en van Leefbaar Rotterdam zijn beklad met swastika’s en verwijzingen naar het fascisme. Een ‘rondje langs de velden’ levert verder meldingen op uit de Betuwe, De Bilt, Hendrik-Ido-Ambacht, Berlicum, Oisterwijk, Leiderdorp, Ronde Venen, Woerden en Hoogmade. Ook CDA, SGP, CU, VVD en GroenLinks-PvdA hebben te lijden onder de vernielingen. En overal worden ze betreurd door burgemeesters die eenzelfde boodschap hebben als Halsema. Burgemeester Haverkamp van De Bilt: ‘Dit veroordeel ik ten zeerste; dit hoort niet thuis in onze democratie. Ik roep u daarom op elkaar in elkaars waarde te laten en u goed te laten informeren door deze uitingen.’

De burgemeesters hebben gelijk. In de verkiezingsstrijd moeten alle stemmen gehoord kunnen worden. Het dwarsbomen van de uitingen van een concurrent is uit den boze. Vrije verkiezingen in een democratisch land vereisen tolerantie ten opzichte van alle deelnemers. Burgemeesters staan in Nederland boven de partijen en het is duidelijk dat zij zich in die functie zorgen maken over dit soort acties, die velen met hen ook zullen zien als een betreurenswaardige uiting van de toenemende politieke polarisatie en de vijandigheid tegen alle politiek.

Foto: aref sarkhosh on Unsplash

Koerden ingezet voor meer chaos in het Midden-Oosten

13 maart 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

In de VS is de steun voor de oorlog in het Midden-Oosten van meet af aan beperkt geweest. Uit een peiling van de Washington Post van 1 maart bleek dat 52% van de Amerikanen tegen de luchtaanvallen op Iran was die president Donald Trump dat weekend had bevolen, terwijl 39% ze steunde en 9% het niet wist. Trump zou aan alle oorlogen een einde maken beweerde hij bij zijn aantreden. Maar zoals veel van zijn voorgangers zal ook hij de geschiedenis in gaan als president die een oorlog begon. Met één verschil: geen ‘boots on the ground‘. Vorige week werd duidelijk dat er op voorhand al aan andere oplossingen is gewerkt. De CIA was al maanden bezig om Koerdische strijders te bewapenen en klaar te stomen voor een grondoffensief in het westen van Iran. De Amerikaanse geheime dienst hoopt hiermee Iraanse veiligheidstroepen verder onder druk te zetten en ongewapende burgers in Iraanse steden meer kans te geven om in opstand te komen tegen het bewind.

Israëlische bombardementen op militaire instellingen in het westen van Iran, waar een groot deel van de Iraans-Koerdisch minderheidsgroep woont, zouden de weg vrij moeten maken voor Koerdische strijders. Het is een door Israël ook in Libanon en Syrië toegepaste strategie: chaos scheppen via het uit elkaar drijven van etnische en religieuze groepen. Als waarschuwing voor de aangekondigde infiltratie bombardeerde Iran het hoofdkwartier van Koerdische strijdkrachten in de autonome regio Koerdistan in Irak. Het is onduidelijk of de Koerden intussen daadwerkelijk operaties uitvoeren in Iran. Dat zij in staat zullen zijn het regime omver te werpen gelooft niemand. Het lijkt er op dat de Koerdische strijders hoogstens kunnen dienen als ‘Amerikaans kanonnenvlees’. Het zal leiden tot een verlenging van de oorlog. Meer bloed en chaos in de regio zonder dat een oplossing dichterbij komt, noch voor de onderdrukte Iraanse bevolking, noch voor de nucleaire dreiging van de ayatollahs. En al helemaal niet voor de Koerden zelf die bij een gegarandeerde mislukking van acties op Iraans grondgebied geconfronteerd zullen worden met een keiharde tegenreactie van het Iraanse regime tegen de Koerdische bevolking.

Foto: Tasha Jolley on Unsplash

Slavernij bestaat nog altijd

6 maart 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

De Nieuwe Beurskoers (DNBK) is een oecumenische vereniging van christelijke beleggers die een benchmarkonderzoek heeft gedaan naar de rol die Nederlandse beursgenoteerde bedrijven kunnen spelen bij het terugdringen van moderne slavernij wereldwijd. Uit het onderzoek blijkt dat acht van de tien onderzochte bedrijven al mogelijkheden hebben om actief misstanden op te sporen, maar ze doen dat slechts in beperkte mate. Zes bedrijven voldoen aan de basisverwachtingen en twee bedrijven presteren bovengemiddeld. Maar wanneer het gaat om het daadwerkelijk aanpakken van misstanden, benutten bedrijven gemiddeld slechts 15% van de beschikbare mogelijkheden.

In het voorwoord bij het rapport verwijst Mgr. De Korte, bisschop van Den Bosch, naar de bekende pauselijke encycliek Rerum Novarum waarin de kerk eind negentiende eeuw de erbarmelijke arbeidsomstandigheden onder het kapitalisme aankaartte. De Korte, meer dan een eeuw later: “Het lijkt alsof het systeem dat wij hebben opgebouwd niet kan bestaan zonder uitbuiting. Bedrijven en investeerders schuwen winst op korte termijn allerminst, vaak ten koste van arbeiders en Gods schepping.” Het rapport laat zien dat het anders kan, maar het gebeurt dus niet. Er is gebruik gemaakt van een Britse methode voor dit soort onderzoek, ‘Find It, Fix It, Prevent It’. Alleen Ahold Delhaize en JDE Peet’s (met Douwe Egberts) halen meer dan de helft van de punten die onderzocht werden. DNBK adviseert de bedrijven onder meer actief onderzoek te doen, te zorgen voor ‘passend herstel’ bij aangetroffen gevallen van slavernij en interne preventiemechanismen te versterken.

Foto: Kamal Hossain on Unsplash

Geen ‘Aziatische lente’ in Bangladesh

27 februari 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

In de zomer van 2024 viel de regering van Sheikh Hasina na een bloedig neergeslagen volksopstand tegen haar vijftienjarige regime. Hasina vluchtte naar buurland India. Talrijke leden van haar Awami League (AL) werden opgepakt en veroordeeld. Hasina kreeg bij verstek de doodstraf. Vorige maand zijn onder interim-premier Muhammed Yunus verkiezingen gehouden. Ze werden met overmacht gewonnen door de Bangladesh National Party (BNP), een centrumrechtse partij, en vanouds de belangrijkste concurrent van de Awami League. De AL was bij deze verkiezingen uitgesloten.

In de opstand speelden de GenZ jongeren de hoofdrol net als in recente opstanden in andere Aziatische landen waaronder Nepal en Indonesië. In het nieuwe parlement is daar geen spoor meer van te vinden. Een deel van opstandige jongeren koos voor de National Citizen Party, die zich sterk maakt voor een nieuwe grondwet, hervormingen en bestrijding van corruptie. De NCP behaalde slechts zes van de driehonderd zetels. Veel jongeren waren al afgehaakt nadat de partij een verbond sloot met de streng islamitische Jamaat-e-Islami, nu de tweede partij van het land.

Direct na de verkiezingen zijn aanhangers van de Awami League gestart met heroprichting van de partij. Lokale leiders en activisten hebben in veel districten hun kantoren heropend. Ze hijsen nationale en partijvlaggen en hangen partijposters en -spandoeken op. Opvallend is dat er tot nu toe geen repressie tegen hun activiteiten is geweest. De zoon van Hasina, Joy, zou zich in het buitenland klaar maken om het leiderschap van zijn moeder over te nemen. De AL heeft in Bangladesh ondanks het recente verleden een grote reputatie. En dat heeft alles te maken met de geschiedenis van het land. De voormalige Britse koloniale gebieden werden aan het einde van de jaren veertig verdeeld in een overwegend hindoeistisch India en een overwegend islamitisch Oost- en West-Pakistan. In het oosten vocht met name de socialistische Awami League de dominantie van West-Pakistan aan. Daar heerste in 1970 een door de VS gesteunde militaire dictatuur onder leiding van generaal Yahya Khan die na een overwinning van de Awami League het parlement ontbond en vervolgens in Oost-Pakistan een massaslachting aanrichtte die aan enkele miljoenen mensen het leven heeft gekost. India maakte daar in 1971 een einde aan met hulp van Sovjetwapens. Zo ontstond Bangladesh waar de Awamipartij in 1973 via vrije verkiezingen aan de macht kwam.

Foto: Spencer Everett on Unsplash

‘Je kunt een volk niet op deze manier wurgen’

20 februari 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

Dit is een uitspraak van van Mexicaanse president Claudia Sheinbaum. Ze reageert op de Amerikaanse druk om de export van olie uit haar land naar Cuba stop te zetten. Een dreigement van Trump met hogere importheffingen kon zij niet onbeantwoord laten. Eerder moesten de Cubanen ook al de Venezolaanse olie missen. Het toerisme, een van de belangrijkste inkomstenbronnen voor het land, is stilgevallen sinds vliegtuigen er bij gebrek aan brandstof niet meer kunnen komen. Voor vuilniswagens is ook geen benzine meer, zodat het vuil zich ophoopt in de straten. ‘Vervolgens leggen insecten en muggen hun eitjes tussen het afval en worden mensen ziek. „Voor de zieken zijn geen medicijnen, want de apotheken zijn leeg. Wie écht ziek is, kan niet opgehaald worden door een ambulance. Want ook die hebben geen benzine.’ Is dit het begin van het einde van de socialistische volksrepubliek Cuba?

Mexico blijft bereid hulp te bieden aan het land. President Sheinbaum heeft haar land aangeboden als luchtbrug naar Cuba en gezegd dat vliegtuigen onderweg naar het eiland kunnen bijtanken. Mexicaanse marineschepen hebben intussen 800 ton aan levensmiddelen afgeleverd. ‘Wanneer ze terug zijn, sturen we meer hulp van een andere aard,’ zei Sheinbaum. Ze benadrukte ook dat Mexico de dialoog tussen Cuba en de Verenigde Staten wil bevorderen, met respect voor de Cubaanse soevereiniteit als prioriteit. Precies op dat punt is de Amerikaanse regering moeilijk te overtuigen. Anderzijds kan zij wel degelijk enig gewicht in de schaal leggen tegenover de hardliners Trump en zijn minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio die als nazaat van Cubaanse vluchtelingen de onderwerping van het regime als zijn levenswerk ziet. De economieën van Mexico en de VS zijn sterk geïntegreerd. Mexico is de belangrijkste handelspartner van de VS, groter dan Canada als importeur en groter dan Canada en China als exporteur. Met handelsbevordering, een van de weinige woorden die de Amerikaanse president verstaat, kan Sheinbaum wellicht nog enige invloed uitoefenen om ‘de wurging van een volk’ te voorkomen.

Foto: Roel Wijnants (cc)

Ook van het Kabinet-Jetten is geen openheid te verwachten

17 februari 2026 , 08:00 , door Jos van Dijk

Het toeslagenschandaal wordt steeds schandaliger. Onlangs heeft Trouw onthuld dat ambtenaren van de Dienst Toeslagen weigerden toeslagenouders uit te leggen waarom zij van fraude verdacht werden, informatie waar zij volgens de wet recht op hebben. In het door Trouw op grond van de WOO achterhaalde memo staat dat de Dienst géén documenten verschaft die onderbouwen waarom ouders het stempel ‘Opzet / Grove Schuld’ kregen. De reden hiervoor is ‘een interne werkafspraak’. De Dienst neemt voor lief dat deze werkafspraak in strijd is met de wet. De afspraak is aan het begin van de toeslagenaffaire gemaakt en was vorig jaar september nog steeds van kracht met als gevolg dat de hersteloperatie nog steeds niet goed uitgevoerd kon worden. Want ‘zonder volledige informatie kan een advocaat gedupeerde ouders niet goed bijstaan. Bovendien kan een rechter dan niet goed beoordelen in hoeverre de overheid ouders onrechtmatig heeft behandeld,’ zegt advocaat Khadija Bozia.

Het is niet het eerste geval van geheimhouding in de Toeslagenaffaire. Het meest bekend is het memo van toenmalig ambtenaar, nu staatssecretaris Sandra Palmen uit 2017. Zij schreef toen al dat dat de Belastingdienst “laakbaar” had gehandeld bij de stopzetting van kinderopvangtoeslag en dat ouders gecompenseerd moesten worden voor het handelen van de dienst. Er werd niets mee gedaan. Pas kort voor de verhoren van de parlementaire ondervragingscommissie, in oktober 2020, werd het memo openbaar, na vragen van het Kamerlid Pieter Omtzigt. Nu moet Palmen zich in haar nieuwe functie verantwoorden over het recent opgedoken memo. Volgens haar gaat het om ‘een discussiestuk’ dat nooit ter besluitvorming aan haar is voorgelegd. Er zou een verbeterde versie zijn van de werkwijze, maar die werd kennelijk ook vorig najaar nog altijd niet goed toegepast.