‘Varkensvlees zette Europa op voorsprong’

ACHTERGROND - Let op: Onderstaand artikel is een (verlate) één-aprilgrap

Het is één van de grootste raadsels van de afgelopen eeuwen: hoe het mogelijk was dat de westerse wereld, die tijdens de Middeleeuwen op het gebied van wetenschap enorm achterliep op het Midden Oosten, vanaf de Renaissance die achterstand niet alleen inhaalde, maar tot op de dag van vandaag een leidende positie inneemt.

Medewerkers van de Faculteit voor Metabole Fysiologie van de Universiteit van Alba (Spanje) denken nu een verklaring gevonden te hebben voor dat fenomeen in een verschil in voedselpatroon. In Europa werd varkensvlees gegeten, maar in het Midden Oosten niet.

‘Aan het eten van varkensvlees zitten een aantal zeer grote evolutionaire voordelen’, zegt onderzoeker Carlos Fitz-James Stuart tijdens een telefoongesprek met ons vanaf zijn plek op de Spaanse faculteit. ‘Die voordelen hebben we ons nooit gerealiseerd, totdat onze onderzoeksafdeling een samenwerking aanging met deskundigen op het gebied van de middeleeuwse agrarische voedseleconomie.’ Eén van die deskundigen is historisch econoom Prof. Dr. de Geus, die al jaren zelfstandig onderzoek doet naar de productieopbrengsten van boerenbedrijven in de Middeleeuwen.

‘Varkens zijn eigenlijk een soort vuilisbakken,’ zegt hij als wij hem opzoeken in zijn huis in Brielle, ‘ze eten bijna alles en zetten dat om in vetrijk vlees. Boeren in de Middeleeuwen maakten daar gebruik van. Varkens werden gevoerd met afval, dat niks kost, of ze werden losgelaten in het bos, waar ook voor niks voer te vinden was in de vorm van eikels, wortels en paddestoelen. Op die manier kreeg men eigenlijk kostenloos een extra lapje vlees te eten.’

Er zaten meer voordelen aan de fok van varkens. ‘Varkens werden geslacht in de winter,’ aldus De Geus, ‘denk aan november, die nog steeds de slachtmaand heet. Voedsel was schaars in de winter: de oogst was al een tijd geleden binnengehaald en de volgende oogst liet nog even op zich wachten. De varkensslacht maakte het mogelijk om een krappe periode te overbruggen.’

‘Toen we dat hoorden’, vertelt Carlos Fitz-James, ‘realiseerden we ons dat de consumptie van varkensvlees een evolutionair voordeel biedt. Vet is noodzakelijk voor het goed functioneren van de hersenen, ze bestaan voor 60% uit vet. De consumptie van varkensvlees zorgde ervoor dat mensen ook in de winter goed gebruik van hun hersenen konden blijven maken.’

De Geus voegt daar aan toe: ‘Juist die winterperiode is relevant. In agrarische samenlevingen – en dat was Europa in de Middeleeuwen – werken de meeste mensen in de landbouw. Landbouwwerk valt in de herfst, de lente en de zomer. In de winterperiode heeft men dus tijd over voor andere activiteiten en creativiteit. Wie dan voldoende brandstof heeft om zijn denkwerk op gang te houden, heeft een voorsprong op de rest.’

Die voorsprong is heel erg klein, aldus Fitz-James, ‘op individueel niveau maakt het nauwelijks wat uit, maar bezien over de gehele bevolking van Europa betekent het wel een kleine toename in denkkracht en nieuwe ideeën. Opgeteld over een flink aantal eeuwen kom je dan toch op een groot cumulatief effect uit. De vooruitgang verliep nét ietsje sneller dan elders.’

‘Europa heeft na de val van het Romeinse Rijk  forse klappen te verwerken gekregen,’ vertelt De Geus, ‘volksverhuizingen, interne stammenoorlogen, invallen van Arabieren vanuit het zuiden, Vikingen vanuit het noorden, Hongaren en Slaven vanuit het Oosten, er was een enorme achterstand in te halen. Dat ging langzaam en duurde dus een paar eeuwen.’

Uiteindelijk, aan het einde van de Middeleeuwen streefde Europa het Midden Oosten langzaam maar zeker voorbij. De consumptie van varkensvlees zou daar zomaar een kleine maar beslissende bijdrage aan geleverd kunnen hebben.

‘Onze vondst betekent dat we de wereldgeschiedenis nu door een heel andere bril kunnen bekijken,’ zegt Fitz-James enthousiast, ‘die van de voedselpatronen.’
‘Die nieuwe bril is heel belangrijk,’ valt De Geus hem bij, ‘Zo kijken we nu bijvoorbeeld ook naar China, al sinds eeuwen is daar een hoogstaande cultuur te vinden en ook daar werd volop varkensvlees gegeten.’

Onderzoeker Fitz-James is in zijn nopjes: ‘Uiteindelijk gaat het in de wetenschap dáárom: dat je je oude bril waar je altijd al door gekeken hebt verliest en er een nieuwe, frisse blik voor in de plaats krijgt.’

  1. 1

    Dus de stagnatie van de Islamitische wereld komt door het niet eten van varkens zeggen zo’n beetje de grootste varkensconsumenten ter wereld. Is dit artikel niet een dag te laat?

  2. 2

    Het zou kunnen dat het zo is, maar het verklaart dan niet waarom de Arabische cultuur en wetenschap in de 12e eeuw wél bloeiden.

    De vraag is of het toen een echt willekeurige keuze was om varkensvlees te verbieden. Misschien was het ook een reden dat varkens gewoon een stuk beter gedijen in het Europese klimaat, en niet zo goed passen bij een nomadische levensstijl.

    Die religieuze boeken hebben er een handje van lokale en temporele tegeltjeswijsheden op te nemen als wet.

    The cultural materialistic anthropologist Marvin Harris thinks that the main reason for prohibiting consumption of pork was ecological-economical.[8] Pigs require water and shady woods with seeds, but those conditions are scarce in Israel and the Middle East. Unlike many other forms of livestock, pigs are omnivorous scavengers, eating virtually anything they come across, including carrion and refuse. This was deemed unclean, hence a Middle Eastern society keeping large stocks of pigs would destroy their ecosystem.

    It is speculated that chickens supplanted pigs as a more portable and efficient source of protein leading to the religious restrictions.[9]

    https://en.wikipedia.org/wiki/Religious_restrictions_on_the_consumption_of_pork#Interpretations_of_restrictions

  3. 3

    Vet is noodzakelijk voor het goed functioneren van de hersenen, ze bestaan voor 60% uit vet.

    Vermoedelijk helpt het eten van vette vis dan ook. (haring!)

    Maar eigenlijk lijkt het mij een ver gezochte theorie. Beschavingen komen op en gaan weer ten onder in bepaalde cycli.
    En het westen zit nog steeds in die cyclus. Het onderkennen van de cycli en de huidige cyclus zo lang mogelijk zien te rekken zou slimmer zijn.

    Hoewel de mogelijkheid er ook in zit dat door kennisuitwisseling er op het gebied van wetenschap een einde komt aan de cycli.

  4. 5

    De laatste jaren was er al een trend om 1 aprilgrappen steeds vaker op 28, 29, 30, 31 maart al te maken, maar nu is het blijkbaar zo je ook op 2 april nog op je hoede moet zijn.

    Wat deel van “1 aprilgrap” snappen mensen niet.

  5. 7

    Als ik zo af en toe eens uit mijn huis kijk, bij voorkeur richting de kroeg aan de overkant en de gemiddelde bezoeker daar op vermoedelijke dagelijkse vetconsumptie beoordeel, durf ik het causaal verband tussen ontwikkelde hersenen en verhoogde vetconsumptie te betwijfelen.
    Maar goed, mama heeft mij altijd geleerd niet te oordelen.

  6. 8

    Graan en bonen kunnen makkelijk een jaar bewaard worden.
    Zonder varkens is er in de winter dus genoeg voedsel.

    inderdaad 1 april dus.

  7. 9

    @Jona: Lol! Als we straks geschiedenis als vak afschaffen weet helemaal niemand meer waar zelfs jij het over hebt. Tenzij de Donald Duck Van Nul tot Nu gaat herhalen ;).

    Ik weet niet of ik het wel zo’n goed idee vind om juist dit als grap te gebruiken. Dom rechts heeft weinig nodig om de superioriteit van “onze” manier van leven bevestigd te zien.

    Ik vermoed dan ook dat dit artikel de komende jaren nog regelmatig gebruikt gaat worden om onfris gedachtegoed te legitimeren.

  8. 10

    De consumptie van varkensvlees zorgde ervoor dat mensen ook in de winter goed gebruik van hun hersenen konden blijven maken.’

    Hmmzzzz misschien moeten deze wetenschappers eens op de kaart kijken en zich afvragen of de arabische wereld wel een echte winter kent.

  9. 11

    Een raar verhaal, dan zouden vegetariërs dus steeds minder slim moeten worden. Ook volkeren als de Japanners, die hoofdzakelijk vis eten zouden dan minder slim moeten zijn. Ik denk ook niet dat ze in het Midden Oosten minder slim zijn, genetisch zal dat wel redelijk evenredig over de wereld verdeeld zijn. Het is wat je met dat denkvermogen doet wat telt.

    Een logischere verklaring lijkt mij de renaissance zelf, terwijl met hier steeds meer out of the box gingen denken, deden ze in het Midden Oosten precies het omgekeerde.

  10. 12

    @10 & @11, het artikel is een aprilgrap. Is hierboven al opgemerkt.

    Een slechte aprilgrap ook nog, want totaal niet grappig. Zelfs als het op de juiste dag geplaatst zou zijn.

    Wie iets wil weten over de oorzaken van de voorsprong van het Westen op andere culturen leze Guns, Germs and Steel. Dat boek behandelt de vraag wel serieus.

  11. 18

    Ik vind hem best leuk als grap, ik zou er ook in getrapt zijn als hij op 1 april geplaatst zijn zou.

    Overigens schijnt het drieslagstelsel (1 jaar bonen telen, 1 jaar graan telen, 1 jaar braak laten liggen) wel van groot belang te zijn geweest voor Europa.

  12. 21

    In het Midden-Oosten hadden en hebben ze dan weer kamelen, schapen en geiten. Die kun je gewoon in de natuur laten grazen en ze zijn makkelijk mee te nemen als je verkast met je tent. Ook in het Midden-Oosten kan het flink koud zijn, zeker ook in de woestijn. Maar schapen bijvoorbeeld hebben aardig wat vet. Dus ook wie geen varkensvlees eet, krijgt voldoende hersenbrandstof binnen. Kijk maar naar Israël, dat is een hoog ontwikkelde cultuur. Bovendien kun je met de melk van alles doen. Kaas maken bijvoorbeeld, boter, yoghurt. Gedroogde yoghurt is ook bij warme temperaturen zeer lang houdbaar. Ik zie vooral voordelen van kamelen, schapen en geiten ten opzichte van varkens.