Waarom we zonder ‘zelfmoord’ zouden moeten

ESSAY - door Govert den Hartogh (Emeritus hoogleraar Universiteit van Amsterdam).

Zelfmoord. We komen het woord dagelijks tegen, in de krant, in het journaal. Maar is iemand die zijn eigen leven beëindigt eigenlijk wel een moordenaar?

Volgens het strafrecht is moord het doden met voorbedachten rade. En het is zeker zeldzaam dat iemand zichzelf zo impulsief doodt dat je niet van voorbedachten rade kunt spreken. Maar aan ‘moord’ zitten meer connotaties vast. In het Duitse wetboek van strafrecht is in de Hitler-tijd de volgende definitie van ‘moordenaar’ opgenomen: iemand die een mens doodt uit moordlust, ter bevrediging van de geslachtsdrift, uit hebzucht of uit enige andere minderwaardige beweegreden, heimelijk of gruwelijk of met middelen die gevaarlijk zijn voor anderen of om een misdrijf mogelijk te maken of te verdoezelen. Ja, de Nazi’s wisten waar ze het over hadden. Juristen kunnen weinig met deze definitie maar als opsomming van betekeniselementen van ‘moord’ in de dagelijkse taal is zij heel herkenbaar.

Ga het maar na, van bijna geen enkel van die elementen is normaal sprake bij ‘zelfmoord’.

Het belangrijkste verschil is wel dat iemand die zichzelf doodt in elk geval op dat moment denkt dat de dood voor hem te verkiezen is boven het leven. Hij heeft geen ‘minderwaardige beweegreden.’ We associëren zelfmoord weliswaar met het gebruik van gruwelijke middelen: jezelf ophangen, verdrinken, van een hoog gebouw of voor de trein werpen, of door het hoofd schieten. Maar oude en zieke mensen kunnen ook een eind maken aan hun leven door op te houden met eten en drinken, en dat is bij voldoende voorbereiding en begeleiding een humane dood. De middelen die de dokter gebruikt voor hulp bij zelfdoding kun je ook zelf via internet in Mexico bestellen. Ook dat zijn geen gruwelijke middelen.

Laten we het woord dus maar afschaffen. Taalzuivering is zelden een succesvol project maar in dit geval is er een opmerkelijk precedent. Het Engels kende ook het woord ‘self-murder’, maar dat is al in de zeventiende eeuw vervangen door diverse varianten van ‘zelfdoding’, waarvan uiteindelijk het neologisme ‘suïcide’ het gewonnen heeft. Hierin kwam de overtuiging tot uitdrukking, het eerst naar voren gebracht door de dichter John Donne in zijn boek Biothanatos (1608), dat beëindiging van het eigen leven niet altijd met de goddelijke wet in strijd hoefde te zijn.

Het gebruik van het woord ‘zelfmoord’ is mede verantwoordelijk voor het onverdeeld negatieve beeld dat wij van zelfdoding hebben. Euthanasie vinden wij in Nederland iets moois, maar zelfdoding vinden we vreselijk. Vandaar dat de Belgische euthanasiewet alleen euthanasie kent, geen hulp bij zelfdoding: je gaat mensen toch niet helpen om zichzelf te vermoorden? (De Belgische Federale Toetsingscommissie heeft dat naderhand op eigen houtje rechtgezet, zie link.) Toch kunnen euthanasie en zelfdoding de uitvoering van hetzelfde plan zijn, waarbij alleen de uitvoerder verschilt. Maar als je de uitvoering van een weloverwogen beslissing om je leven te beëindigen aan een dokter uitbesteedt, heet het opeens geen moord meer, maar de bezorging van een goede dood.

Natuurlijk, veel gevallen van zelfdoding zijn inderdaad vreselijk: de gevallen waarin iemand op een moment van de diepste wanhoop impulsief besluit om nu toch eindelijk te doen waar hij al zo lang obsessief over denkt, en het dan doet in volledige eenzaamheid en met gewelddadige middelen. Dat is ook schokkend voor derden die ermee geconfronteerd worden, bijvoorbeeld nabestaanden en treinmachinisten. Maar ook in die gevallen is het motief niet moordlust of hebzucht. En, zoals gezegd, zo hoeft het niet te gaan. Mensen kunnen ook weloverwogen, na rustige planning en voorbereiding, in overleg met hun familie en vrienden, en met humane middelen een eind aan hun leven maken. Bijvoorbeeld omdat de dokter hun euthanasieverzoek afwijst, of omdat ze hun dokter niet willen belasten met de uitvoering van een zo persoonlijke beslissing. Sinds het pionierswerk van Boudewijn Chabot weten we dat vele honderden, misschien wel duizenden mensen per jaar dit doen (zie referenties). De meesten daarvan komen niet in de zelfdodingsstatistiek terecht. Toch vreemd dat in een land met een euthanasiewet het regeringsbeleid blijft om het aantal zelfdodingen omlaag te brengen, niet alleen het aantal impulsieve, eenzame en gewelddadige zelfdodingen.

Zou het helpen om ‘zelfmoord’ in de ban te doen? Aan de neutralere term ‘zelfdoding’ kleven inmiddels onvermijdelijk ook negatieve associaties. Dat verklaart waarom organisaties die pleiten voor legalisering van hulp bij zelfdoding dat woord vermijden en liever andere woorden gebruiken. ‘Waardig sterven’ bijvoorbeeld, alsof dat doorgaans niet zou kunnen zonder dodende handeling. Levenseindecounselors spreken van ‘zelfeuthanasie’. De negatieve connotaties van ‘zelfdoding’ verklaren ook waarom mensen die stoppen met eten en drinken verontwaardigd zijn als je dat zelfdoding noemt. Zelfs artsenfederatie KNMG wil dat niet zo noemen, hoewel het toch echt niet toevallig is dat je na de succesvolle uitvoering van je plan dood bent (zie link).

Maar al die eufemismen zijn net zo problematisch als het dysfemisme ‘zelfmoord’: zij bemoeilijken helder denken. Bij ‘stervenshulpverleners’ of ‘levenseindebegeleiders’ zou je toch eerder aan palliatieve artsen en verpleegkundigen of geestelijke raadslieden denken dan aan leden van een professioneel gilde van doodmakers. ‘Palliatieve’ sedatie suggereert verlichting van pijn en lijden, maar komt vaak neer op het einde van je bewuste leven, van binnenuit niet te onderscheiden van de dood. Eigenlijk hoort ‘euthanasie’ zelf ook in dit rijtje thuis, zeker in de betekenis die we daar in Nederland aan geven: het beëindigen van iemands leven op zijn verzoek. Dat hoeft niet altijd een goede dood te zijn.

Of neem ‘voltooid leven’, een eigenwijs woord dat er helemaal op eigen houtje in geslaagd is in Nederland de algemene overtuiging te vestigen dat er een significante groep gezonde senioren met dringende en duurzame doodswensen bestaat. En dit terwijl daarvoor tot nu toe geen empirische aanwijzingen zijn. In opdracht van de regering is een commissie die aanwijzingen nu aan het zoeken. Toch wel een goed idee om dat te doen voordat we allerlei nieuwe wetten aannemen.

Het zal allemaal wel onuitroeibaar zijn, al die eufemismen. Maar van ‘zelfmoord’ moeten we echt af.

Referenties:Boudewijn Chabot, Auto-euthanasie: verborgen stervenswegen in gesprek met naasten. Amsterdam: Bert Bakker 2007.

Dit artikel verscheen eerder op Bij Nader Inzien.

Hebt u hulp nodig / vragen over zelfdoding? Neem dan contact op met Stichting 113 Zelfmoordpreventie via 0900 0113 (24 uur 7 dagen per week bereikbaar) of via 113.nl.

  1. 5

    Depressie kan een bodemloze, pikzwarte put zijn zonder uitzicht om er ooit uit te komen, de hel zeg maar. En er kunnen stemmen zijn die je kunnen suggereren om dodelijke zaken te ondernemen: ga naar die flat, spring van het dak. Er kan een eenzame nacht zijn waarin er niemand bereikbaar is en waar gedachten dezelfde beklemmende wurggreep rondjes draaien en waar je op jezelf teruggeworpen bent. Er kan verkeerde medicatie zijn. Er kan een niet alerte psychiater zijn.
    En dat is toch allemaal iets anders dan weloverwogen euthanasie of anderszins geagendeerde levensbeeindiging.

  2. 6

    Waarom is die reactie eigenlijk verwijderd? Het leek me een toepasselijk citaat van Orwell- over het censureren van woorden als voorbode op het censureren van gedachten. (Woke?)
    Zelfmoord niet benoemen als zelfmoord betekent een eufemisme zoeken, en daarmee de drempel verlagen. We denken immers in taal.
    Ik vind dat iedereen het recht heeft de ultieme beslissing te nemen, op de manier zoals ik ook vind dat je het recht hebt om in geval van uiterste noodzaak een ander te doden- zelfmoord is een vorm van noodweerexces. Maar verbloem de extremiteit van de daad niet door een woord te weren, daarmee begeef je je in Orwelliaanse sferen.

  3. 7

    Je reactie is verwijderd omdat de relatie met het artikel niet duidelijk was. Het leek of er op iets anders werd gereageerd (wegens het noemen van Newspeak, etc.) Daarbij komt dat je telkens met andere nicks reageert (doorgaans een kenmerk van lieden die graag trollen). In ieder geval maakt dat voor lezers en redactie niet helder met wie we nu van doen hebben. Eén van onze huisregels is het niet toestaan van het gebruik van sokpoppen (meerdere accounts) om te reageren. Je hebt tot nu toe gemerkt dat we in jouw geval daar ruimhartig mee omgaan, maar misschien is het toch beter voortaan a)iets duidelijker te reageren en b) gewoon onder dezelfde naam (kies maar één van de 12 die je tot nu toe gebruikte of verzin een nieuwe die dan wel duurzaam is). Wat dacht je van je echte naam?

  4. 9

    @8: klik mijn naam en je ziet ook mijn echte naam (en de reden waarom
    ik een pseudoniem gebruik) en ik schrijf en reageer altijd met dezelfde naam. Waarom doe (of deed) jij dat laatste eigenlijk ook niet?

  5. 10

    @8: Zoals Peter zelf al aangeeft, een nogal slap argument…je bent een muisklik weg van nadere info. Iets wat ik bij jou niet zie.

    Het is behoorlijk irritant als mensen hier om de haverklap nieuwe namen gebruiken, zowel voor de lezers als voor de redactie (ook al is aan de achterkant het IP-adres zichtbaar, het moet toch iedere keer weer geconstateerd worden dat iemand een loopje met ons neemt). Het is in strijd met de huisregels.
    En het maakt ze vooral verdacht er alleen maar op uit te zijn om te trollen.

    Nu ben ik toch wel heel benieuwd naar de bedoeling achter jouw – ondoordachte – aanval. Glaasje teveel op? Of gewoon ook uit op sarren? Of iets anders? Wij nemen de mening van oprechte lezers altijd serieus.

  6. 11

    @10:

    Het is in strijd met de huisregels.

    Gezien de ruimte die Le Retoutable krijgt -die in nagenoeg elke post de huisregels overtreedt- is schermen met de huisregels nogal een zwak excuus.

    En mijn opmerking was totaal geen aanval, meer een flauwe opmerking dat nou net iemand die een pseudoniem gebruikt pleit voor reageren onder echte namen. Ja, ik zie daar de flauwe humor van in.

    Daarnaast, wordt de verificatie van reaguurders nog steeds op basis van IP-adressen gedaan? Alleen al in mijn huishouden zijn er al 3 mensen actief (in meer en mindere mate) op Sargasso.

  7. 12

    @11: Ik ben zelf heel mild over het bannen van personen, maar om de haverklap wisselen van nick is voor mij reden genoeg voor een lekker lange ban, ongeacht wat de reaguurder schrijft zelfs. Kan niet goed uitleggen waarom (of waarom het hebben van één pseudoniem bij mij geen enkele associatie oproept met de boel belazeren).

  8. 14

    Met de Kerst kreeg ik van mevrouw Reus het boek ‘Dichter van dienst’ van Frank Starik, over de mensen die zonder familie en vrienden dood gaan in Amsterdam. Daar zitten ook enkele zelfdodingen tussen. Dramatisch. Onder andere een man die ’s middag nog aanklopt bij de dienst SPOR (Spoedeisende Psychiatrische Onderzoeks Ruimte) en daar weggestuurd werd omdat men geen geestelijke afwijking kon vasstellen. Later die dag sprong hij van de Torontobrug de Amstel in, zijn dood tegemoet.

    https://www.nieuwamsterdam.nl/boek/Dichter-van-dienst-T5.html

  9. 15

    @14: Mooi initiatief vind ik dat, die Dichter van Dienst.

    Dat die man is weggestuurd bij de crisisdienst vind ik wel apart. Ik ben daar juist heel goed geholpen, en door hun heb ik ook eindelijk de juiste behandeling gekregen (waar ik dan wel een half jaar op moest wachten, maar daar kunnen zij nix aan doen). Het zijn daar ontzettend betrokken mensen, die ook wel eens een beetje schipperen met de voorgeschreven behandelperiode (wat ook niet anders kan met die wachtlijsten). Ze kwamen zelfs een tijdje elke dag bij me thuis.
    Dus ik ben wel benieuwd naar dat verhaal, zal eens kijken of ’t boek bij de bieb te krijgen is.

  10. 16

    Toch nog even (sorry Peter): Helemaal eens met #12. En ik kan je wel zeggen waarom je dat zo voelt, namelijk omdat iemand je duidelijk in de zeik aan het nemen is.
    Maar de ervaring leert dat je aan inhoud en schrijfstijl maar al te vaak herkent met wie je te maken hebt. Dus uiteindelijk komt het vooral dom over.

  11. 18

    @17: Haha nee hoor, schrijven deed ik altijd al (dagboeken vol, ellenlange mails*, songtexten en gedichten), maar publiceren doe ik pas sinds 2,5 jaar. Eerst geoefend bij Hoevrouwendenken.nl (schrijf ik ook nog steeds voor), en pas vorig jaar bij Sargasso.

    *In het pre-internettijdperk handgeschreven brieven, duizenden denk ik wel.

    Maar ik schrijf hier natuurlijk vrij weinig over mijn zielenroerselen, dus in die zin word ik er niet beter van. Nou ja, het is een uitlaatklep voor maatschappelijke verontwaardiging. Maar aangezien je dan ook altijd weer te dealen hebt met tegengestelde meningen, waar ik soms stijl van achterover sla, word ik er niet altijd even vrolijk van.