Waarom geen OM-jury?

ACHTERGROND - Waarom is juryrechtspraak in Nederland geen optie, vraagt Willem Korthals Altes zich af.

Juryrechtspraak was onlangs weer even in het nieuws in het kader van het afscheid van voorvechter Wouter van den Bergh als rechter in de rechtbank Amsterdam. Net als bij vorige gelegenheden lijken voorstellen tot invoering van rechtspraak door leken echter ook nu weinig kans te maken. Het Nederlandse rechtssysteem zou daarvoor teveel moeten veranderen en onze cultuur is er niet naar.

Toch zou het jammer zijn als de gedachte achter Van den Berghs voorstel – een groter democratisch gehalte door een actieve betrokkenheid van de burger bij de (straf)rechtspraak – helemaal zou verdwijnen. Ze zou evenwel ook op een andere manier kunnen worden verwezenlijkt. De burger zou dan niet naast de rechter, maar naast de officier van justitie moeten komen te staan. Op die wijze zou hij zelfs een bredere functie kunnen vervullen dan als lid van een jury, die – uitsluitend – over “schuldig of niet schuldig” en eventueel over de straf beslist.

Wat kan een groep burgers – en laten we hen even als OM-jury aanduiden – in die positie betekenen?

Ten eerste kunnen zij als ondersteuning van de officier van justitie dienen bij het beoordelen van het belastend materiaal dat deze tegen de desbetreffende verdachte heeft vergaard. Waar een jury in de traditionele zin op basis van het voorgeschotelde bewijs moet bepalen of de verdachte het delict heeft begaan, wordt van een OM-jury gevraagd te beoordelen of de officier van justitie voldoende in zijn dossier heeft om de verdachte voor de rechter te brengen.

De toetssteen hoeft niet zo zwaar te zijn als bij de definitieve vaststelling van het al of niet schuldig na een terechtzitting. Voldoende is dat een gerede kans bestaat dat de rechter tot veroordeling zal komen, vergelijkbaar dus met “ernstige bezwaren”. Daarbij komt dat het dossier – in belastende of ontlastende zin – nog kan worden aangevuld, voordat de openbare zitting wordt gehouden. Anderzijds kan een OM-jury ervoor waken dat onhaalbare zaken te gemakkelijk naar de rechter gaan. Verder kan zij voor een misschien niet overbodige verbetering van de kwaliteit van de dossiers zorgen.

Bij de vraag of een zaak voor de rechter moet worden gebracht, spelen evenwel ook andere factoren een rol, zoals het opportuniteitsbeginsel. Leden van een OM-jury zouden het OM vanuit hun achtergrond als vertegenwoordigers van de maatschappij kunnen helpen bepalen of een zaak aan de strafrechter moet worden voorgelegd. Denkbaar is dat zij een heel andere weg willen kiezen. Zo zouden zij kunnen oordelen dat een zaak met een dader en een slachtoffer misschien beter aan een bemiddelaar (mediator) kan worden voorgelegd.

Verder zou de OM-jury met meer afstand kunnen kijken naar zaken die het OM, vaak in nauwe samenwerking met en niet altijd even onafhankelijk van de politie, als speerpunten van zijn beleid presenteert. Waar de rechter geen zaken kan weigeren – en ook niet op andere dan juridische gronden kan beslissen een zaak niet te behandelen –, heeft een OM-jury een grotere mogelijkheid tot maatschappelijke sturing en staat zij minder dicht bij de politie dan de officier van justitie.

Met de invoering van een OM-jury zou verder de zgn. artikel 12-procedure kunnen worden afgeschaft. Artikel 12 van het Wetboek van Strafvordering biedt een “rechtstreeks belanghebbende” de mogelijkheid bij het gerechtshof te klagen, als het OM besluit iemand niet te vervolgen. Het hof kan dan bepalen dat deze persoon alsnog voor de rechter moet worden gebracht. Een beslissing tot niet-vervolging die – mede – door een OM-jury is genomen, heeft een zodanig breed draagvlak dat de gang naar het hof zou kunnen worden gesloten.

Duidelijk is dat het reservoir waaruit leden van de OM-jury moet worden geput, zo gevarieerd mogelijk zal moeten worden samengesteld. In ieder geval moet haalbaar zijn dat dit reservoir veel meer dan de rechters en de officieren van justitie een afspiegeling van de samenleving vormt. Het zou mooi zijn, als de rol van de politieke partijen zo klein mogelijk zou worden gehouden, zodat partijpolitieke elementen buiten de deur blijven.

Het instituut OM-jury bestaat in een zekere vorm in de Verenigde Staten. Daar kent men de zogenaamde grand jury, net als de “zittingsjury” een orgaan van burgers. De grand jury bepaalt op grond van het voorhanden bewijsmateriaal of een zaak voor de strafrechter moet worden gebracht. De grand jury heeft daarmee dus een taak die bij ons de officier van justitie vervult. Anders dan de zittingsjury functioneert de grand jury in besloten zittingen en niet in de hype die de openbaarheid soms meebrengt. Dat kan – evenals bij de OM-jury – een voordeel zijn zonder dat aan het democratische gehalte afbreuk hoeft te worden gedaan.

Dit artikel van Willem F. Korthals Altes, senior rechter bij rechtbank Amsterdam, verscheen eerder op Ivoren Toga.

  1. 1

    Ja, goed idee: leken in de rechtspraak en gelijk dan ook maar de advocaten en meneer de rechter zelf. Dan zijn straks alleen de criminelen nog beroeps. Sinds wanneer is bepalen wat strafbaar is ook maar een mening ?

  2. 2

    Toch zou het jammer zijn als de gedachte achter Van den Berghs voorstel – een groter democratisch gehalte door een actieve betrokkenheid van de burger bij de (straf)rechtspraak – helemaal zou verdwijnen.

    Ik vind het argument “democratisch gehalte” echt een flut argument. Draagvlak kan wel een argument zijn, maar dan heeft het zin om het vertrouwen van de bevolking in landen met en zonder jury rechtspraak te vergelijken. Een kleine zoektocht bracht mij helaas niet verder, dus als iemand iets weet van vergelijkende studies hou ik me aanbevolen.

  3. 4

    Ik weet het niet. Sommige argumenten vallen bij mij wel in goede aarde, maar anderen dan weer niet. In het strafrecht zie ik de jury, ook niet met OM, zitten. Ik denk ook niet dat een groep mensen samen goed weet wat een rechter overtuigt, en wat (dus) juridisch overtuigt. Maar wel ‘hoe de wet bedoeld zou moeten zijn’.

    Door zo’n OM-jury te laten bepalen wanneer een zaak haalbaar of onhaalbaar is, lijkt mij een beetje op de stoel van de rechter te gaan zitten, op zichzelf nog niet verkeerd, maar verkleed het dan niet als ‘OM-jury’. In mijn opvatting, en ik kan het verkeerd hebben, gaat het strafrecht vooral over overtredingen en misdrijven tegen de staat, al is dat bijvoorbeeld via een misdrijf jegens een burger van de staat. En ja, de bevolking heeft via haar vertegenwoordiging, het wetgevend orgaan, bepaald wanneer een overtreding van wat wel en niet hoort in een maatschappij, maar het heeft zodoende ook de staat het machtsmonopolie (in die en vergelijkbare zaken) gegeven om daar tegen op te treden én het te signaleren.

    Ik heb enigszins de neiging om Korthals-Altes op de stoel van de financier te plaatsen, maar of het terecht is, weet ik niet. Wat bedoelt hij als een zaak ‘onhaalbaar’ is? Is het juridisch onhaalbaar, omdat het onmogelijk zou zijn iemand te overtuigen (op basis van de voor-handen-zijnde) gegevens? Of betekent het dat in zulk soort gevallen het ‘verloren tijd, geld en moeite’ is om recht te spreken?

    In het Burgerlijk Recht zou ik nog wel een juryrechtspraak kunnen zien. Wanneer is een overeenkomst zo gemeen, zo oneerlijk, zo asymmetrisch jegens een der ondertekenaars dat het nietig verklaard moet worden? Ik denk dat daar meer ruimte is voor juryrechtspraak(!) dan in het strafrecht. Maar ik zou mezelf nog steeds niet enthousiast noemen.

  4. 5

    Dit is niet de eerste keer dat op Sargasso – of was het op Geen Commentaar; maar wat doet er toe? – jury rechtspraak (YRS) aan de orde wordt gesteld. Voor wat Nederland betreft dan, want in zowat ieder democratisch Land ter wereld bestaat dat type rechtspraak al.
    NL is dus niet (zo) democratisch, wie zich anti-YRS opstelt ondemocratisch.

    Aan herhaling van mijn toenmalige (en huidige) argumenten pro-YRS begin ik hier niet meer, maar volsta ik met het citeren van een voortreffelijke bijdrage op S. of op GC van iemand wier/wiens naam ik helaas niet meer ken. Wil die zich hier svp melden?

    Citaat: ´De meerwaarde van juryrechtspraak zit er ook niet in dat een jury betere of zelfs maar andere beslissingen zou nemen. De beslissingen van jury’s schijnen gemiddeld niet te verschillen van die van professionele rechters: niet strenger en ook niet “softer”. De waarde ervan zit vooral in de betrokkenheid van burgers die daardoor meer het gevoel hebben dat de rechtspraak van hen is, dat recht wordt gesproken in hun naam.
    Het immuniseert bovendien de rechtspraak voor kritiek die soms klinkt als zou het vooral een zaak zijn van soms wereldvreemde rechters.
    Tot slot geldt juryrechtspraak ook als recht van de verdachte. Die heeft het recht om zijn zaak te laten beoordelen door burgers die in principe zijn gelijken zijn, dus niet door een overheid tegenover wie hij per definitie in het nadeel is (machtsongelijkheid).´

    Imponerend stuk.

  5. 7

    “Anderzijds kan een OM-jury ervoor waken dat onhaalbare zaken te gemakkelijk naar de rechter gaan. Verder kan zij voor een misschien niet overbodige verbetering van de kwaliteit van de dossiers zorgen.”

    Ik ben erg benieuwd waarom Korthals Altes denkt dat een stel willekeurig gekozen burgers met (in 99% van de gevallen) geen enkele ervaring in vervolging en rechtsspraak beter in staat zouden zijn om de haalbaarheid van zaken te beoordelen, laat staan kwalitatief betere dossiers te vervaardigen dan iemand die daar voor opgeleid is en vaak jaren ervaring heeft gehad. Mij lijkt dat het OM er vooral heel veel meer tijd aan kwijt zal zijn, om de opgeroepenen (voor zover die daar zin in hebben) toch in ieder geval de benodigde beginselen bij te brengen om iets van een zinnige rol te kunnen spelen. Nogal overbodige ballast, in een tijd waarin er op de rechtspraak juist bezuinigd wordt.

  6. 8

    Ik ben wel voorstander van lekenrechtspraak, zeker in ernstige zaken, door middel van een jury of een hof van assisen. En/of door lekenrechters die worden toegevoegd aan de rechtbank zoals dat o.a. in Duitsland en Zweden gebeurt. Inderdaad vanwege het draagvlak voor de rechtspraak. Zodat mensen toch wat minder makkelijk kunnen zeggen, die rechters doen maar wat. Maar een “OM-jury” zoals hierboven beschreven lijkt me werkelijk niets. Het ademt helemaal de verkeerde symboliek, alsof “het volk” als procespartij alleen belang zou hebben bij vervolging en het verkrijgen van veroordelingen.

    “Het volk” heeft naar mijn mening in de eerste plaats belang bij eerlijke, transparante rechtspraak en oprechte waarheidsvinding. Het heeft belang bij “onschuldig tot het tegendeel bewezen is” en andere dergelijke rechtsstatelijkheden.

    Dat de schrijver het idee afgekeken lijkt te hebben uit de VS lijkt me ook al geen aanbeveling. Zo geweldig functioneert het daar allemaal niet.

  7. 9

    @5:

    Wil die zich hier svp melden?

    Hier.

    Ik hecht eraan te vermelden dat ik er geen prijs op stel door Hpax geciteerd te worden, dan wel door hem in zijn kamp getrokken te worden. Hij staat voor van alles en nog wat, waar ik niet voor sta.

  8. 10

    Ik zie eigenlijk niet hoe een jury de tekortkomingen van het OM zou goedmaken. Een paar belangrijke problemen komen voort uit het niet juist of volledig aanleveren van de juiste informatie. Zoals het weglaten van ontlastend bewijsmateriaal, of niet zeggen dat de procedures bij bepaald bewijsmateriaal niet zijn gevolgd (zoals tegen contaminatie van DNA-sporen, of de dubbelblindheid bij getuigenherkenning en geurproeven).

    Maar die informatie gaat het OM natuurlijk ook niet geven aan een jury, dus die hebben daar geen zicht op.

    Misschien is het vooral een probleem dat het OM op dit moment meer tot doel lijkt te hebben om te scoren (een zaak, een veroordeling) dan werkelijk te onderzoeken wat de werkelijkheid is, ook als dat leidt tot de constatering dat zaken niet worden opgelost omdat het OM het gewoon eigenlijk niet weet. Maar een zo fundamenteel probleem los je niet op met slechts een extra laag.

  9. 11

    @8: “Ik ben wel voorstander van lekenrechtspraak (…)Inderdaad vanwege het draagvlak voor de rechtspraak. Zodat mensen toch wat minder makkelijk kunnen zeggen, die rechters doen maar wat.”

    Dat is nu precies het zwakste argument dat er bestaat. Het knappe van de film die ik noemde (@3) is met name niet dat opgelost wordt of de dader nu schuldig is of niet, maar dat je in het tijdsbestek van de film de 12 “angry men” leert kennen, elk met hun achtergrond en hun hang-ups. De gedachte dat van een dergelijke gang van zaken het oordeel van de rechter (mede) afhankelijk is, is zondermeer angstwekkend.

    Het enige valide argument dat ik ken is, dat rechters corrupt kunnen zijn, maar dat is in Nederland amper van toepassing.

  10. 12

    We hebben allang leken rechtspraak. Kijk maar naar de schier eindeloze rij flut veroordelingen/vrijspraken. Schuld draait tegenwoordig om technisch bewijs en daar kunnen die halfbakken d66 alfa’s geen chocola van maken. Die vertrouwen op deskundigen. Deskundigen worden naar smaak ingekocht en degene met de diepste zakken kan die het meest produceren. In strafrecht is dat meestal de overheid waardoor de armlastige verdachte schuldig of niet het nakijken heeft. Als je dan toch geen meerwaarde hebt kan je een rechter beter vervangen door een groep juryleden. Dan heb je tenminste nog een kans dat er een pientere tussen zit die door de bullshit van de deskundigen kan kijken. De rechter mag dan toekijken of alles volgens de wet verloopt, een gebied waarvan je mag verwachten dat ze ook daadwerkelijk kennis hebben.

  11. 13

    Het enige valide argument dat ik ken is, dat rechters corrupt kunnen zijn, maar dat is in Nederland amper van toepassing.

    Ja dat hoor je vaker hier, en ik persoonlijk geloof daar niet in. Mensen zijn hier niet beter en het systeem ook niet. Waarschijnlijker is dat dit een misplaatst vertrouwen is door gebrek aan data.

  12. 16

    Het is al gezegd, maar laat ik het nog maar eens herhalen: “een groter democratisch gehalte door een actieve betrokkenheid van de burger bij de (straf)rechtspraak” is een populistisch onzin-argument. Er is niets democratisch aan een paar burgers die zich ergens mee bemoeien waar ze ook nog niet voor opgeleid zijn. Het is bovendien gevaarlijk, want het opent de deur voor allerlei manipulaties en volksgerichten. Er wordt gesproken over een “breed draagvlak”- ik geloof er niets van, en het is een veronderstelling, geen argument.

    Het stuk rammelt, aan alle kanten.

  13. 17

    Is het instellen van (een vorm van) een lekenjury zinvol?

    Ik raad iedereen die deze gedachte overweegt aan een dagje of drie, vier de reaguurders van GeenStijl te lezen. En daarbij te bedenken dat die dan allemaal kans maken in een jury te komen zitten.

  14. 19

    Op uiterst democratische wijze onschuldigen veroordelen, is dat het ideaal?

    Juryrechtspraak betekent dat de advocaat die het best op de emoties van de jury kan inspelen wint.

  15. 20

    Een ander probleem van juryrechtspraak, ook voor de om-variant, is dat je beide partijen de kans wil geven om al te erg vooringenomen juryleden te weren.

    Buiten het feit dat de meesten met een beetje een baan zo snel mogelijk onder de juryrechtspraak uit proberen te komen, heb je dan nog een aanvullend probleem. Want definieer “vooringenomen”. In de VS-praktijk betekent het dat “vooringenomen” meestal betekent “niet door de partijen te kneden”. Het resultaat: Jury’s zijn geen afspiegelingen meer van de samenleving, maar bevatten bovengemiddeld veel laagopgeleiden en werklozen.

    Als hoogopgeleide Amerikaan is de kans dat je ooit, zelfs als je wordt opgeroepen, in een jury terecht komt niet bijster groot.

  16. 21

    “Anderzijds kan een OM-jury ervoor waken dat onhaalbare zaken te gemakkelijk naar de rechter gaan.”

    Wel vreemd dat een rechter kennelijk geen idee heeft van het veroordelingspercentage als een zaak eenmaal bij de (straf)rechter voor ligt (weliswaar iets gedaald maar uit mijn hoofd nog 90%+). Hoezo onhaalbare zaken makkelijk voor de rechter?

  17. 22

    @20: “Jury’s zijn geen afspiegelingen meer van de samenleving” – de samenleving is zo gevarieerd dat geen enkele groep van (pakweg) minder dan 5000 mensen een afspiegeling van de samenleving kan zijn. Dat is nu juist de reden dat “democratisch gehalte”, “afspiegeling”, etc. van die onzin-argumenten zijn.

  18. 24

    @22: Je maakt er een karikatuur van. Want een jury hoeft natuurlijk helemaal geen complete afspiegeling van de samenleving te zijn. Van belang is echter wel dat er in een jury voldoende diversiteit aanwezig is zodat de beschuldigde en de samenleving het vertrouwen kunnen hebben dat die jury tot een juiste, evenwichtige beslissing kan komen.

    Verder aan iedereen die (afschrikwekkende) voorbeelden van juryrechtspraak uit Amerika gebruikt om ertegen te pleiten: natuurlijk deugt het systeem in Amerika in veel gevallen niet – al zijn er wel verschillen tussen de staten (maar dat wordt hier te ingewikkeld).

    Dichter bij huis zien we echter ook juryrechtspraak in de landen om ons heen. Behalve in Duitsland en de Scandinavische landen – maar daar heeft men dan tenminste nog lekenrechters. En volgens mij is het toch echt niet mogelijk te zeggen dat de kwaliteit van de rechtspraak in al die landen zoveel slechter is dan in Nederland.

  19. 25

    @6:
    Neem de beruchte O.J. Simpson. Tegen alle evidentie van zijn schuld in, werd hij door een strafjury van moord vrijgelaten. Welnu, als dat het recht van die USA-jury was, ben ik het wel niet met haar eens, maar accepteer en respecteer ik de uitspraak. De jury is souverein

    Persoonlijk vind ik meer berusting in een verkeerd oordelende jury dan in uitspraken van onrechtvaardige Demmink rechters.
    Nederlanders – nogal serviel – hebben een te hoge dunk van hun Rechters. Die weten niet veel en zijn meer met hun stand bezig dan met het Recht.

  20. 26

    @24: “voldoende diversiteit” – dus voldoende verschillende politieke overtuigingen, voldoende verschillende opleidingsniveaus, voldoende verschillende etnische groepen, voldoende verschillende sexuele geaardheden, voldoende verschillende leeftijdsgroepen, …

    Nee, juist die “voldoende diversiteit” is onmogelijk te realiseren.

  21. 28

    @23:
    “The best argument against democracy is a five-minute conversation with the average voter.”
    ― Winston Churchill

    Een citaat van een oorlogsmisdadiger alsof dat een aanbeveling is.

    1910
    Churchill dient een verzoek in om ongeveer 100.000 “geestelijk gedegenereerde” mensen te steriliseren en een paar duizend anderen te laten werken in staatskampen. Dit om het Engelse ras te redden van deze zich voortplantende inferieuren.

    1917
    Churchill zag het als zijn persoonlijke queeste om alle Bolsjewieken te “wurgen bij de geboorte”. Commentaar op de geallieerde invasie: “Waren zij (de geallieerden) in oorlog met Soviet Rusland? Zeker niet. Maar schoten wel lukraak iedere Soviet burger dood. Op Russisch grondgebied. Ze bewapenden de vijanden van de Soviet regering. Ze blokkeerde havens en zonken hun schepen. Zij hebben vol vuur haar ondergang gepland.”

    1919
    Churchill, in de functie van staatssecretaris aan het Ministerie van Oorlog werd Churchill benaderd om toestemming te verlenen voor het gebruik van gifgas “als experiment tegen weerspannige Arabieren.” Churchill stemde in en wees de geopperde bedenkingen van de hand als “onredelijk”.
    “Ik begrijp die ophef over het gebruik van gas niet. Ik ben een groot voorstander van het gebruik van gifgas tegen onbeschaafde stammen.”

    De Britse interventiemacht had al eerder gifgas gebruikt tegen de Bolsjewieken in het noorden van Rusland, en de “onbeschaafde stammen” in kwestie die een dosis mosterdgas nodig hadden waren voornamelijk de Koerden (70 jaar voor Saddam Hoessein) en Afghanen. In Churchill’s ogen was het gebruik van chemische wapens slechts “de toepassing van de Westerse wetenschap op moderne oorlogsvoering.”

    1927
    In een brief aan Mussolini schrijft Churchill nederig: “Zou ik een Italiaan zijn geweest, dan stond ik van het begin tot aan het einde geheel aan uw zijde in uw strijd tegen de bestiale lusten en passies van het leninisme.”

    1937
    Churchill was een enthousiast racist en zionist en had dus ook iets te zeggen over Palestijnen: “Een hond in zijn hok heeft nog geen recht op dat hok, ook al ligt hij er al heel lang in. Dat recht hebben ze niet.” Maar ook bepaalde rassen komen in aanmerking voor uitroeïing: “Ook zal men mij nooit horen beweren dat de Amerikaanse indianen en de zwarten in Australië een groot onrecht is aangedaan. Hen is absoluut geen onrecht aangedaan doordat een sterker ras, een hoogwaardiger ras, een intelligenter ras zoals u wilt, is gekomen om hun plaats in te nemen.”

    1940
    Ook na het begin van de oorlog had Mussolini een warm plekje in Churchill’s hart toen hij aan het Parlement uitlegde dat hij weliswaar een crimineel was geworden sinds de aanval op Engeland, maar hij toch niet kon ontkennen welk een groots man het was. Natuurlijk keek hij net als Mussolini toe hoe “iedereen” de burgers bombardeerden. “Dat is simpelweg een kwestie van mode, de ene dag zijn lange jurken in, en de andere dag korte.”

    1943
    Dat Churchill uiterst modegevoelig was bleek wel uit zijn bevel om Hamburg te (vuur-) bombarderen, waarbij tenminste 48.000 burgers het leven lieten. Vervolgens huurde hij Britse wetenschappers in om voor een grotere stad in Duitsland “een andere weersvoorspelling te doen.”

    1944
    Churchill stelt aan zijn generaals voor om gifgas te dumpen op de Duitsers, “of een ander soort wapen dat wij tot nu toen niet hebben mogen gebruiken.” Deze keer werd dat geweigerd.
    Hij verexcuseerde zichzelf in zijn mémoires voor de slachtpartij onder de burgers van Dresden met de illusie dat het bombardement “een communicatiecentrum voor het Oostfront” betrof.

    1954
    Churchill verklaart aan de Amerikaanse pers: “Ik zal duidelijk zijn: ik ben een zionist.” Israeliërs waren volgens hem “de zonen van de profeten van Zion.”

    Hotel Terminus

    20 September 2005

    Hou nou eens op met Churchill te citeren,alsof hij werkelijk iets van waarde te melden had

  22. 31

    @29:Och,met copy pasten heb je al gauw een lang stuk tekst,mijn toevoegingen zijn beperkt.
    Lees ook de discussie tussen Sonja en een paar verstokte Churchillaanbidders onder het stukje,de drogredenen zijn,vooral van de kant van de Churchillfans,niet van de lucht.
    (Niet al te veel off topic hoop ik,je weet maar nooit.Het zou niet voor het eerst zijn dat om die reden mijn reactie wordt gewist)