Straf verslaafden

OPINIE - Straf verslaafden in plaats van een behandeling, betoogt Rinus Otte, hoogleraar rechtspleging (Rijksuniversiteit Groningen) in deze gastbijdrage.

Er zijn nogal wat gedragsdeskundigen die menen dat verslaafde mensen niet vrij zijn in hun gedragskeuze en dat de verslaving een stoornis is. Dat is nogal een statement. Zonder keuzevrijheid geen strafrechtelijke schuld. Als jurist ben ik niet zo overtuigd van de verminderde toerekeningsvatbaarheid als gevolg van verslaving.

Elke repeterende gedragskeuze, zoals het opnieuw grijpen naar de dope, drank of het opzoeken van dezelfde verkeerde vrienden, houdt een vrije en hernieuwde keuze in tot omkeer of tot voortzetting van het verslavingsgedrag. Het meer aansprakelijkheid toerekenen aan verslaafden berust op de juridische culpa in causa constructie. De drank of de dope wordt niet onder dwang het lichaam ingebracht, maar als een soort repeteergeweer wordt fles na fles, spuit na spuit ter hand genomen.

Een ernstig verslaafd mens is vaak een gekweld mens die zich regelmatig schuldig maakt aan verwervingscriminaliteit. De cijfers lijken voor zich te spreken. De gevangenissen worden bevolkt door gedetineerden die voor meer dan de helft kampen met verslavingsproblemen. Waarom dus straffen als iemand het niet kan helpen? De hulpeloze moet geholpen worden en dan wordt de samenleving gevrijwaard van nieuwe misdrijven. Het klinkt zo simpel, maar het is het niet.

Kippenhok aan meningen

De mate van schuld leidt in verschillende psychiatrische rapportages tot een kippenhok aan meningen. Wie zes rapporteurs naast elkaar plaatst en hun verschillende rapportages beziet, krijgt een indruk van grote verdeeldheid. We moeten durven vaststellen dat het toerekenen van schuld en het vertalen van schuld in een passende sanctie is voorbehouden aan de rechter en niet aan de deskundige met zijn particuliere mening.

Sinds de Verlichting wordt door vooruitgangsgelovigen gemeend dat we de werkelijkheid kennen. Dit fenomeen raakt ook het doorvorsen van de menselijke geest. Hoeveel desillusies moeten we echter nog verdragen voor we aanvaarden dat de mens geen recht heeft op geluk, maar het recht om in vrijheid zijn eigen ongeluk te dragen? Als dat besef nog eens doorbreekt bij zielzorgers en bij rechters, dan dient de overheid terug te treden. Wat houdt die terugtred in?

We dienen de gedragsstructurerende voordelen van de vrijheidsstraf beter voor het voetlicht te brengen. Juristen en gedragsdeskundigen betogen regelmatig dat de vrijheidsstraf funest uitpakt voor de persoonlijkheid van de veroordeelde. Ik heb die lijn ook lang aangehangen, maar ik ben van gedachten veranderd. Als de strafrechter van minder stoornissen hoeft uit te gaan, wordt hij geconfronteerd met een verdachte die in veel opzichten een gekneusde mens is. Het strafrechtsysteem wordt bevolkt door veel verslaafde en minder begaafde verdachten die een structuurloos bestaan leiden en ronddobberen in een even ongestructureerd netwerk van soortgenoten, vaak zonder huis, werk of relatie. Indien de vrijheidsstraf wordt gedefinieerd als het ontnemen van de vrijheid om het (criminogene) leven in een reguliere samenleving door te brengen, kan de gevangenis ook de structuur bieden die veel veroordeelden zo node missen. De gevangenis kent een dagstructuur en er wordt gestuurd op een basale vorm van samenleven. Bij de keuze voor een toereikend behandelaanbod binnen de gevangenis staat niets in de weg aan het uitbreiden van het voorzieningenniveau.

Mijn groeiende voorkeur voor straffen en mijn groeiende afkeer van behandelen heeft ook van doen met het besef dat beperkte overheidsmiddelen beter besteed zijn aan een iets meer uitgebouwd gevangenisregiem dan aan de vele forensische ambulante kostbare programma’s die stoelen op een behandel- en conditioneringsaanbod dat teveel bijstelling van het reguliere leefpatroon van veel veroordeelden pretendeert.

Medicaliseren

Mijn belangrijkste punt is dat we een sociaal probleem niet direct moeten medicaliseren en een medisch probleem niet te snel moeten psychologiseren. We dienen hulp en steun te scheppen om mensen ‘in hun eigen kracht te zetten’, hetgeen ook kan inhouden dat de samenleving de verliezer soms moet loslaten om op zijn eigen minieme kracht te teren, ook als dat een verlorene oplevert.

Is dat de volledige oplossing? Helaas, ik vrees van niet. Ik meen dat net als Joop den Uyl dat zei ten tijde van de oliecrisis, het vroegere Nederland met een groeiend zorgbudget komt niet meer terug. De welvaart zal voor lange tijd niet meer zijn zoals we dat hopen of pretenderen. Mijn inschatting is daarom dat het over enkele decennia weer meer gebruikelijk zal zijn om zwervers in ons straatbeeld te zien die ons minder schuldgevoel opleveren dan het misschien nu doet en wat we moeten aanvaarden. We zullen dan niet langer een publiek vangnet kunnen pretenderen en financieren. En als er dan geen particuliere en familiale zorg is, moeten we ook aanvaarden dat slechts het strafrecht als laatste corrigerend vangnet zal functioneren om verslaafde misdadigers tijdelijk te corrigeren door ze hun vrijheid te ontnemen, hetgeen een zeker structurerend dagpatroon oplevert, een structuur die ze nu vaak moeten missen. Bovenal moeten we de grote woorden vanuit de zorg mijden.

Enkele maanden terug zag ik op het journaal de directeur van een hulpinstelling vertellen dat de eigen bijdrage tot leegstand in de behandeling leidt en daardoor tot zeer gevaarzettende situaties in de samenleving. Tsja. Ik weet het niet. Zodra een product, of dit nu de forensische zorg, de rechtspraak of het onderwijs betreft, enige financiële korting oploopt, is het land volgens de belanghebbenden altijd in gevaar. Ik denk daar wat relativerender over. Een andere verslavingsinstelling noemt de nieuwe doelen: het gaat om Willen, werken en winnen. Victorie en winnen worden als het belangrijkst aangemerkt en het nieuwe motto luidt: Win jezelf terug. Klinkt op het eerste en op het tweede gezicht aanstekelijk, nietwaar? De verslaafde die zich terugvecht naar een normaal gedragsrepertoire met een normaal werk- en leefritme, onder levenslange begeleiding van de zorginstelling, wie kan tegen zijn? Laat ik geen misverstand laten ontstaan: ik ben positief over de verslavingszorg in het algemeen, er wordt veel goed werk verzet. Het gaat mij echter om de vraag hoe de hoge inzet van de verslavingszorg zich verhoudt tot de doorsnee capaciteit van de verslaafde mens.

Humaan

Ik zie niet de brede vergezichten van de laatstgenoemde verslavinginstelling voor me maar een smallere weg naar herstel van een normaler verwachtingspatroon. De gekritiseerde inzet lijkt humaan maar vergt een enorme financiële investering. Los van financiële luchtfietserij is het ook gevaarlijk te menen dat we grote categorieën verslaafden in de zorg opgesloten (moeten) laten. De hulpmarkt schept bovendien een leger van patiënten die niet verantwoordelijk gesteld worden voor hun misdragingen, “zieke” burgers die zich kunnen opsluiten in hun ‘ziekte’ en, onmondig en afhankelijk gemaakt, verder leven buiten de samenleving of onder de strikte hoede van de hulpverlening.

Is de oude definitie van de Wereldgezondheidsorganisatie uit 1948, waar deze rept van “een toestand van volledig fysiek, geestelijk en sociaal welbevinden”, nog wel actueel? Zou die definitie niet moeten worden ingewisseld voor een definitie die meer de dynamiek van het bestaan tot uitgangspunt neemt? Een dynamiek waarin mensen gebrekkig blijven, niet vrij van drugs hoeven te komen en waarin de behandelaars en de juristen niet langer menen dat de verslaafde veroordeelde en terbeschikkinggestelde een verslavingsvrij bestaan moet bezitten voor hij weer deelneemt aan het maatschappelijk bestaan? Vanuit een grotere realiteitszin is de focus van de verslavingszorg op winnen, hoe goed bedoeld ook, onbarmhartig omdat de maatstaf te streng en de meetlat te hoog wordt gelegd. Omdat het de ogen sluit voor de gebroken mens die wij allen zijn. En omdat die insteek niet leidt tot de broodnodige steun in de rug maar tot een focus op een inzet die niet waargemaakt kan worden en juist een averechts effect heeft. Win jezelf terug, wat een nieuw gebakken lucht! Bij de criminogene leefomgeving van veel verslaafden zal het zo zijn dat het terugvinden van zichzelf meestal een cumulatie van verloren hoop en gebroken beloftes inhoudt. Waarom toch deze hoogdravende en verwachtingen wekkende verslavingszorg?

Bij een lagere inzet wordt de verslaafde niet genekt, maar wordt de gevangenisstraf draaglijker en het leven buiten de gevangenis niet een continue hordenloop. We moeten aanvaarden dat veel veroordeelde verslaafden in een criminogene leefomgeving terugkomen en zolang we ze geen nieuwe baan, nieuwe woonwijk, nieuwe familie en vrienden kunnen geven, geen geluk of zinvol geloof of kerkgang, moeten we de normen lager stellen. Juristen en gedragsdeskundigen kunnen geen nieuwe hemel en aarde scheppen, daarvoor hebben we de theologen nodig. We moeten een aarde scheppen met alle schepsels die al sinds mensenheugenis een mensengemeenschap uitmaken: mensen die elkaar last bezorgen en schade berokkenen. In exceptionele omstandigheden verdienen deze mensen geen straf maar behandeling. In vele situaties verdienen zij straf met een zorgcomponent. In de overige gevallen is louter straf op zijn plaats en daarvan moeten we niet afkerig zijn. Straffen is niet verkeerd, mensen eigen, en voorbehouden aan juristen, die het normatieve domein van oordelen en toerekenen niet teveel moeten overlaten aan de psychiater en psycholoog.

Verkort weergegeven lezing, uitgesproken op het congres Verslaving en TBS 28 november 2012. De volledige tekst is hier te vinden.

  1. 1

    Ik denk dat beide manieren oplossingen bieden. Alleen voor wie welke? Het blijft een lastige kwestie. Ik heb in gevangenissen mee gemaakt dat je echt kunt zien wat verslaving met je doet. Ondanks dat de spuit er niet vanzelf in gaat.

  2. 2

    Zonder het meteen helemaal gelezen te hebben: verslaafden straffen heeft geen zin. Dit gaat eerder over het straffen van mensen die willen stoppen. En dan zijn er – afhankelijk van de verslaving – toch wel wat subtiele verschillen met misdaad, met name de lichamelijke of psychische klachten waarvoor de verslavende stof een medicijn is geworden. Veelal klachten waar je niet alleen zelf last van hebt, maar je omgeving ook. Stoppen vergt dan veelal begeleiding.

    Ik stel voor dat we rustig kijken wat de wetenschap hierover zegt en ons daarop baseren. Doelmatigheid moet het criterium zijn. Niet de ietwat dogmatische opinie van een jurist.

  3. 3

    Elke repeterende gedragskeuze, zoals het opnieuw grijpen naar de dope, drank of het opzoeken van dezelfde verkeerde vrienden, houdt een vrije en hernieuwde keuze in tot omkeer of tot voortzetting van het verslavingsgedrag.

    Mooi hoe je daar iets tussen frommelt dat geen verslaving is, om je betoog logischer te laten klinken. Maar hier wreekt zich toch de wens om de rechter op de stoel van de deskundige (of beter: wetenschapper te zetten): We vervangen de werkelijkheid door de wet. Leuk geprobeerd, maar zo’n fundament leidt tot een gammel gebouwd betoog.

  4. 4

    Meneer de stukjesschrijver lijkt twee zaken door elkaar te halen. Namelijk de verslaving, en het crimineel gedrag dat daar soms mee gepaard gaat. Volgens mij moeten die zaken onafhankelijk van elkaar behandeld worden.

    Verslaving op zich lijkt me wel degelijk een medisch/psychiatrisch probleem. En je moet een verslaafde niet straffen voor zijn probleem, want dat werkt volkomen averechts. Straffen helpt ook niet bij depressie of schizofrenie.

  5. 5

    “Mijn inschatting is daarom dat het over enkele decennia weer meer gebruikelijk zal zijn om zwervers in ons straatbeeld te zien die ons minder schuldgevoel opleveren dan het misschien nu doet en wat we moeten aanvaarden.” Hier haakte ik ongeveer af. Meneer de auteur stemt VVD? Eigen verantwoordelijkheid? Succes is een keuze?

  6. 6

    Ah, de maakbare verslaafde van Rinus Otte. Beetje structuur bieden (achter de tralies). Dat zal ze leren! Dat kan Rinus Otte weten, want zo’n behandeling had hij ook nodig. Gewoon hard straffen die lui die anders zijn dan het dna van Rinus Otte. Ennuh, gevangenissen zijn een stuk goedkoper dan psychiatrische behandelingen! En je steekt er nog wat van op ook! Next time, de betere inbraak bij Rinus Otte thuis, zijn ze meteen weer een jaartje van de straat. Iedereen rust.

    Deze verlichte vooruitgangsgelovige die Rinus Otte heet, kent de werkelijkheid zo goed dat hij ook meent alle disciplines te beheersen. De simpele ziel. $-i rule-$

  7. 7

    Op wat yuppies na die aan verslaafd lager wal zijn geraakt, zijn de meeeste verslaafden mensen bij wie hun hobby een gevolg is van een complex aan zaken die nooit meer goed komen. Een intelligentie- en emotioneel niveau van een kind, geen of weinig scholing en opvoeding, traumatische ervaringen (o.a. kindermisbruik) en in veel gevallen dat gecombineerd met een psychiatrische stoornis (schizofrenie, borderline, persoonlijkheidsstoornissen).

    Kortom: chronisch zieke mensen. Niet elke chronisch zieke grijpt naar drugs of alcohol. Niet elke chronisch zieke dwaalt rond in criminele circuits. Maar die hebben dan ook niet zo’n achtergrond.
    Voor een aantal chronisch zieken zijn er voorzieningen, anders dan gevangenissen, zodra ze een last voor zichzelf en hun omgeving worden. Waarom voor dit deel der chronisch zieken niet?

    Otte noemt een punt dat zeker meer aandacht verdient. De gevangenis biedt structuur. Ik heb heel wat mensen clean, fit en vrolijk de bajes uit zien komen, om ze vervolgens binnen twee weken tot een maand te zien terugvallen. Om redenen die Otte noemt: ze keren terug in de omgeving waar alle herinnert aan het “verkeerde” leven. Omdat er verder geen baan, geen structuur en geen enkel zonnig perspectief is en de valse verleidingen op elke straathoek worden aangeboden, gaat het snel mis.

    Ottes oplossing om dan maar niet te behandelen, maar alleen te straffen komt neer op de gevangenis in een zorginstelling voor chronisch zieken te veranderen. Wat ook zou kunnen, maar niet gebeurt, is na de straf linea recta naar een opvangvoorziening, inclsief een baan of socale werkvoorziening. Nu wil een deel van diemensen daar ook heen, maar wachtlijsten van 3 tot 6 maanden zouden dan niet moeten bestaan.

  8. 8

    800.000 Nederlanders zijn verslaafd aan de anti depressiva , nog eens 800.000 hebben een zwaar alchoholprobleem.
    5 % van de nederlanders blowt en hoeveel nicotinejunkies kennen we? 25 %?

    Laten we dolbij zijn dat een grote groep mensen aan zelfmedicatie doet.
    Legaliseren en btw heffen.

  9. 9

    Worden verslaafden niet gestraft dan? Ik kende iemand die toch behoorlijk wat tijd in de bajes heeft doorgebracht voor allemaal kleinigheidjes (voorn. winkeldiefstal) in een poging zijn verslaving te financieren.

  10. 10

    Straf mensen die onzinnige stukjes op internet plempen. Alleen zo kan de immense stroom digitale onzin worden gestopt. Minnen alleen is niet genoeg, zo blijkt. De stukjes blijven komen.

  11. 11

    Echte verslaving betekent dat de verslaafde vrijwel geen keus meer heeft: hij moet de volgende shot. Bij kostbare middelen betekent dat bijna automatisch verwervingscriminaliteit.

    Er is maatschappelijk gezien dus wel wat voor te zeggen om verslaving te voorkomen en te genezen. Het oppakken van de criminele verslaafden is symptoombestrijding als plan B na bestrijding van het verslavingsprobleem.

    Maar eigenlijk doet het er helemaal niet toe hoe iemand ertoe gekomen is een misdrijf te plegen. Drugsgebruik mag geen verzachtende omstandigheid zijn, want voor het slachtoffer maakt het niet uit wat het motief van de dief was: hij wordt er evenveel armer van.

    Als er dan toch structuur moet komen zoals de jurist wenst, laat er dan een oplossing komen waarbij het mes aan twee kanten snijdt. De verslaafde wordt gevangen én aan het werk gezet, zo lang als nodig is om de schade te herstellen. Hoe harder hij werkt, hoe eerder hij vrij is. Niet alleen biedt dat de crimineel de kans met zijn slachtoffer en met zichzelf in het reine te komen, hij doet er ook nog nuttige ervaring op die hem later voor een terugval kan behoeden.

  12. 12

    Het legaliseren van drugs lijkt me de beste oplossing. Maar de rechter zou – in het kader van het strafproces – ook in staat gesteld moeten worden om een belangenafweging te maken tussen het individuele belang van een verslaafde – die steeds terugvalt in zijn criminele gedrag – en het algemeen belang van de samenleving.

    De verslaafde blijft immers steeds nieuwe slachtoffers maken zodra hij weer vrij komt. Moet je door blijven behandelen als blijkt dat dit keer op keer geen zin heeft? Iedreen verdient een tweede kans, maar ook een 41 ste kans?

    De rechter zou een verslaafde dus een soort drugs-tbs op moeten kunnen leggen, met beperkte behandeling, of juist met gereguleerde verstrekking van drugs.

    kortom: geen gek idee

  13. 14

    drugs tbs.. dan ook alcohol tbs. En wat te denken van pluche-TBS. Politiek machtmisbruik wat de maatschappij enorm schaadt op alle fronten>> Hop de TBS in. Want de mens is maakbaar en straffen helpt ofzo.

  14. 15

    tsja, je kunt ook het three strikes you’re out principe hanteren, maar een drugs tbs – waarbij naar de individuele omstandigheden ( en de behandelprognose) van de criminele verslaafde wordt gekeken- lijkt me dan een stuk humaner

  15. 16

    “De verslaafde wordt gevangen én aan het werk gezet, zo lang als nodig is om de schade te herstellen. Hoe harder hij werkt, hoe eerder hij vrij is.” Gaan we dit ook toepassen bij andere criminele activiteiten? Ben benieuwd hoe hard en lang frauderende bankiers, bouwsector directeuren, corporatie bestuurders wasknijpers moeten knutselen in de bak voordat ze de aangebrachte schade aan de maatschappij hebben terugverdiend…….
    Ik ben onderhand van mening dat het slachtoffer centraal stellen in het recht uit de hand begint te lopen. Als Harry of Achmed na een huisinbraak worden gepakt moeten stante pe de schade, de buit terug betalen aan het slachtoffer. Wanneer vang ik als burger mijn teveel betaalde centjes voor al die uit de hand gelopen infrastructuur projecten met dank aan de bouwfraude endergelijke? Dit soort maatregelen gelden gek genoeg altijd alleen voor klein grut, witte boorden weten de dans verrassend te ontspringen.

  16. 17

    Het is zo’n verschrikkelijke cirkelredenering. We verbieden drugs (maken het crimineel). Drugs verkrijgen wordt problematisch (duur). Verslaafden moeten sneller grijpen naar illegale handelingen om in behoefte te voorzien (wat je bij goedkope alcohol minder hebt). Dus crimineel gedrag. Wat bevestigd dat drugs slecht zijn. Waar alleen straf helpt….
    Als je drugs legaal maakt, krijg je een ander verhaal.

  17. 18

    ‘Als je drugs legaal maakt, krijg je een ander verhaal.’

    Inderdaad. Vrije drugs – maar niet alcohol! en slaapmiddelen – zullen in de moderne sport tot superrecords leiden. Welke wielrenner of voetballer zal er zich dan nog van kunnen onthouden?

    Pleiten, bevorderen, lispelen voor/van/over wetteloze drugs, is het toejuichen van gladiators in de arena. Bloeddorstig.

  18. 19

    @18: ik denk dat “wetteloze drugs” voor de meerderheid van de verslaafden weinig kwaad kan.. de meesten komen dan hun zitzak niet meer af en blijven thuis..

    Maar inderdaad, de agresso’s die onder invloed van bijvoorbeeld coke of pillen geweldsdelicten begaan, zul je nog steeds moeten opsluiten. Onder invloed zijn van drugs moet een strafverzwarende omstandigheid blijven in het strafrecht.

    En als ze keer op keer de fout ingaan omdat ze verslaafd zijn, moeten ze een drugs tbs krijgen

  19. 20

    Waarom zou legaliseren drugs goedkoper maken? Dat is een onrealistisch vrije marktdenken dat elders op Sargasso altijd direct wordt neergesabeld.

    Zolang een verslaafde geen nee kan zeggen kan een verkoper elke prijs vragen en zal dat ook in een legale situatie blijven doen.

  20. 22

    @11: de verslaafde word inderdaad meteen al gestraft. Immers – de substantie waar hij van afhankelijk is is al illegaal verklaard door de maatschappij. En is derhalve lastig te verkrijgen en daarom duur.

    Verwervingscriminaliteit is alleen maar te voorkomen door de financiële kant van verslaving op te heffen. Dat is dan meteen de eerste stap naar het socialiseren van verslaafden. En zonder de praktische problemen is de mogelijkheid om de verslaafde op psychologisch en/of medisch gebied te helpen volgens mij stukken groter.

    Deze meneer Otte is een typische exponent van deze tijd. NIMBY en iedereen die zich niet aan de christelijke fatsoensnorm kan of wil houden achter de tralies. Ik ben er zeker van dat deze meneer gefinancierd word door dezelfde clubjes die graag het gevangeniswezen willen privatiseren. Wat ik je brom.

  21. 23

    ‘Sinds de Verlichting wordt door vooruitgangsgelovigen gemeend dat we de werkelijkheid kennen. [etc]’

    Die claim op het kennen van de werkelijkheid is van alle tijden.

  22. 24

    Er is zoveel in dit stukje waar ik het niet mee eens ben, ik weet niet echt waar ik moet beginnen.

    Dit artikel is doordrongen van het idee dat iedereen zijn eigen lot bepaalt. Dat is natuurlijk helemaal niet zo en al helemaal niet bij verslaafden. Verslaving is inderdaad niet alleen een medisch maar ook een sociaal probleem, maar dat wil niet zeggen dat iemand er bewust voor kiest om verslaafd te geraken. Of dat iemand straf verdient als het hun dan overkomt.

    De smerige harteloosheid van het liberalisme komt ook weer om de hoek kijken:

    Hoeveel desillusies moeten we echter nog verdragen voor we aanvaarden dat de mens geen recht heeft op geluk, maar het recht om in vrijheid zijn eigen ongeluk te dragen?

    ‘Rechten’ heeft niemand, want er is altijd iemand die ze moet garanderen, maar wat is er mis met het doel mensen gelukkig te maken? Geluk impliceert geen onvrijheid. Het libertarische idee van ‘vrijheid’ impliceert daarentegen wél ongeluk voor hen die niet mee kunnen komen. Dat ongeluk als doel voorstellen, ‘in vrijheid je ongeluk dragen’, is een gotspe.

  23. 25

    Wat een kletskous deze professor… Hij pleit er voor om criminele verslaafden te straffen, maar stelt al helemaal in het begin vast, dat gevangenissen “worden bevolkt door gedetineerden die voor meer dan de helft kampen met verslavingsproblemen”. Zijn pleidooi is dus al geïmplementeerd. Waarom dat lange artikel? Volgens mij heeft ie een heel andere agenda, die weinig met de verslaafden of de gevangenissen te maken heeft, maar die meer op de inhoud van zijn eigen portemonnee is gericht.

  24. 26

    Indien de b.v. Nederland nu gewoon eens ophield met het opsporen van drugs → De markt raakt min of meer verzadigd en de prijzen kelderen.→ Drugshandel niet meer interessant voor de voor mafioze dealers en het pushen van drugs zal verminderen. De delicten i.v.m. de verwerving van drugs zullen afnemen. → Niet verslaafden zijn wat gelukkiger.
    Bijkomend voordeel: politie kan de bespaarde tijd voor die “dweilen met de kraan open” onderzoeken, nuttiger besteden
    ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░ ▒ ░
    Misschien dringt het zelf wel tot de bestuurders door dat mensen niet voor hun plezier ergens verslaafd aan worden.
    De aanleg (verhoogd risico) is zelfs genetisch bepaald.
    Misschien moeten de heren “boekenwijsheid” eens te rade gaan bij een afgekickte vreetverslaafde (die hebben het moeilijker dan bijvoorbeeld alcohol of nicotineverslaafden, omdat je wel radicaal zou kunnen stoppen met de laatste 2, maar zonder eten gaat niet [dus steeds nieuwe prikkel])
    Deze groep mensen dient als ziek beschouwd te worden en heeft recht op verpleging/therapie.
    In principe alleen als ze dit zelf willen (Met onwillige honden is het slecht hazen vangen)
    Mocht hun gedrag echter maatschappij ontwrichtend zijn, zou het mogelijk moeten zijn hen gedwongen aan het openbare leven te onttrekken.