Juichen en huilen over het Ultieme Duivelse Product

COLUMN - Nog niet zo lang geleden is Monsanto/Bayer veroordeeld tot het betalen van 2 miljard boete voor Roundup, de onkruidverdelger die bij een Amerikaans echtpaar kanker veroorzaakt zou hebben. En dit is niet de laatste claim in dit dossier; velen zullen er nog volgen…

Nu heb ik mij enige decennia in kringen van milieuactivisten begeven, en ik was een spil in de organisatie van menige locale actiegroep. In deze kringen geldt Monsanto zo ongeveer als de personificatie van de Duivel zelf. Ik zou – gezien deze achtergrond, en gezien mijn algemene weerzin tegen bestrijdingsmiddelen – moeten staan te juichen.

Maar ik ben ook te veel een wetenschapper daarvoor en daar wringt de zaak. Vanuit de wetenschap kunnen zulk soort claims namelijk vrijwel nooit bewezen worden. Zeker niet wanneer er duizenden onderzoeken zijn die geen enkel verband aantonen tussen het gebruik van Roundup en kanker, en zeker niet bij het totaal ontbreken van theoretische kennis over het mechanisme waarmee Roundup die kanker dan wel veroorzaakt zou hebben.

De Europese voedselautoriteit EFSA, de Amerikaanse milieuwaakhond EPA, de Europese chemiekoepel ECHA, de WHO en nog veel meer organisaties komen dan ook tot het oordeel dat glyfosaat niet kankerverwekkend is voor de mens. De enige uitzondering is echter het IARC, het International Agency for Research on Cancer; zij vinden op basis van aanvechtbare criteria dat het middel potentieel kankerverwekkend zou kunnen zijn. De rest van de wetenschappelijke wereld is van mening dat er geen enkele link kan worden gelegd tussen kanker en glyfosaat.

Nou hoor ik u al zeggen: “ja die onderzoeken die zijn natuurlijk gemanipuleerd door Monsanto“. Laten we daar geen illusies over hebben: natuurlijk zijn er onderzoeken op dit gebied die gemanipuleerd zijn door Monsanto. Maar dat is nog wat anders dan claimen dat alle onderzoeken op dit gebied systematisch door Monsanto gemanipuleerd zijn. Als je zo’n boude claim doet moet je daarvoor bewijzen hebben en die zijn er niet. Bovendien: al was het waar dat die onderzoeken gemanipuleerd zijn, dan nog is dat geen wetenschappelijk of juridisch bewijs dat de kanker dus wél door Roundup veroorzaakt is.

Van de straat geplukte leken

Maar goed, laten we aannemen dat bijna iedereen fout zit, en roundup wel kankerverwekkend is. Bij een gemiddelde kankerverwekkendheid van een middel betekent het dat 30 jaar later op z’n best een paar procent van de gebruikers kanker heeft gekregen. Erg natuurlijk, maar is dit bewijsbaar? Dat een stof kankerverwekkend is, is best te bewijzen, hoewel het moeite kan kosten. Dat individuele gevallen kanker gekregen hebben van het gebruik van een specifiek middel is zo goed als onbewijsbaar, omdat ze waarschijnlijk ook in aanraking geweest zijn met honderden andere potentieel kankerverwekkende middelen. Waarom hebben ze het niet gekregen van de haarlak die ze gebruikten, de aspartaam die ze dronken, of de MSG die in hun eten zat – om nog maar wat in kringen van activisten verdachte stoffen te noemen? Voor de wet geldt: een veroordeling kan pas na hard bewijs, en dat is dit niet.

De ellende is natuurlijk het Amerikaanse jury-systeem: een willekeurige groep leken die letterlijk van de straat is geplukt en die geen enkele wetenschappelijke achtergrond heeft,  beoordeelt hier dus doodleuk dat er “bewezen” is dat het van Roundup komt, terwijl dat lijnrecht ingaat tegen vrijwel alle wetenschappelijke studies die er op dit gebied verschenen zijn. Heel bizar.

Gentech

Sowieso heb ik moeite met bepaalde standpunten van veel milieuactivisten en bepaalde milieugroepen, met name Greenpeace. Dergelijke clubs hekelen de irrationaliteit en arrogantie van klimaatontkenners, terwijl ze zelf precies zo’n rol innemen op een ander dossier, namelijk gentech. De claims dat het gevaarlijk is raken kant noch wal en de heilige overtuiging dat gentech een instrument is van de duivel is anti-wetenschappelijk en irrationeel en staat veel potentieel goede toepassingen in de weg.

Zo had toenmalig staatssecretaris Dijksma een plan omarmd om het afmaken van miljoenen eendagshaantjes in de bioindustrie te voorkomen. In de legkippenfokkerij waar het om gaat heeft men niets aan haantjes; die worden dus een paar dagen na geboorte er uitgehaald (eerder kan niet, want dan is het geslacht nog niet te zien) en door de versnipperaar gehaald. Miljoenen dode dieren per jaar. Het plan was nu om een kwallengen in te brengen op het Y-chromosoom. Dit gen codeerde voor een lichtgevend eiwit. De eieren waar haantjes uit zouden gaan komen zouden op deze manier al voor uitkomen herkend kunnen worden met een apparaat dat dit (heel zwakke) lichtgevende eiwit zou kunnen waarnemen. Voordeel is evident: veel dierenleed voorkomen, veel kostenbesparing. Er was echter een nadeel: dit is gentech, en dat is slecht. Enkel en alleen om die reden heeft de Tweede Kamer dan ook in haar oneindige wijsheid besloten dat dit plan toch echt niet door kon gaan. Bedankt Greenpeace!

Natuurlijk zijn er veel slechte toepassingen van gentech, met name in de voedingsindustrie. En natuurlijk wil je niet in de dubieuze wereld van monopolies op voedselpatenten verzeild raken. Maar dat betekent niet dat alle gentechgebruik per definitie slecht is en het betekent al helemaal niet dat je goede, kosten en ellende besparende voorstellen de nek om moet draaien puur en alleen omdat het gentech is. Dat is gewoon DOM!

Het Ultieme Duivelse Product

Dat Roundup van Monsanto als het Ultieme Duivelse Product van de bestrijdingsmiddelenindustrie wordt gezien heeft ook alles hiermee te maken. Immers, Roundup wordt in de industrie verkocht in combinatie met planten/zaden die genetisch gemanipuleerd zijn zodat ze tegen het goedje kunnen. Nou moet je de claims van Monsanto op dat gebied ook met een korrel zout nemen: ze stellen dat Roundup juist goed is, want het leidt tot verminderd bestrijdingsmiddelengebruik omdat je het op deze manier heel gericht kunt toepassen. Ik zou juist verwachten: het leidt tot meer bestrijdingsmiddelengebruik, omdat gebruikers nu denken “joepie, mijn planten kunnen er tegen, dus ik kan best rijkelijk gaan spuiten”. (In praktijk blijkt uit onderzoek dat het geen biet uitmaakt – er is noch vermeerderd, noch verminderd gebruik).

De algemene hetze tegen roundup uit de activistische hoek is vooral ingegeven vanwege deze gentech-link, terwijl het middel zelf op zich helemaal niet zo heel schadelijk is. Het is dus maar de vraag of een algemeen verbod op glyfosaat wel een goede zaak is: als het verboden wordt dan grijpt men naar alternatieve middelen, en het is maar net afwachten of die niet veel schadelijker zijn. Je moet een verbod dus altijd afwegen tegen het gebruik van voorhanden zijnde alternatieven – of de alternatieven natuurlijk ook verbieden.

Juist daarom is die recentelijke boete voor Monsanto/Bayer zo bizar. Ik vind dat een heel kwalijke zaak: dat je fabrikanten kunt veroordelen op basis van pseudowetenschappelijke sentimenten waarvan het volstrekt onbewezen is of het enige relatie heeft met de werkelijkheid.

  1. 1

    Monsanto is dan wel door een jury van ‘emotionele leken’ veroordeeld, aan de andere kant is dat zo’n beetje het laatste bastion om zulke bedrijven in te tomen. Tot aan de overname door Bayer schuwde het bedrijf geen enkel middel om naar een wereldvoedselmonopoly toe te werken. De prijspolitiek heeft menige Indiase katoenboer de dood ingedreven, en in Zuid-Amerika zijn dan weer, ehm, Zuid-Amerikaanse methoden gebruikt. Wat dat betreft wil ik bij de overstap van vlees naar soja niet te vroeg gaan juichen.

    Wat ik bij het huis- tuin- en keukenspuiten dan altijd zo vermakelijk heb gevonden, is dat men eerst de ongewenste planten wegspoot, en vervolgens klaagde dat de gewenste plantjes het niet deden…
    De lange termijn is een moeilijk concept.

  2. 2

    @0

    In praktijk blijkt uit onderzoek dat het geen biet uitmaakt – er is noch vermeerderd, noch verminderd gebruik

    Heb je daar een bron voor? In de rest van je stuk geef je linkjes. Nu staat mij bij dat herbi- en pesticidegebruik in de VS (waar gentech wél wordt omarmd) minder afname ziet (of gelijk is gebleven) dan in het EU-gebied (waar gentech in gewassen zeer zelden gebruikt wordt).

    @1

    aan de andere kant is dat zo’n beetje het laatste bastion om zulke bedrijven in te tomen.

    Je hebt het er nu toch eigenlijk over, om bedrijven op oneigenlijke gronden juridisch te veroordelen? Lijkt me geen beste zaak. Niet dat ik zo’n fan ben van zaad- voedsel- en bestrijdingsmiddelmonopolie/consortia, maar er zal toch heus een betere manier zijn om ze aan te pakken.

  3. 3

    De millieubeweging is in ieder geval consequent in dat zij het massaal afsterven van mensen voorstaat (die immers de grootste milieuboosdoeners zijn). Want wat ook nog wel eens vergeten wordt; de farmaceutische- (linkse boeman nummer 2) en landbouw industrie zijn de grootste drijver van verminderde armoede en betere kwaliteit van leven in de hele wereld.

  4. 4

    @2: Het Amerikaanse rechtssysteem grossiert in veroordelingen op oneigenlijke gronden: de school to prison pipeline. De Amerikaanse economie kan zelfs niet meer zonder deze moderne vorm van slavernij.
    Wanneer nu eens een keer het andere uiteinde van het maatschappelijke spectrum een veroordeling aan zijn broek krijgt, is dat in elk geval poetic justice.
    Tja, een betere manier… Ik ga er vanuit dat je zelf wel binnen de wet wilt blijven.

  5. 6

    @1:

    aan de andere kant is dat zo’n beetje het laatste bastion om zulke bedrijven in te tomen. Tot aan de overname door Bayer schuwde het bedrijf geen enkel middel om naar een wereldvoedselmonopoly toe te werken.

    Dat zal allemaal best. Ik geloof zo dat de top van zulk soort bedrijven bestaat uit puur geboefte dat letterlijk over lijken gaat.

    Maar zoals ook al door @2 gezegd: ze aanpakken door de wet te gaan misbruiken lijkt me een heel verkeerde zaak.

    Punt is: je kunt van een middel niet bewijzen dat Jantje of Pietje er kanker door gekregen heeft. Je kunt natuurlijk wel een middel verbieden op basis van een voorzorgsprincipe waarbij je erkent dat er een risico op gezondheidsschade of milieuschade is. Hoewel ook een moeilijke weg, lijkt me dat laatste wel een veel zinniger weg, omdat je dan alleen maar bewijs hoeft te leveren van statistische risico’s, in plaats van bewijs van reele schade.

    Nu zal, zoals ik al betoogde, ook dat bij roundup heel moeilijk worden, omdat ook die vermeende kankerverwekkend op z’n zachtst gezegd omstreden is. Maar mijn betoog gaat niet in op de andere mogelijke gezondheids- en milieuschade die zulk soort middelen veroorzaken. Bij RoundUp worden b.v. ook allerlei hulpstoffen gebruikt die ook potentieel niet al te lekker zijn. (Waarbij je je natuurlijk wel af moet vragen of de na een verbod gebruikte alternatieven niet erger zullen zijn).

    Als je Monsanto aan wilt pakken zit daar wel potentieel. Alleen dan heb je natuurlijk wel politici nodig die het lef daartoe moeten hebben… en dat wordt nog moeilijker…

  6. 7

    Boter op ons hoofd, dat is wat we massaal hebben.

    Ik zie overal posters hoe we de insecten kunnen helpen. DAT is hypocriet. Oorzaak is al lang bekend, de oplossing ook. Maar die licht politiek gevoelig.

    Door Harvard (en anderen) is al lang bewezen dat dat komt door o.a. roundup

    https://www.duurzaamnieuws.nl/bewijs-voor-oorzaak-bijensterfte-is-geleverd/

    http://www.bulletinofinsectology.org/pdfarticles/vol67-2014-125-130lu.pdf

    Roundup dood alles behalve de gewassen die het moet beschermen. En nog hebben onze wetgevers de houding: er kan niet bewezen worden dat het schadelijk is.

    Wel, misschien is het tijd om het om te draaien. Roundup is bewezen schadelijk voor onze insecten populatie (logisch, het is een bestrijdingsmiddel). Laat de fabrikant maar aantonen dat het veilig is voor de rest.

    Daarnaast (ik kan het niet meer vinden) is er in de jaren 90 een uitzending van Zembla of Tegenlicht geweest over de regenwouden in Zuid Amerika. Met name de kap voor de landbouw. Men reed daar rond door de landbouw gebieden en dat was eng. Vol gespoten met roundup. Er leefde NIETS. Geen insecten, geen vogels, geen knaagdieren. Alleen de gewassen die gekweekt werden.

    Dit is me altijd bij gebleven, want als je dat zag, voelde je dat dat niet goed kon zijn voor mens en natuur. Jammer dat ik het niet meer terug kan vinden. Iemand anders wellicht? Zembla of Tegenlicht.

  7. 8

    @5
    De reductie wordt hier alleen beschreven voor GM-gewassen, niet voor niet-GM gewassen, waarbij een verminderd pesticidegebruik foutief toegeschreven kan worden aan het gebruik van GM-gewassen, in plaats van aan trends in de hele landbouw. Het onderzoek is ook 6 jaar out, wat het toch wel enigszins gedateerd maakt. 6 jaar geleden schreef Steeph een nog steeds relevant stuk, naar aanleiding van een wetenschappelijk artikel dat toen zeer recent was: “Sustainability and innovation in staple crop production in the US Midwest”. De titel doet vermoeden dat het Steeph ging over de opbrengsten van GM/niet-GM gewassen (waar GM-fabrikanten zich op de borst kloppen), maar hij bespreekt ook het gebruik van herbicide en insecticide tussen de gewassen. De vergelijkingsdata waren toen al vrij oud: het gaat om het verschil tussen 1995 en 2007 (en ook 2009 voor Frankrijk). Toen ik in#2 vroeg of je een bron hebt voor je bewering, vroeg ik eigenlijk of je recentere gegevens had over (het verminderen van) het gebruik van pesticiden tussen de twee categorieën.

    (Om de luie lezer het doorklikken te besparen: tussen 1995 en 2007 nam in de GM-land VS het herbicidegebruik met 8% toe, en het insecticidegebruik nam met 15% af. Voor GM-vrij Frankrijk was dat voor diezelfde jaren respectievelijk -6% en -76(!)%)

    N.B. Ook interessant: #0:

    Ik zou juist verwachten: het leidt tot meer bestrijdingsmiddelengebruik, omdat gebruikers nu denken “joepie, mijn planten kunnen er tegen, dus ik kan best rijkelijk gaan spuiten”

    En, inderdaad, je reactie van 6 jaar geleden:

    Zo zit de mens niet in elkaar, dat hij daadwerkelijk minder gaat spuiten als dat kan.

  8. 9

    @8: dank voor je toevoegingen. Inderdaad, mijn persoonlijke verwachting was dat mensen meer zullen gaan spuiten. Op basis van de referentie is dat niet echt hard te maken omdat het beeld nogal wisselend is. Op grond daarvan had ik mijn opinie bijgesteld, in de zin dat ik nu geloof dat het niet heel veel zal uitmaken.

    Het artikel is inderdaad vrij oud, maar nou ook weer niet heel oud. Ik had hier meer onderzoek naar kunnen doen, maar omdat het slechts een zijspoor is van de kern waar het stuk over gaat heb ik dat niet gedaan (tijdgebrek).

  9. 10

    @7

    Vol gespoten met roundup. Er leefde NIETS. Geen insecten, geen vogels, geen knaagdieren. Alleen de gewassen die gekweekt werden.

    Uiteraard: het is een herbicide, dus inderdaad: alle planten gaan dood. En als je alle planten doodspuit, dan betekent dat ook dat er geen insecten en knaagdieren meer zitten, want die leven van die planten. En dus ook geen vogels.
    Dit betekent trouwens niet dat dat roundup ook die dieren vergiftigd heeft, want het spul werkt in op een of ander plantenenzym dat dieren niet eens hebben.

    Maar dat het nogal onfris spul is staat buiten kijf. De discussie zou wat mij betreft dan ook moeten gaan over de (milieu)aspecten van bestrijdingsmiddelen in het algemeen. Maar in plaats van focus op zulk soort destructie zitten we te miepen over een niet te bewijzen kankerverwekkendheid, die op z’n best pas kan spelen na extreem gebruik over tientallen jaren, en bij op z’n best een paar procent van de gebruikers.

  10. 11

    @6: ” Je kunt natuurlijk wel een middel verbieden op basis van een voorzorgsprincipe waarbij je erkent dat er een risico op gezondheidsschade of milieuschade is. “

    Omdat de politiek dat heeft nagelaten, moet de rechter dat corrigeren. Een kwaal van deze tijd, ook bij ons in NL/Europa zien we dat op verschillende terreinen gebeuren.

    @10: De kankervrijheid is ook niet te bewijzen. Het probleem is vooral dat voor de korte termijnwinst van de één een ander later de volle prijs betaalt. Terwijl die crepeert, ligt de eerste op de Bahama’s in een hangmat van een drankje te nippen. Zogenaamd onwetend.

  11. 12

    @7: [ . Roundup is bewezen schadelijk voor onze insecten populatie (logisch, het is een bestrijdingsmiddel). ]
    Dat is helemaal niet logisch. Een bestrijdingsmiddel kan zo gemaakt zijn dat het alleen giftig is voor planten en zelfs alleen voor sommige planten. Dan gaat het om chemische reacties die alleen plaatsvinden als de plant stofje x in zich heeft.

    @10: [ Uiteraard: het is een herbicide, dus inderdaad: alle planten gaan dood. ]
    Nee, je hebt bijvoorbeeld herbiciden voor een gazon, die laten gras intact.

  12. 13

    @11 “Terwijl die crepeert, ligt de eerste op de Bahama’s in een hangmat van een drankje te nippen. Zogenaamd onwetend.”.

    Om hier een ander voorbeeld aan te halen dan Monsanto en wel de fabriek Eternit, dat asbest verwerkt.

    Het was al lang bekend dat men van asbest asbestose en mesothelioom kon krijgen, maar wetenschappelijk (en juridisch) was het zgn. niet ‘rond te krijgen’, dus de Eternit fabriek draaide tot 1993 volop. De directeuren zetten geen voet in de fabriek (of het moest echt, echt niet anders kunnen), dat dan weer niet. Mensen in de omgeving konden gratis asbest (afval, geen bruikbaar materiaal voor de fabriek) krijgen voor het ophogen/egaliseren van hun oprit. Het werd zelf door Eternit gebracht, makkelijker kon niet. Er werden in de buurt hele fietspaden van (afval) asbest door lommerrijke bosgebieden gemaakt. Mijn neef, nooit gewerkt bij Eternit, is aan mesothelioom gestorven, omdat hij en zijn gezin vaak fietstochtjes in de buurt maakten en zo ken ik meer mensen met asbestose/mesothelioom.

    De Eternit fabriek in Goor bestaat nog steeds:
    https://www.eternit.nl/nl-nl/over-eternit/asbestverleden/eternit-fabrieken

    In Italië zat dezelfde Eternit ook. Er hebben daar grote juridische processen plaatsgevonden en uiteindelijk kon juridisch bewezen worden, dat asbest mesothelioom veroorzaakt. Vandaar dat pas in 1993 Eternit hun productiemethoden hebben gewijzigd, omdat het toen pas domweg verboden werd.

    https://www.youtube.com/watch?v=JD9GIXYe0rE

    @0
    Dieren die voedsel krijgen dat behandeld is met Roundup hebben veel vaker dan statisch gezien normaal is, last van kanker, misvormingen tijdens hun geboorten en andere afwijkingen.

    https://www.youtube.com/watch?v=eczK-C3so4c

    NB. Ik weet een klein beetje, misschien wel heel erg weinig, wat gen technologie is en sta er niet afwijzend tegenover. Het heeft de mensheid veel voordelen gebracht. Roundup valt volgens mij niet onder de voordelen.