Hoe staat het met de ‘vierde macht’?

,

COLUMN - van Prof.Mr. Roel Bekker

In 1969 trok Crince le Roy veel aandacht met zijn inaugurele rede als lector waarin hij de ambtelijke dienst beschreef als ‘de vierde macht’, naast de gebruikelijke drie machten van Montesquieu. Het betoog sloot aan op de al bestaande kritiek op ambtenaren. De ambtelijke dienst was bureaucratisch, wat niet meer de positieve klank had van Weber maar stond voor langzaam en inefficiënt werken, met veronachtzaming van de burger. De ambtelijke dienst was ook conservatief, eigengereid en op zichzelf gericht, waardoor politici het gevoel hadden voortdurend tegengewerkt te worden in hun ambitieuze plannen. Ambtenaren waren een bedreiging voor het politieke primaat.

De lijst van bezwaren tegen de vierde macht was nog veel langer en ging er zeker bij de politiek in als koek. De reactie was duidelijk: de politici vonden dat de ambtelijke macht moest worden verminderd en dat die meer bij hen moest liggen. Dat werd daarna steeds meer de lijn, vanaf de jaren 90 onderstreept met maatregelen als de Oekaze-Kok [1] waarbij ambtenaren nog eens werd ingeprent dat niet zij maar politici het gezicht van de overheid waren. Of de Balkenendenorm [2], inhoudende dat de minister in het publieke domein het hoogste salaris moest hebben. Met als onvermijdelijk gevolg dat voor toptalent geen marktconforme salarissen meer konden worden geboden. In wervingsadvertenties werd meer en meer gezocht naar ambtenaren met politieke gevoeligheid. Alsof dat niet vooral een eigenschap is die politici zélf moeten hebben. Topambtenaren werden bovendien in hun functie op termijn gezet. Maximaal zeven jaar en liefst korter, dan konden ze de zaken niet meer naar hun hand zetten, zo was het idee. De politiek ging op haar beurt zichzelf gaandeweg versterken. Er kwamen meer bewindslieden en die kregen bovendien een groeiende ‘bontkraag’ [3], met door henzelf benoemde politieke assistenten voor ondersteuning van hun steeds meer actiegerichte politieke werk. [4]

Hoe is dit uitgepakt? Niet in alle opzichten positief, om het maar vriendelijk te zeggen. De politiek-ambtelijke verhoudingen staan al geruime tijd onder druk. De politiek is steeds ‘politieker’ geworden, de ambtenaren ambtelijker en voorzichtiger. Het gat tussen beide is groter geworden, en het gedeelde gebied – het bestuur – is de dupe. [5] Er is ontegenzeggelijk sprake van kwaliteitsverlies, dat deels wordt gecompenseerd door jaarlijks inmiddels voor meer dan € 3 miljard externen in te huren voor wie de Balkenendenorm niet geldt. Het politieke systeem is de laatste 10 jaar op hol geslagen, met in hoog tempo wisselende bewindspersonen. De ambtelijke dienst – loyaal als zij nog steeds is – loopt daar hijgend achteraan. Met een steeds groter wordend ambtelijk apparaat als gevolg. Tegelijk is het bij die snel wisselende ministers van tegenwoordig natuurlijk een zegen dat er nog een stevig ambtelijk apparaat is dat in ieder geval de noodzakelijke dingen op gang houdt en al te gekke ontsporingen kan voorkomen. Maar gezamenlijk werken aan innovatie van het bestuur? Ik wou dat het waar was.

Hoe komen we hieruit? Dat zal niet gemakkelijk zijn, temeer daar het geen uniek verschijnsel is, veel landen kampen met exact hetzelfde. Roepen dat de overheid slagvaardiger moet worden, is niet een echte oplossing. Drastisch bezuinigen zonder precies aan te geven wat dan minder of niet gedaan moet worden, evenmin. Wat dan wel?

Voorop staat: er moet vertrouwen zijn dat men elkaars rol kent en respecteert. En acceptatie dat het gaat om een gezamenlijk probleem dat gezamenlijk aangepakt moet worden. Er moet ruimte worden gegeven aan de ambtelijke dienst om vastgesteld beleid uit te voeren, en dan beleid dat uitvoerbaar is. De ambtelijke dienst moet weer een gezicht krijgen, van stevige ambtenaren die nee durven te zeggen. Experts naar wie geluisterd wordt, en dan niet alleen door de minister. Experts die zichtbaar verantwoordelijkheid dragen. Ik heb er al vaker voor gepleit dat de jaarverslagen van de ministeries waarin staat wat er met de beschikbaar gestelde middelen is gedaan, niet door de minister maar door de SG worden ondertekend. Dat zal er ongetwijfeld toe leiden dat die stukken meer betekenis krijgen. Topambtenaren moeten verantwoordelijk zijn voor de prestaties van hun eenheden. En tevens voor betere samenwerking en dienstverlening. Minder topambtenaren, maar dan wel zwaargewichten, die volgens professionele en niet volgens politieke normen worden beloond.

De ambtelijke dienst moet bestaan uit loyale en deskundige ambtenaren. The best and the brightest [6], het moet een eer zijn om bij het rijk te werken. Activistische ambtenaren die in het openbaar protesteren tegen politieke beleidsstandpunten horen hier niet bij, zij ondermijnen het vertrouwen van politiek en samenleving in de ambtelijke dienst. Ambtenaren zijn geen politici, het vak van ambtenaar is om hoogwaardig advies te geven en te zorgen voor goede uitvoering van beleid, niet om deel te nemen aan politieke debatten.

Gaat dat gebeuren? De voortekenen zijn niet gunstig, want de politiek is nog volop bezig met enerzijds zichzelf en anderzijds door de (sociale) media opgestookte korte-termijn-probleempjes. Versterken van de ambtelijke dienst is daarbij niet echt een prioriteit, als ik het goed zie. Maar de ambtelijke dienst kan zelf ook veel. Die kan initiatieven nemen om te komen tot een dienst die beter aansluit op de wensen van samenleving en politiek. Een loyale, stevige, efficiënte en deskundige ambtelijke dienst: een essentieel element in het goed functioneren van de trias politica. Montesquieu had het zelf kunnen bedenken!

Noten:

[1] Aanwijzingen (van de minister-president) inzake externe contacten van rijksambtenaren.
[2] Later terechtgekomen in de Wet normering topinkomens (WNT)
[3] Een term van prof. dr. Roel Nieuwenkamp. Zie zijn boek: Schaduwpolitici, bontkragen en blokkendozen (CAOP, 2013).
[4] In andere landen had je hetzelfde. Bekendste voorbeeld: de Engelse serie ‘Yes, Minister!’ Door velen trouwens niet gezien als komische serie maar als documentaire.
[5] Zie mijn oratie van 2009: ‘Liaisons dangereuses’ (Universiteit van Leiden).
[6] David Halberstam, The Best and the Brightest, Penguin Books, 1972.


Dit artikel verscheen eerder bij het Montesquieu Instituut. Roel Bekker is voormalig SG bij het rijk en voormalig bijzonder hoogleraar Arbeidsverhoudingen publieke sector. </em

Reacties (17)

Co Stuifbergen #1

De vraag hoe de overheid zorgt dat de ambtenaren competent zijn, is interessant.

Maar is nodig daarvoor hogere salarissen te bieden?
De auteur was Secretaris-Generaal, is hij vertrokken omdat het salaris te laag was?
En zo niet, kan hij iemand noemen die beter was dan hij, maar het salaris te laag vond?

(ik zal maar niet vragen of Roel Bekker iemand kent die beter is dan zijn opvolger maar het salaris te laag vindt.)

Co Stuifbergen #2

Activistische ambtenaren die in het openbaar protesteren tegen politieke beleidsstandpunten horen hier niet bij, zij ondermijnen het vertrouwen van politiek en samenleving in de ambtelijke dienst.

De auteur wil dat ambtenaren experts zijn.
Dan moet je ook bereid zijn naar de experts te luisteren.

En ook ambtenaren hebben demonstratierecht, en vrijheid van meningsuiting.

Als ambtenaren bijv. uitrekenen dat verhoging van de maximumsnelheid leidt tot x meer files en y meer doden per jaar, mag dat van mij best in de krant komen.
Dan kan de verantwoordelijke minister nog steeds gewoon besluiten dat hij die extra files en doden accepteert.

Joost #3

De ambtelijke dienst moet bestaan uit loyale en deskundige ambtenaren. The best and the brightest [6], het moet een eer zijn om bij het rijk te werken. Activistische ambtenaren die in het openbaar protesteren tegen politieke beleidsstandpunten horen hier niet bij, zij ondermijnen het vertrouwen van politiek en samenleving in de ambtelijke dienst. Ambtenaren zijn geen politici, het vak van ambtenaar is om hoogwaardig advies te geven en te zorgen voor goede uitvoering van beleid, niet om deel te nemen aan politieke debatten.

Wel een dingetje om ambtenaren hun vrijheid van meningsuiting te ontzeggen, en dus burgerrechten te ontnemen. Mogen ze nog wel stemmen van de professor?

Daarbij, dit klinkt verdacht veel als een opzet die leidt tot wat Hannah Arendt bedoelt als ze het heeft over de ‘banaliteit van het kwaad’.

Hans Custers #3.1 reactie op Joost

Helemaal mee eens. Zeker omdat Nederlandse ambtenaren bepaald niet de gewoonte hebben om naar buiten te komen met kritiek, of te gaan demonstreren. Als ze dat wel doen in hun hoedanigheid van ambtenaar, in plaats van als privépersoon, zien ze dat als uiterste middel. Dan is er echt wat aan de hand.

Het omgekeerde zou wel een enorme verbetering zijn: politici die hun ambtenaren niet de kastanjes uit het vuur laten halen. Door zich te verschuilen achter wetenschappelijke adviseurs, zoals bijvoorbeeld Van Dissel of het OMT tijdens de coronapandemie. Of achter andere ambtelijke adviezen. Of achter uitspraken van de rechter. Politici die op die manier hun verantwoordelijkheid afschuiven ondermijnen het vertrouwen in de ambtelijke dienst pas echt. En het vertrouwen in de politiek zelf ook.

Hans Custers #3.2 reactie op Hans Custers

De ambtseed die ambtenaren afleggen is ook relevant, vooral het tweede deel:

”Ik zweer/beloof de Koning en de Grondwet trouw te zijn en Nederland als goed ambtenaar te dienen.” Dat betekent:

Ik werk in het algemeen belang voor onze samenleving en zet mij daar volledig voor in.
Ik werk integer en behandel iedereen rechtvaardig, gelijkwaardig en met respect.
Ik ga zorgvuldig om met informatie. Ik draag bij aan een open overheid en weet ook dat ik vertrouwelijke informatie geheim moet houden.
Ik gedraag mij volgens onze wetten, het recht en de gedragsregels die verder voor mij gelden.

Ambtenaren beloven geen eindeloze loyaliteit aan de politiek. Ik zou eerder zeggen dat ze op basis hiervan de plicht hebben om naar buiten te komen als ze aan kunnen tonen dat een politieke beslissing tegen het Nederlandse belang ingaat, of in strijd is met de Grondwet. Voorwaarde is natuurlijk wel dat ze daar overtuigende argumenten voor hebben.

Joost #3.3 reactie op Hans Custers

Ik denk niet dat Bekker veel opheeft met klokkenluiders

Frank789 #4

“.. om te komen tot een dienst die beter aansluit op de wensen van samenleving en politiek”

Ik zie overal ambtenaren die hun uiterste best doen bedrijven te beschermen tegen lastige burgers. Die werken niet voor de burgers in de samenleving. Denk aan Tata Steel, staalslakken, PFAS, stikstof.

Een versterkend verschijnsel is dat ontslagen expert-ambtenaren via adviesbureaus alsnog voor het ministerie werken. Maar die adviesbureaus werken ook voor bedrijven die belangen hebben die haaks op de belangen van burgers, plannen van de politiek en/of ministeries staan.

Zo is bv To70 een grote leverancier van luchtvaartadviezen aan het ministerie van IenW, blijkbaar hebben ze die expertise niet meer zelf in huis. De CEO van To70 zei een aantal jaren geleden dat krimp van Schiphol “crazy” was. Het bedrijf werkt dan ook volop mee aan het gesjoemel rond Schiphol. Uiteraard noemt het bureau zich onafhankelijk.
Tja. Is dit de “5e macht”?

Joost #5

Wat mij ook opvalt, is de focus op de vierde macht, terwijl de staat van de eerste drie minstens zoveel aandacht verdient, misschien wel *voordat* je gaat klagen over die ‘vierde’, die vooral toch vrij indirect en ongeorganiseerd opereert. De wetgevende macht worstelt met haar controlerende taak en de kwaliteit van wetgeving, de uitvoerende macht wordt gedomineerd door politieke incidenten en kortetermijndenken, en de rechterlijke macht moet steeds vaker de problemen opvangen die de andere twee veroorzaken.

Bekker constateert zelf dat de politiek steeds politieker wordt, om vervolgens vooral te pleiten voor sterkere en beter betaalde topambtenaren. Waarom zou de oplossing voor het disfunctioneren van de trias politica primair bij de ambtenarij liggen? De vierde macht maakt bovendien gewoon deel uit van de uitvoerende macht.

Joost #6

Aanvullend op #|3: Het stuk bevat vind ik een fundamentele tegenstrijdigheid. Hij pleit voor sterke, onafhankelijke ambtenaren die politici durven tegen te spreken, om vervolgens ambtenaren die zich publiekelijk tegen politiek beleid uitspreken weg te zetten als onloyaal. Kennelijk mag een ambtenaar kritisch zijn, zolang de kritiek binnen de muren van het ministerie blijft. Dat is een merkwaardige opvatting van professionele onafhankelijkheid, vooral wanneer politieke besluiten botsen met wetenschappelijke inzichten, grondrechten of de rechtsstaat.

Ook zijn analyse van het kwaliteitsverlies is opvallend eenzijdig. Bekker wijst naar politieke bemoeienis en beperkte topsalarissen, zonder serieus te onderzoeken hoe de ambtelijke top zelf heeft bijgedragen aan bestuurlijk falen.

De Balkenendenorm bedraagt in 2026 € 262.000. Dat is geen fooi. Bekker suggereert dat we door die norm toptalent mislopen, maar levert daarvoor geen enkel bewijs. Alsof een hoger salaris automatisch betere bestuurders oplevert. Kwaliteit hangt samen met deskundigheid, onafhankelijkheid, integriteit en bestuurlijke cultuur. Die zijn niet simpelweg te koop, en ik vraag me af of we mensen wíllen die niet tevreden zijn met zulke bedragen.

Dus zijn oplossing, minder topambtenaren met hogere salarissen en meer verantwoordelijkheid, lijkt verdacht veel op een pleidooi voor versterking van de bestuurslaag waarvan hij zelf jarenlang deel uitmaakte. En wie moeten het échte werk dan doen?

Dat Bekker ook nog verwijst naar The Best and the Brightest van David Halberstam is bijna komisch. Dat boek gaat juist over hoe een uitzonderlijk hoogopgeleide bestuurlijke elite, overtuigd van haar eigen deskundigheid, de Verenigde Staten de Vietnamoorlog in hielp. Het is een waarschuwing tegen bestuurlijke zelfoverschatting, geen pleidooi voor technocratisch gezag.

Co Stuifbergen #6.1 reactie op Joost

Misschien is het hele artikel ironisch bedoeld, en hebben wij op Sargasso dat niet door…

Janos #7

Alle kritische punten die ik heb bij het stuk zijn hierboven al meer dan duidelijk verwoord (de onzin over het beloningsbeleid, alsof een salaris boven de Balkenendenorm nodig is om iemand op hoog niveau te laten werken aan de publieke zaak, en het merkwaardige idee dat ambtenaren hun mond moeten houden in het openbaar omdat ze ambtenaar zijn).

Dat gezegd hebbende: er zitten ook heel relevante constateringen in. Het dwangmatig rouleren van (top)ambtenaren is fnuikend voor de kwaliteit van het werk. Het negatieve eenzijdige beeld van ‘de bureaucratie’ doet veel kwaad, terwijl die bureaucreatie voor een groot deel bestaat uit algemeen belang-minded mensen die elders meer geld zouden kunnen verdienen, en zich vaak vooral inzetten voor het algemeen belang.

Hans Custers #7.1 reactie op Janos

Eens!

P.J. Cokema #8

Gisteren kwam her kabinet met de mededeling dat er 25.000 Fte aan ambtenraren bezuinigd gaat worden:

In totaal moet er € 900 miljoen in 2027 bezuinigd worden op de rijksdienst, oplopend tot € 3,5 miljard vanaf 2035. Dit komt neer op een reductie van naar schatting 25.000 FTE, verspreid over meerdere jaren. De bezuinigingen vallen niet overal even zwaar. Onder meer politie en defensie zijn uitgezonderd.

Als dat (een deel van) de weg naar een innovatiever bestuur moet zijn, verklaart Roel Bekker zich “tegen”:

Roepen dat de overheid slagvaardiger moet worden, is niet een echte oplossing. Drastisch bezuinigen zonder precies aan te geven wat dan minder of niet gedaan moet worden, evenmin.

Hebben we al ergens een antwoord gezien op zijn vraag: “Wat dan wel?“

Co Stuifbergen #8.1 reactie op P.J. Cokema

Je zou dan moeten bepalen welke taken van ambtenaren niet nodig zijn.

Mijn persoonlijke suggesties:
– maak belastingregels simpeler. De Rekenkamer heeft voorbeelden van regels die geen nut hebben. Het bespaart ook geld.
– steek minder tijd in het controleren van mensen met een uitkering.

En in het algemeen:
– gebruik de belastingdienst niet om subsidies uit te keren.
Mensen mogen medische kosten aftrekken, maar als je in een lage schaal zit, krijg je maar weinig terug. Dus dan mag je de kosten met 2,5 of zo vermenigvuldigen.
Maak dan gewoon een subsidie voor iedereen met medische kosten.

Frank789 #8.2 reactie op Co Stuifbergen

“– gebruik de belastingdienst niet om subsidies uit te keren.”
.
Rechts is dol op subsidies inde vorm van toeslagen en aftrekposten, want zo hoeven de (minimum-) lonen niet omhoog met de welvaart of het nationaal inkomen. Dat is immers “fataal voor onze concurrentiepositie” (lees: voor de portemonnee van de rijken).

Daarom krijgen 6 miljoen(!) van de 8 miljoen huishoudens totaal 22 miljard aan toeslagen uitgekeerd. Dat besparen de werkgevers…
https://www.overtoeslagen.nl/over-ons-werk/aantallen-en-bedragen
.
Heet afgelopen jaar steeg het vermogen van de quote 500 10%.
En er kwamen 150.000 voedselbankklanten bij…

Co Stuifbergen #8.3 reactie op Frank789

Los van de vraag of subsidies wenselijk zijn, vind ik dat een subsidie niet mag worden verpakt als een belastingkorting.

Dat heeft 3 redenen:
– Een subsidie zou zo hoog moeten zijn dat hij precies genoeg is om het gewenste effect te bereiken (bijvoorbeeld het installeren van zonnepanelen) of een adekwate ondersteuning te bieden (als het gaat om medische kosten of iets dergelijks, en de overheid kan natuurlijk ook bepalen dat dit beter via de zorgverzekering of WMO gebeuren kan).
Een belastingkorting scheelt meer geld bij iemand die in een hoger tarief valt.

– Als een belasting gebaseerd is op iemands inkomen, is begrijpelijk dat kosten afgetrokken worden als die nodig zijn om dat inkomen te verwerven. Dan denk ik aan reiskosten, werkkleding en studiekosten.
Kosten voor een vakantie, een hobby, een huis of een ziekte horen daar niet bij.

– als subsidies niet meer als belastingkorting verpakt worden, wordt in de begroting duidelijker hoeveel de overheid aan subsidies kwijt is.

Frank789 #8.4 reactie op Co Stuifbergen

De toeslagen die ik noemde zijn uitkeringen, geen korting op de belasting.
Dus maak duidelijk over welke aftrekposten je het hebt.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

*

Selecteer tekst in het artikel of een reactie om die te citeren. Een regel die begint met > wordt ook een citaat.

*
*