Het water zakt!

Onze rivieren zijn gekanaliseerd, meren uitgegraven en polders drooggelegd. In Nederland hebben we enorme infrastructuren rondom onze waterwegen gerealiseerd. Maar blijven we meester over het water nu we vaker te maken krijgen met periodes van aanhoudende droogte? En de zeespiegel stijgt? Volgens hydroloog Nico Wanders staan we voor een lastige keuze.

“Help, het water zakt!” zal je niet zo snel horen. In tegenstelling tot een stijgende zeespiegel is droogte een sluipende natuurramp. Droogte is een heel langzaam proces dat tegelijkertijd langdurige en soms onomkeerbare gevolgen heeft. De gortdroge zomer van 2018 kun jij je bijvoorbeeld misschien niet meer herinneren, maar de natuur is daar pas net van bijgekomen. Volgens hydroloog Nico Wanders (UU) moeten we ons in Nederland dan ook niet alleen zorgen maken over een stijgende zeespiegel, maar des te meer over watertekorten.

Ook natte gebieden hebben last van droogte

Bij droogte moet je waarschijnlijk eerder denken aan warme oorden en uitgestrekte zoutvlakten dan aan ons eigen kikkerlandje. Maar “een woestijn is geen droogte”, legt Wanders uit, “dat is een natuurverschijnsel”. Je spreekt van droogte op het moment dat er voor een langere periode minder water is dan normaal het geval is binnen een groot gebied.

In Nederland is er doorgaans een overvloed aan water. Zo stroomt er iedere seconde gemiddeld drieduizend kubieke meter water via de Rijn Nederland binnen. We maken graag gebruik van deze enorme hoeveelheid water in onder meer de landbouw en industrie. Daarnaast zorgt de kracht van het uitgaande rivierwater er rond de kustgebieden voor dat het zeewater niet de riviermonden instroomt en het zoetwater ‘vervuilt’. Droogte kan hierom ook in een relatief nat gebied als Nederland serieuze gevolgen hebben.

Droogte neemt wereldwijd toe als gevolg van klimaatverandering. Wanders wijst naar een wereldkaart: “Volgens de huidige voorspellingen krijgen de rode gebieden meer last van droogte, de groene gebieden krijgen minder last van droogte.”
via Studium Generale Utrecht wereldkaart droogte

Nederland ligt precies op de grens. We krijgen te maken met een overschot aan water in de winter en periodes van droogte in de zomer. Ook krijgen we op jaarbasis meer last van stortbuien. Die weersextremen heffen elkaar jammer genoeg niet op. Bij een korte en intense regenbui kan het water namelijk niet in de bodem infiltreren. Het water stroomt meteen naar slootjes, kanalen en uiteindelijk richting de Noordzee. “Dat water ben je meteen weer kwijt zonder dat je droge gebieden daar iets aan hebben.”

Zien we al effecten van klimaatverandering op droogte in Nederland? Op deze vraag kunnen we volgens Wanders volmondig “ja” zeggen. Het klimaat is al aan het veranderen en de komende decennia zal droogte alleen maar vaker voorkomen. Vergeleken met dertig jaar geleden komt er in de zomerperiode nu al veel minder water vanuit Oostenrijk, Zwitserland en Duitsland via de rivieren Nederland binnen. “Er komt gemiddeld een derde van het IJsselmeer aan water minder onze kant op.” Stel dat we ervan uitgaan dat we het Parijsakkoord halen en de aarde twee graden opwarmt. De kans op een droge periode zoals in 2018 zal dan niet één keer in de veertig jaar zijn, maar eens in de vijftien jaar. Dit opwarmingsscenario is echter erg optimistisch. Met de (geplande) beleidsmaatregelen kunnen we uitgaan van een temperatuurstijging van ongeveer drie graden.

Keuzes maken

De klimaatscenario’s zijn niet bepaald hoopvol. De vraag is dan ook niet alleen hoe we verdere klimaatverandering kunnen voorkomen, maar vooral hoe we op de nieuwe realiteit kunnen anticiperen. Nederland is wereldkampioen watermanagement en die kennis en kunde zullen hard nodig zijn in de nabije toekomst.

De geografie van Nederland maakt het managen van droge periodes echter extra ingewikkeld. Hydrologen noemen het gebied ten westen van Utrecht ‘laag Nederland’. Dit gebied ligt grotendeels onder de zeespiegel, er zijn hier veel kanalen en sloten waardoor we dit water goed kunnen sturen en vanuit het beginpunt van de Rijn komt er altijd wel genoeg water richting laag Nederland. Het gebied ten oosten van Utrecht wordt aangeduid als ‘hoog Nederland’. In hoog Nederland stroomt het water meteen naar het westen. “Bij droogte kun je in hoog Nederland alleen een regendans doen.” Je kunt immers geen water vanuit kanalen weer bergop de Rijn in sturen. In tijden van droogte moet je in dit gebied andere keuzes maken.

Om droogte tegen te gaan, ligt het voor de hand om in natte periodes meer water vast te houden in bijvoorbeeld waterreservoirs. Maar meer water vasthouden heeft weer nadelen voor overstromingsgevoelige gebieden in (laag) Nederland. In gebieden waar de bodemdaling plaatsvindt ligt het nog ingewikkelder. Wanders noemt Gouda als voorbeeld. Om overstromingen bij extreme regenbuien te voorkomen wil je er misschien voor kiezen om het grondwaterpeil in Gouda laag te houden. Maar een hogere grondwaterstand zorgt juist voor minder bodemdaling, omdat de grond minder inklinkt. Wat is dan beter voor dit soort gebieden: een hogere kans op overstromingen of een verzakkende bodem?

Door klimaatverandering wordt watermanagement in heel Nederland kortom steeds complexer. “We krijgen meer droogte én overstromingen in een propvol land.” Gaan we minder water gebruiken in de industrie of landbouw? Geven we gebieden die worden geteisterd door bodemdaling op? Verplaatsen we landbouwgrond naar laag-Nederland omdat daar meer water voor handen is en gaan we huizen bouwen in het drogere hoog-Nederland? Of moeten we overstromingen en droogte accepteren als de realiteit? De conclusie van Wanders is hard maar eenvoudig: “We moeten keuzes maken.”


Dit artikel van Daantje Berghuis verscheen eerder bij Studium Generale Utrecht
.

  1. 2

    @1 lezen, je loopt weer eens te blaten, quote: ‘We krijgen te maken met een overschot aan water in de winter en periodes van droogte in de zomer’

    daar gaat nu net het artikel over. Maar goed, zoals vaker, lezen is een kunst.

  2. 3

    Wat in ieder geval zeker is dat de neerslag toeneemt door klimaatverandering. Zie ook #1. Daarnaast kunnen droogtes toenemen, maar daar is statistisch gezien nog niet zoveel van te zien. Zeker in Nederland niet.

    Krijgen we te maken met een overschot aan water in de winter en periodes van droogte in de zomer? Wie weet, maar hoe aannemelijk is het dat dit een spektakel zal zijn. We hebben nu in NL 2 graden opwarming te pakken? Van grote verschuivingen is weinig te merken.

    Help het water zakt! Ja, door toenemend watergebruik. Vasthouden van water is overigens nooit weg. Dat kan altijd beter.

  3. 5

    @2: En de leesvaardigheid van @1 is nog zorgwekkender want in de link die hij gaf staan niet alleen de percentages tijd dat er neerslag is gevallen (oplopend van 6,9% tot 8,0% per decennium met een uitschieter van 18% in 2016), maar ook “Wat overigens niets zegt over de hoeveelheid” en “Wat echter niet bleek uit de data was of de periodes met neerslag langer werden. We bekeken dit op 5 en 10-daags niveau, maar konden geen trend ontwaren”.

    Nu nog wachten op de excuses dat hij zich heeft vergist.

  4. 7

    Het gebied ten westen van Utrecht, dat ongeveer driehonderd (sic!) meter boven de zeespiegel ligt, wordt aangeduid als ‘hoog Nederland’

    Waar ten westen van Utrecht is er iets driehonderd meter hoog?

  5. 11

    @7: Dat viel mij ook meteen op.
    Op sguu staat iets heel anders en de 300 meter (alleen Sint Pietersberg of zo) is verdwenen:
    “Het gebied ten oosten van Utrecht wordt aangeduid als ‘hoog Nederland’. In hoog Nederland stroomt het water meteen naar het westen.”

  6. 15

    @14

    Zo kennen we de fanatici en extremisten: nooit je fout erkennen, laat staan ervan leren. Maar in plaats daarvan gewoon maar wat blijven blaten.

    Ja, over het hele jaar genomen valt er meer neerslag in Nederland. En ook zomerse buien worden zwaarder. Er is ook helemaal niemand die dat ontkent.

    Alleen is dat allemaal helemaal niet in tegenspraak met het gegeven dat droge perioden ook droger zullen worden. Het zijn namelijk twee kanten van dezelfde medaille: als het warmer wordt verdampt er meer water. Dat vervolgens ook weer ergens als neerslag naar beneden komt.

    Het gevolg van die simpele natuurkundige logica: droge gebieden en perioden worden droger, natte gebieden en perioden worden natter. Zelfs jij zou in staat zijn om dat te begrijpen, als je het zou proberen. Maar daar zal het wel weer niet van komen.

  7. 16

    @15:

    Alleen is dat allemaal helemaal niet in tegenspraak met het gegeven dat droge perioden ook droger zullen worden.

    Die droogte is geen gegeven.

    Het zijn namelijk twee kanten van dezelfde medaille: als het warmer wordt verdampt er meer water.

    Dat hangt af van de luchtvochtigheid. En of het daadwerkelijk warmer wordt natuurlijk.

    Het gevolg van die simpele natuurkundige logica: droge gebieden en perioden worden droger

    Heb je daar voor het geval Nederland ook bewijs voor?

    Zelfs jij zou in staat zijn om dat te begrijpen, als je het zou proberen.

    Ik probeer ‘t. Maar het lukt niet met de feiten. Wel met de modelvoorspellingen, maar die geloof ik niet. Klimaatreligie is niets voor mij.

  8. 18

    Jammer dat de auteur niet in gaat op het veranderd bodemgebruik in de afgelopen eeuw. Door meer bebouwing en bemaling houdt de bodem steeds minder water vast. Bodem, die eenmaal ingeklonken is, zwelt niet vanzelf weer op in een natte winter.
    Je kunt ook “waterreservoirs” in de vorm van bos en veen aanleggen. Een deel van het land niet volbouwen maar gewoon weer moeras laten worden. Nederland is eigenlijk een zompige rivierdelta.

  9. 19

    @17: Gaat ‘ie lekker, Hans C.?

    – fanatici
    – extremisten
    – nooit je fout erkennen
    – blaten
    – zelfs jij
    – jouw deplorabele niveau van begrijpend lezen

    Deze manier van debatteren is niet bepaald prettig. Je kunt jezelf de vraag stellen waarvoor dit nodig is.

  10. 20

    @19

    Je kunt jezelf de vraag stellen waarvoor dit nodig is.

    De ervaring heeft me geleerd dat de botte bijl de enige manier is om nog een klein kansje te hebben dat je een type zoals jij iets aan het verstand kan peuteren. Ook als is dat dan meestal ook maar tijdelijk. Verder heb ik sowieso niet meer zoveel geduld met lieden die alleen maar bezig zijn met het ontwijken van tegenargumenten.

    Dat je je fouten niet erkent en erg slecht leest is overigens een feitelijke constatering. Ook weer in dit draadje. Je komt namelijk niet verder dan het karakteristieke repertoire aan drogredenen: stropoppen, red herrings en doelpalen verplaatsen.

  11. 21

    @6: Ah, dank je wel, het staat onderaan. Waarom ik een nick gebruik? Ik pas mij aan bij de meerderheid alhier.

    Weet je, het is wel aardig zo’n stukje maar volgens mij wijkt het qua inhoud nauwelijks af van verhalen die 10 tot 20 jaar geleden geschreven zijn. En het stelselmatig weglaten van de toename van gebruik waardoor grondwaterpeil daalt en andere grondwater problematiek, het hameren om droogte, het hameren op klimaatverandering. Niet stil staan dat neerslag modellen niet al te betrouwbaar zijn en nog een paar zaken, Hoe goed of slecht stonden we er 100 jaar geleden eigenlijk voor qua waterbeheer?

    Het is net alsof we met z’n allen qua kennis nauwelijks verder komen.

  12. 22

    @21: “Het is net alsof we met z’n allen qua kennis nauwelijks verder komen”.

    Spreek voor jezelf a.u.b. Als je blijft geloven in de suggestieve aannames die je hier opschrijft, ja, dan kom je niet veel verder.

  13. 23

    @16: “En of het daadwerkelijk warmer wordt natuurlijk.”
    Ergens wel grappig, zo makkelijk als je aanneemt dat Nederland natter wordt, zo moeilijk heb je het om aan te nemen dat het warmer wordt. En dat terwijl de auteurs die je in #14 aanhaalt zelf beweren dat het eerste door het laatste veroorzaakt wordt.

  14. 24

    @21:

    En het stelselmatig weglaten van de toename van gebruik waardoor grondwaterpeil daalt en andere grondwater problematiek, het hameren om droogte, het hameren op klimaatverandering.

    Wees eerlijk, wat had je anders verwacht? Nee, ik bedoel niet over de auteurs oid, maar watergebruik en bijvoorbeeld die dingetjes die Hans Verbeek ook noemde, zijn inherent aan de ontwikkelingen die NL doormaakt. Denk jij dat er ook maar iemand is die een rapport zal/kan indienen waarin staat dat we flink wat infrastructuur moeten slopen en een paar miljoen inwoners de grens overzetten om het hoofd te bieden aan hydrologische problemen? Is dat wat je wil?

    @23: altijd hetzelfde liedje, maar blijft leuk. Net als bij dat opwarming die van alle tijden is, met kennis uit paleoklimaatstudies, van wetenschappers die de huidige opwarming gewoon toeschrijven aan de mens.

  15. 25

    @22: Welke aannames? En de constatering dat we blijkbaar niet veel verder komen is gebaseerd op de inhoud van dit blog die ik vergelijk met vergelijkbare stukken uit het verleden. Het is niet veel anders dan herhaling zonder nieuwe inzichten of feiten. Overigens zien we dat copy paste gedrag zeker niet alleen hier. Het punt is dat we werkelijk niet veel meer weten dat 10 jaar geleden als het om locale droogte verwachtingen gaat.

  16. 27

    @24: ” Wees eerlijk” Dat tracht ik altijd te zijn.

    Als ik eerlijk ben zou ik alle adaptieve plannen en alle kosten die daar mee gemoeid zijn een paar jaar in de ijskast willen zetten.