Het probleem van de moedertaalspreker

De Amsterdamse politicoloog Dawid Walentek deed gisteren op Twitter een schokkende mededeling: Radio 1 had hem willen spreken om zijn deskundigheid, maar hem uiteindelijk afgebeld om zijn accent. Dat zou “te veel afleiden van de inhoud”.

Schokkend, maar niet nieuw. De Nederlandse publieke omroep straalt sowieso een groot verlangen uit naar uniformiteit. Iedereen moet liefst klinken alsof hij of zij 43 is, en geboren in Amersfoort. De rest leidt maar af van “de inhoud”.

Het blijft ook niet beperkt tot de radio. Nederlanders beschouwen het Nederlands als hun eigendom, als iets waar anderen vanaf moeten blijven. Met die anderen praten wij wel Engels, laten ze met hun tengels van ons idioom afblijven.

Stomverbaasd

De Britse neerlandicus Christopher Joby geeft er saillante voorbeelden van in een artikel dat onlangs verscheen in Internationale Neerlandistiek. Joby is een van de beste sprekers van het Nederlands die ik ken, iemand die de taal door en door kent, van binnen en van buiten – zowel het hedendaagse Nederlands als het zeventiende eeuws. Het zou me niet verbazen als hij moeiteloos met Constantijn Huygens zou kunnen converseren zonder dat die merkte dat er iets vreemds aan de hand was.

Maar in de 21 eeuw gebeuren hem dingen als de volgende:

[Ik gaf een paar jaar geleden] een lezing […], waarna een (zelf-gedefinieerde) native speaker ongevraagd tegen mij zei: ‘Je Nederlands is goed, perfect (dat uiteraard zeker niet – misschien was dit een soort voorbereiding op de volgende opmerking), maar – en dit is het belangrijkste – je hebt een accent.’ Eerst was ik stomverbaasd, vooral omdat ik hier niet om had gevraagd, maar daarna vroeg ik me af: wie heeft er geen accent? Een native speaker uit de Westhoek of De Pijp in Amsterdam heeft toch ook een accent, ook als hij of zij de standaardtaal spreekt. Wat is dan het verschil?

Categorie

Een ander voorbeeld: moedertaalsprekers accepteren van Joby geen uitdrukkingen die ze van andere moedertaalsprekers wel accepteren. Iedereen mag last but not least zeggen, maar Joby niet.

Het is allemaal heel herkenbaar, en komt overeen met de tweet van Walentek.

In zijn artikel kijkt Joby kritisch naar termen als moedertaalspreker en native speaker. Het zijn, concludeert hij, termen met een wankele wetenschappelijke basis. Vooral moedertaalspreker moet het ontgelden, als een term die eerder een sentiment lijkt uit te drukken dan een goed te definiëren categorie.

Zingen

Toch heeft de term wel degelijk betekenis, zegt Joby; voor sommigen zelfs in financiële zin. De Nederlandse Taalunie geeft toelagen aan docenten die Nederlands doceren aan universiteiten buiten het taalgebied, als die universiteiten zelf ongewoon lage salarissen bieden. Maar je krijgt die toelage alleen als je moedertaalspreker bent. Joby vindt dat onterecht. (Bij mijn weten is het in de EU tegenwoordig verboden om expliciet te werven voor native speakers.)

Het is een interessante problematiek. Deels negeert Joby misschien wel dat weinigen zo’n zeldzaam taalgevoel hebben als hij. Ik gebruik dagelijks verschillende talen, maar er zijn allerlei dingen die ik alleen in het Nederlands doe of kan. Gedichten lezen, bijvoorbeeld: een gedicht in een andere taal voel ik niet, en begrijp ik daardoor niet. Het woord kraagje betekent in het Nederlands meer dan de vertaling ervan – simpelweg omdat er in de loop van mijn jonge jaren allerlei associaties aan zo’n woord zijn gaan hangen. In talen die je later hebt geleerd zingt niet zoveel mee.

Maar tegelijkertijd hoeft de Taalunie mij natuurlijk geen toelage te geven op basis van zulke emotionele overwegingen.

De Académie française heeft een aantal jaar geleden een Brit tot haar gelederen toegelaten (Michael Edwards). Het lijkt mij in onze huidige taalcultuur ondenkbaar dat Nederlanders (of Vlamingen, want die zijn even erg) iemand als Joby als een modelspreker zouden beschouwen. En ze doen zichzelf daarmee tekort.


Deze column verscheen eerder op Neerlandistiek.

  1. 2

    @1: Stop dan ook eens met tegen NOS-wagens pissen, Omtzigt voor verrader uitmaken en oproepen tot het opsluiten van Kaag! Kijk liever eens naar ZML.

  2. 4

    Een interessante observatie bij Studio Sport gisteren. Twee Vlaams sprekende renners uit de Kempen worden geinterviewd. De een heeft een Nederlands paspoort, de ander een Belgisch. De Belg werd ondertiteld. De Nederlander niet.

    Waarom worden goed verstaanbare mensen van buiten de randstad überhaupt ondertiteld?

  3. 5

    Volgens mij past dit meer in publieke omroep beleid om zo laagdrempelig mogelijk te zijn voor taalzwakke luisteraars/kijkers. Weinig beeldspraak, laag abstractieniveau, helder en concreet taalgebruik met korte zinnen, en ook inderdaad makkelijk verstaanbare sprekers.

    Dat heeft in dat geval minder te maken met uniformiteit en veel meer het eeuwige verwijt dat het alleen de kosmopolitische hoogopgeleide grachtengordelluisteraar bediend die tussen Radio 1 en BNR schakelen en muziekstation links laten liggen. U of ik zullen geen problemen hebben met een accent of zelfs een Engelstalig item op de radio, maar dat geldt voor velen niet.

  4. 6

    @4: Dat heb ik me ook wel eens afgevraagd. Het is soms nodig, maar soms lijkt het een automatisme: iemand met een andere tongval moet per definitie ondertiteld worden. En dan lijkt het al gauw dat de randstad de norm is. Met alle gevolgen van dien voor de houding tegenover de media bij mensen die daar niet wonen.

  5. 7

    En aan de andere kant ben ik wel eens van plaatsvervangende schaamte achter de kussens van de bank verdwenen* vanwege het tenenkrommende Engels waarmee een Nederlandse buitenlandreporter een Frans- of zelfs Duitstalige gesprekspartner het interview afnam. Kun je wel zeggen ‘klein landje’, maar maak dan desnoods elke week een reportage over ons erbarmelijke taalonderwijs totdat ze het in Den Haag snappen en het taalniveau van de sollicitanten stijgt.

    @4:

    @5: @6: Ik ben wel eens gebeld door mijn verzekeringsmij of misschien was het direct marketing, maar ik verstond het arme kind niet. Ik heb haar een logopedist aangeraden, al betwijfel ik of die boodschap aankwam.

    *Ik werd gelukkig tijdig gevonden, al zochten mijn huisgenoten naar iets anders. ;)

  6. 8

    Het laatste punt van betaling aan docenten Nederlands vind ik relevant in relatie met de moedertaal. Verder vind ik het artikel teveel om de Britse Neerlandicus Joby hangen. We krijgen van hem een idee alsof dat normaal is, de vraag die gesteld werd uit de zaal over dat hij een accent heeft.

  7. 9

    We vinden blijkbaar een accent helemaal niet zo erg, als het maar een Nederlands accent is uit bv Amsterdam, Limburg, Groningen, noem maar op.
    Maar als je bv een Engels of Frans accent hebt en je komt ons onderwijzen over “onze” Nederlandse taal of geschiedenis, dat wringt…
    Onterecht, maar wel realiteit.

    P.S. als er iets niet meer in de Pijp gesproken wordt, dan is het wel plat Amsterdams.

  8. 10

    Je mag verbaasd zijn, maar om het schokkend te noemen is een tikkeltje overdreven.

    Overigens is voor het lezen van oud Nederlands kennis van het Engels zeer nuttig. Veel in het Nederlands verdwenen woorden bestaan nog wel in het Engels, Ook hebben woorden nu een andere betekenis dan destijds, maar in het Engels niet.

  9. 11

    @4: “De een heeft een Nederlands paspoort”
    Tis wel een allochtoon hoor. Dat doet me eraan denken:
    Mathieu van der Poel, gefeliciteerd!

    Verder zegt dat beiden uit de Kempen komen niet zoveel. Die streek is zo groot, daar worden twee verschillende talen gesproken (en nog wat overgangsdialecten daartussen).

  10. 12

    Welkom bij de club Walentek. Als Groninger kan je het een solicitatie kosten, als Limburger word je automatisch als Katholiek celibaat aangezien en als Brabander als “Feestbeest”.

    Of je het nu leuk vind of niet… Nederlanders zijn niet zo vrij en tolerant in hun doen en laten als de PR Departement van de staat wil doen blijken.

    En ja ik heb cijfer mindering gehad om mijn knauwen en stageplekken die me weigerden. En nee niet voor een sprekers rol of omdat ik geen goed Nederlands sprak maar (want het was gewoon ABN, alleen soms wat oudere woorden en soms inslikken van een woordeinde of zangerig praten) “Het klinkt dom! Daar moet je eerst wat aan doen! Verder klinkt het ook heel dreigend en intimiderend! Er zijn mensen bang voor jou hier!”.

    Ik kan me alleen maar vaag voorstellen hoe erg het zou zijn als je een Marokkaanse naam hebt, of een zwarte huidskleur. Dan gaan die zakken waarschijnlijk nog verder :(. Politie bellen zeker!?

  11. 13

    @9: Oh ik kan je verzekeren uit ervaring, Groningse accenten worden ook niet op prijs gesteld. Ja misschien als je zwaar materieel moet besturen, maar als je andere dingen doet dan krijg je het zeker weten wel te horen of de sollicitatie gaat aan je neus voorbij.

    Ben zelfs uitgelachen en nagedaan op stage plekken, Nederlanders zijn echt niet zo leuk en lief als ze zichzelf voordoen hoor. En ik weet gewoon zeker dat het met uiterlijke kenmerken zoals een huidskleur nog vele malen erger is. En nee, ik knauw niet zwaar nog ben ik onverstaanbaar.

    Maar goed wat wil je van mensen die elk jaar Surinaamse accenten/Nederlands Antilliaanse accenten na gaan doen als “kinderfeestje!”.

  12. 14

    @13: Ik ben anders in de toppen van bedrijven ook nooit mensen tegengekomen die plat Amsterdams/Haags/Rotterdams spraken.
    Mijn vader nam ze ook niet aan als winkelpersoneel, en die winkel stond in de Pijp!

    Ik ben door Hagenezers uitgelachen en nagedaan hoe ik “nat” zei omdat ik uit Amsterdam kwam, maar absoluut geen plat Amsterdams sprak.

    En Zwarte Pieten met een Surinaams accent heb ik al 10 jaar niet meer gehoord, of heb jij nog een dorpje gevonden dat zich hopeloos verzet?