Chris Kaspar de Ploeg herschrijft in zijn trilogie ‘De Grote koloniale oorlog’ vijfhonderd jaar geschiedenis vanuit het gezichtspunt van kolonialisme, racisme en het verzet van onderworpen volken, arbeiders en vrouwen. Deel 1 gaat tot en met de Tweede Wereldoorlog. Het is een indrukwekkend werkstuk gebaseerd op een enorm aantal bronnen. Die leveren verrassende feiten en gezichtspunten op die de westerse beeldvorming van de Tweede Wereldoorlog en alles wat er aan voorafging op scherpzinnige wijze corrigeren en vooral ook aanvullen.
De oorlog is in de meeste populaire verhalen een conflict tussen staten met een hoofdrol voor de leiders. Onze vijand was Duitsland, de kwade genius was Adolf Hitler. Vorig jaar, bij de 80e herdenking van de bevrijding, fietste ik door een Drents dorp waar aan elke boom vlaggen van bevrijders hingen: Canadese, Amerikaanse, Franse en Britse. Ik miste de vlaggen van de Sovjets die met hun Rode Leger de nazi’s de genadeklap hebben gegeven, ook al kwamen ze uiteindelijk niet zo ver als Drenthe. Grote verbazing. De rol van Sovjet-Rusland is na de oorlog snel ondergesneeuwd onder de Koude Oorlogspropaganda. Zoals ook het in de westerse landen virulente antisemitisme. Na de bevrijding was er voor de verschrikkingen van de holocaust lange tijd slechts beperkte aandacht. De bezetting van ons land door een vreemde mogendheid stond centraal en niet het fascisme. Dat was voor velen, zeker in de jaren dertig, niet het grootste probleem. De Ploeg citeert in zijn boek diverse Amerikaanse en Britse autoriteiten die zich positief hebben uitgelaten over het fascisme als tegenwicht tegen socialisme en communisme. En die ook niet vies waren van antisemitisme en racisme. Zo toonde Churchill zich in de jaren twintig enthousiast over het verbod van linkse partijen door Mussolini. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk steunden met een geheim pact de bezetting van Ethiopië door de Italiaanse fascisten.
‘Untermenschen’
De analyse van De Ploeg levert kritische vragen op over de intenties van de westerse geallieerden. Waarom hebben ze voorafgaand aan de oorlog niet de kans gegrepen om tegen het fascisme een pact te sluiten met de Sovjet-Unie? Hadden ze het westfront niet eerder moeten openen nadat de nazi’s begonnen waren met de uitvoering van de holocaust? Het zijn vragen die eerder zijn opgeworpen door communistisch georiënteerde historici. De Ploeg neemt hun visie over maar verbreedt het verhaal met de geschiedenis van het kolonialisme. Daar ligt wat mij betreft de belangrijkste waarde van dit boek. Gewelddadige veroveringsoorlogen hebben door de eeuwen heen volken uitgeroeid of onderworpen voor het bezit van land, grondstoffen of producten. Amitav Gosh heeft daar een indrukwekkend boek over geschreven: De vloek van de nootmuskaat. Terwijl Gosh nadrukkelijk ook de vernietiging van de natuur in zijn verhaal betrekt gaat het boek van De Ploeg vooral over de ontzagwekkende grote aantallen menselijke slachtoffers van vijfhonderd jaar imperialisme. Met als rode draad het racisme, gebaseerd op de superioriteitsgevoelens van de witte veroveraars die het grootste deel van de wereldbevolking behandelden als ‘Untermenschen’. De ideologie en de praktijk van de nazi’s zijn bepaald niet uniek. De Ploeg betoogt in zijn boek dat het in feite om een voortzetting gaat van eeuwenlang kolonialisme. Zo hadden de nazi’s zoals bekend ervaring opgedaan met concentratiekampen in Namibië. De antikoloniale auteur en politicus Aimé Césaire, geboren in de Franse Caraïbisch kolonie Martinique, heeft opgemerkt dat Hitler ‘de koloniale methoden in Europa toepaste die tot dan toe uitsluitend waren voorbehouden aan de Arabieren van Algerije, de contractarbeiders van India en de zwarten van Afrika’. En die methoden zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s bij uitstek toegepast op de Joden, Sinti en Roma en op de Slavische volken in Oost-Europa waar het Derde Rijk ‘Lebensraum’ zocht. De aantallen slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog in de Sovjet-Unie en omliggende landen zijn, zowel bij militairen als burgers en ook als percentage van de totale bevolking, vele malen hoger dan in West-Europa.
Azië en Afrika
Groot waren ook de aantallen slachtoffers van de Japanse veroveringsoorlog in China en andere Aziatische landen. Japan komt in de Nederlandse beeldvorming van de oorlog vooral aan bod als bezetter van ‘ons Indië’. Eerder al bezette Japan de Chinese provincie Mantsjoerije en voerde daar ‘totale vernietigingscampagnes’ onder het motto ‘vermoord alles, verbrand alles, plunder alles’, zo citeert De Ploeg Japanse bronnen. Net als in Duitsland en Italië was er in Japan onder keizer Hirohito sprake van een fatale combinatie van fascisme en kolonialisme. Het is niet toevallig dat deze drie ambitieuze landen bij de verdeling van de wereld in invloedssferen tot dan toe achter het net hadden gevist of, in het geval van Duitsland, hun bezittingen hadden moeten inleveren bij de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog. Die overwinnaars waren overigens in de Tweede Wereldoorlog in de strijd tegen de nazi’s in belangrijke mate afhankelijk van hun koloniën. Niet alleen voor grondstoffen, maar ook voor militair personeel, dat door de Britten in India werd geronseld en door de Fransen in hun Afrikaanse kolonies. Velen van hen zijn omgekomen en dat is heel lang verzwegen.
‘De grote koloniale oorlog’ laat een wereldomspannende oorlog zien en legt grootschalige verbanden die niet alle historici van deze geschiedenis zullen onderschrijven. De Ploeg neemt afscheid van een eurocentrische, nationalistische geschiedschrijving waarin de angelsaksische wereld en bondgenoten centraal staan. Dat maakt zijn benadering nuttig en ook nodig om tot een volledig begrip te komen van wat er is gebeurd. En wat er verzwegen is. Of nooit onderzocht. Zoals Nederland ontwaakte door verschillende recente boeken met getuigenissen van het lange tijd onbekende koloniale geweld in Indonesië, Suriname en de Caraïben, zo levert het onthullende, degelijk onderbouwde verhaal van De Ploeg ons nieuwe inzichten op de bredere achtergronden van de recente geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog en alles wat er mee samenhing.
Chris Kaspar De Ploeg, De grote koloniale oorlog, deel 1. Starfish Books, 360 p. €27,50.
[inmiddels is onlangs deel 2 gepubliceerd over de Koude Oorlog en de bevrijdingsbewegingen in de vorige eeuw]
Reacties (26)
Interessant! Al lijkt het antwoord op deze vraag best voor de hand te liggen:
Omdat ze niet in de toekomst konden kijken. Er waren genoeg reden om zowel communisten als fascisten te zien als binnenlandse bedreigingen. Afgaand op wat er In Duitsland en Italië aan de ene kant, en de Sovjet-Unie aan de andere kant was gebeurd, wat het niet onlogisch dat bestuurlijke en welgestelde elites meenden meer te vrezen te hebben van het communisme. En er was geen enkele aanleiding om Stalin minder te wantrouwen dan Hitler.
Alleen met hindsigt bias is zo’n pact het logische besluit. Terwijl we niet eens weten hoe de geschiedenis dan gelopen zou zijn. Misschien zaten we ons dan nu wel af te vragen waarom er geen samenwerking met Hitler en Mussolini was gezocht.
Zeker. Ze vreesden het communisme als beweging die een einde ging maken aan kapitalisme en kolonialisme. Het fascisme lag hen beter.
Maar als ze afgingen op wat Stalin deed hadden ze wel wat meer te vrezen dan het einde van het kapitalisme alleen. Het is heel goed voorstelbaar dat ze in die tijd bang waren om meer kwijt te raken dan alleen hun privileges. Hun leven, bijvoorbeeld.
En of je er destijds op kon rekenen dat het communisme een eind zou maken aan het kolonialisme betwijfel ik. Ik dacht niet dat communisten daar in die tijd al veel aandacht voor hadden.
In mijn geschiedenisboek (Sprekend Verleden) stond dat volgens de communisten (of was het Lenin?) de instorting van het kapitalisme uitgesteld werd.
Ik weet niet meer of het kapitalisme dan kon voortbestaan doordat er goedkopere grondstoffen kwamen, of doordat er afzetmarkten bij kwamen.
(Volgens Marx zou het kapitalisme uiteindelijk instorten doordat niemand meer producten kon kopen).
Communisten hebben ook voor de oorlog al een antikoloniaal standpunt ingenomen. De CPN had vanaf 1933 een Indonesisch Kamerlid. De partij was toen al voor de onafhankelijkheid van Nederlands Indië
Het ging niet over Kamerleden van de CPN, maar over de vraag waarom er voor de Tweede Wereldoorlog geen pact is gesloten met de Sovjet-Unie van Stalin.
Ik neem toch aan dat je niet bedoelt te zeggen dat communisme altijd gelijkstaat aan stalinisme.
Nee, maar communisten in andere landen bestreden het kolonialisme wel, geheel overeenkomstig de koers van de Komintern.
Of bestreden ze het kapitalistische kolonialisme en wilden ze het vervangen door hun eigen variant? De geschiedenis heeft toch echt laten zien dat de Sovjet-Unie ook niet overliep van respect voor de soevereiniteit van andere landen. Ik heb overigens nergens gezegd dat communisten zich nergens uitspraken tegen kolonialisme. Ik zei dat ik betwijfelde of je erop kon rekenen dat ze die woorden ook in de praktijk zouden brengen.
Anders gezegd: als stalinisten vrijheid of bevrijding prediken, wat bedoelen ze daar dan mee?
De Sovjet-Unie zelf was in essentie een koloniaal imperium. Een voortzetting van het tsaristische rijk. Een consistent anti-kolonialistisch standpunt had binnenlandse repercussies gehad.
Het blijft interessant hoe mensen kolonialisme vaak niet als zodanig herkennen als er geen grote zee tussen ligt, maar de koloniën via het land werden veroverd.
Waar het onder de tsaar nog koloniën waren, waren het in de Sovjet unie deelrepublieken. Waarbij de Sovjet unie zorgde voor een levensstandaard in dezelfde orde van grootte als in het centrum van de USSR.
Kom daar maar eens om in de Westerse (neo)koloniën, toen of nu!
Daar is wel wat op af te dingen. Het is vooral zo dat het in de Sovjet-Unie vrijwel overal armoe troef was, terwijl de westerse koloniale machten een stuk rijker waren. Daar profiteerde een behoorlijk deel van de bevolking van mee. Maar er was ook in het westen armoe. De machtige elites in koloniale landen zorgden vooral heel goed voor zichzelf. Ze deelden hun rijkdom niet uit, net zomin in eigen land als in de gekoloniseerde landen. Dat was in de Sovjet-Unie niet wezenlijk anders dan in andere koloniale landen.
wtf Jos, Stalins Sovjet Unie was evenzeer een totalitaire, koloniale staat waar massamoorden werden gepleegd als Nazi Duitsland. De vrees voor de communisten was zeer reëel.
Ik zou persoonlijk behoorlijk wat ongemak voelen bij het vlaggen met de hamer en sikkel, ondanks de rol van de Sovjets in het verslaan van Nazi-Duitsland. Oost-Europa heeft de opmars van het Rode Leger niet alleen ervaren als een bevrijding, maar ook als een nieuwe bezetting.
Voorafgaand aan de tweede wereldoorlog was de Holocaust nog voornamelijk een idee, maar had Stalin er al een genocide opzitten. Om maar te zeggen dat het met de kennis van eind jaren 30 Stalin allerminst een logische partner was voor de westerse democratieën, en misschien wel het ergere kwaad, en plaats van het mindere, zoals uiteindelijk zou blijken. Niet alleen het westen, ook de Sovjet-Unie had de tweede wereldoorlog nodig om het monsterverbond te kunnen sluiten.
Een logische partner was de Sovjet-Unie niet, nee. Maar om het fascisme te bestrijden en een oorlog te voorkomen was een verbond geen slechte keuze geweest. Gelukkig kon het later wel. Waarom het niet eerder kon, daarover schrijft De Ploeg: de westerse elite had aanvankelijk helemaal niet zo veel kritiek op het fascisme en zeker niet op het kolonialisme. Men zag het gevaar veel te laat in. Iets om over na te denken vandaag.
Is dat niet een ontzettende open deur?
Wat ik in #1 duidelijk probeerde te maken is dat het onmogelijk was om in te schatten welk gevaar groter was: het fascisme (of eigenlijk: het nazisme) of het communisme (of eigenlijk: het stalinisme). En, zoals cerridwen aanstipt, was Stalin al volop bezig met massamoord toen de nazi’s daar nog amper mee waren begonnen. Welke reden hadden westerse democratieën dan om een pact te sluiten met Stalin. Antwoord: geen enkele. Die reden zie je alleen als je er met de kennis van nu naar kijkt.
En dit is onzin:
Je weet helemaal niet wat er was gebeurd als Stalin in de jaren ’30 sterker was gemaakt met zo’n verbond, en Hitler juist zwakker. Misschien had de Sovjet-Unie dan heel Europa overlopen, nog voor de VS zich met de oorlog begon te bemoeien. En hadden we hier ook tot in de jaren ’80 onder het communisme geleefd. Of langer. En dan zouden we ons nu afvragen waarom we toch zo bang waren voor de nazi’s destijds. Omdat we ons niet zouden kunnen voorstellen dat die net zo wreed zouden zijn geweest als de stalinisten.
Er is een heleboel van de geschiedenis te leren. Maar niet als je je niet in het verleden probeert te plaatsen, en alles inkleurt met kennis achteraf. Dan leer je juist niets.
“Er is een heleboel van de geschiedenis te leren. Maar niet als je je niet in het verleden probeert te plaatsen, en alles inkleurt met kennis achteraf. Dan leer je juist niets.”
Misschien is de vraag van Jos van Dijk hypothetisch, heb je daarin gelijk. Maar dat maakt de vraag geen slechte vraag. Met de kennis van nu de geschiedenis inkleuren is tenslotte iets wat altijd gebeurt. Zo lang je dat van je zelf weet, dit erkent, is ieder vraag legitiem en kan je er van leren.
Zeker, elke vraag is legitiem. Ik heb dan ook geen kritiek op de vragen die Jos stelt, maar op de stellingen die hij poneert.
Dat wordt ook in het boek behandeld. Er zijn nooit serieuze plannen geweest vanuit de Soviet unie om Europa binnen te vallen, en de westerse regeringen wisten dat.
Het kwam hen echter retorisch goed uit om de Soviet unie als agressief af te schilderen
Welke definitie van ‘Europa’ wordt hier gebruikt? I smell a rat…
Ik denk dat helemaal niemand wist wat Stalin van plan was, of zou doen als hij de kans zou krijgen. En dat verstandige politici in het westen dat beseften, omdat ze wisten hoe onvoorspelbaar zo’n despoot kan zijn.
We weten wel wat hij echt deed, toen de gelegenheid zich voordeed: heel Oost-Europa onder controle houden en omvormen tot communistische vazalstaten, na de Tweede Wereldoorlog.
Volgens mij speelde Stalin in eerste instantie gewoon onder een hoedje met Hitler om Polen op te delen. Dus een totaal onlogische partner.
Daarbij ontstaan die soort bondgenootschappen eigenlijk alleen als het echt niet meer anders kan.
Kijk naar de huidige tijd, op sommige vlakken best vergelijkbaar met toen. Ook nu zie je de bondgenootschappen niet ontstaan
Stalin dacht alleen aan zijn eigen land. Daarvoor vond hij een deel van Polen nodig, net als Poetin nu met Oekraïne.
Wat je zegt over die bondgenootschappen begrijp ik niet. Er is toch een westers bondgenootschap voor steun aan Oekraïne? En is de samenwerking in het Midden Oosten tussen de VS, Israël, de Saoedi’s en de Emiraten dan geen bondgenootschap?
Lebensraum, maar dan in het Russisch?
“Daarvoor vond hij een deel van Polen nodig…”
Laat je dan niet wat te veel weg?
Vanaf 1921 heeft Stalin de ene na de andere oorlog of interventie met zijn buren uitgevochten, het moet vóór 1939 allang duidelijk geweest zijn wat de intentie van Stalin was.
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_wars_involving_Russia
Als je het boek zou lezen wist je dat dit zó onvolledig is dat het gewoon niet klopt.
De USSR heeft tijdenlang geprobeerd een alliantie tégen Hitler te sluiten. Pas nadat dat niet lukte, sloten ze het Molotov Ribbentrop pact om tijd te winnen.
De delen van Polen die ze daarbij innamen, waren alleen die delen van Polen die Polen in de jaren na de revolutie had veroverd op de USSR. Het was toen nog steeds een gebied waar Polen zelf ver in de minderheid waren. Tegenwoordig liggen die gebieden dan ook vooral in Belarus en Oekraïne.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Koninkrijk_Polen_%281385-1569%29#/media/Bestand:Poland_and_Lithuania_in_1526.PNG
Kijk eens op deze kaart, in welk land lagen deze gebieden toen? Rusland had daar in elk geval niets te zoeken.
En Rusland bezette natuurlijk nog wel wat meer dan Polen, het ging ook om de Baltische Staten, Finland en delen van Roemenië.
Als dit de stelling van het boek in kwestie is, dan is het niet erg goed.