Chris Kaspar de Ploeg herschrijft in zijn trilogie ‘De Grote koloniale oorlog’ vijfhonderd jaar geschiedenis vanuit het gezichtspunt van kolonialisme, racisme en het verzet van onderworpen volken, arbeiders en vrouwen. Deel 1 gaat tot en met de Tweede Wereldoorlog. Het is een indrukwekkend werkstuk gebaseerd op een enorm aantal bronnen. Die leveren verrassende feiten en gezichtspunten op die de westerse beeldvorming van de Tweede Wereldoorlog en alles wat er aan voorafging op scherpzinnige wijze corrigeren en vooral ook aanvullen.
De oorlog is in de meeste populaire verhalen een conflict tussen staten met een hoofdrol voor de leiders. Onze vijand was Duitsland, de kwade genius was Adolf Hitler. Vorig jaar, bij de 80e herdenking van de bevrijding, fietste ik door een Drents dorp waar aan elke boom vlaggen van bevrijders hingen: Canadese, Amerikaanse, Franse en Britse. Ik miste de vlaggen van de Sovjets die met hun Rode Leger de nazi’s de genadeklap hebben gegeven, ook al kwamen ze uiteindelijk niet zo ver als Drenthe. Grote verbazing. De rol van Sovjet-Rusland is na de oorlog snel ondergesneeuwd onder de Koude Oorlogspropaganda. Zoals ook het in de westerse landen virulente antisemitisme. Na de bevrijding was er voor de verschrikkingen van de holocaust lange tijd slechts beperkte aandacht. De bezetting van ons land door een vreemde mogendheid stond centraal en niet het fascisme. Dat was voor velen, zeker in de jaren dertig, niet het grootste probleem. De Ploeg citeert in zijn boek diverse Amerikaanse en Britse autoriteiten die zich positief hebben uitgelaten over het fascisme als tegenwicht tegen socialisme en communisme. En die ook niet vies waren van antisemitisme en racisme. Zo toonde Churchill zich in de jaren twintig enthousiast over het verbod van linkse partijen door Mussolini. Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk steunden met een geheim pact de bezetting van Ethiopië door de Italiaanse fascisten.
‘Untermenschen’
De analyse van De Ploeg levert kritische vragen op over de intenties van de westerse geallieerden. Waarom hebben ze voorafgaand aan de oorlog niet de kans gegrepen om tegen het fascisme een pact te sluiten met de Sovjet-Unie? Hadden ze het westfront niet eerder moeten openen nadat de nazi’s begonnen waren met de uitvoering van de holocaust? Het zijn vragen die eerder zijn opgeworpen door communistisch georiënteerde historici. De Ploeg neemt hun visie over maar verbreedt het verhaal met de geschiedenis van het kolonialisme. Daar ligt wat mij betreft de belangrijkste waarde van dit boek. Gewelddadige veroveringsoorlogen hebben door de eeuwen heen volken uitgeroeid of onderworpen voor het bezit van land, grondstoffen of producten. Amitav Gosh heeft daar een indrukwekkend boek over geschreven: De vloek van de nootmuskaat. Terwijl Gosh nadrukkelijk ook de vernietiging van de natuur in zijn verhaal betrekt gaat het boek van De Ploeg vooral over de ontzagwekkende grote aantallen menselijke slachtoffers van vijfhonderd jaar imperialisme. Met als rode draad het racisme, gebaseerd op de superioriteitsgevoelens van de witte veroveraars die het grootste deel van de wereldbevolking behandelden als ‘Untermenschen’. De ideologie en de praktijk van de nazi’s zijn bepaald niet uniek. De Ploeg betoogt in zijn boek dat het in feite om een voortzetting gaat van eeuwenlang kolonialisme. Zo hadden de nazi’s zoals bekend ervaring opgedaan met concentratiekampen in Namibië. De antikoloniale auteur en politicus Aimé Césaire, geboren in de Franse Caraïbisch kolonie Martinique, heeft opgemerkt dat Hitler ‘de koloniale methoden in Europa toepaste die tot dan toe uitsluitend waren voorbehouden aan de Arabieren van Algerije, de contractarbeiders van India en de zwarten van Afrika’. En die methoden zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s bij uitstek toegepast op de Joden, Sinti en Roma en op de Slavische volken in Oost-Europa waar het Derde Rijk ‘Lebensraum’ zocht. De aantallen slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog in de Sovjet-Unie en omliggende landen zijn, zowel bij militairen als burgers en ook als percentage van de totale bevolking, vele malen hoger dan in West-Europa.
Azië en Afrika
Groot waren ook de aantallen slachtoffers van de Japanse veroveringsoorlog in China en andere Aziatische landen. Japan komt in de Nederlandse beeldvorming van de oorlog vooral aan bod als bezetter van ‘ons Indië’. Eerder al bezette Japan de Chinese provincie Mantsjoerije en voerde daar ‘totale vernietigingscampagnes’ onder het motto ‘vermoord alles, verbrand alles, plunder alles’, zo citeert De Ploeg Japanse bronnen. Net als in Duitsland en Italië was er in Japan onder keizer Hirohito sprake van een fatale combinatie van fascisme en kolonialisme. Het is niet toevallig dat deze drie ambitieuze landen bij de verdeling van de wereld in invloedssferen tot dan toe achter het net hadden gevist of, in het geval van Duitsland, hun bezittingen hadden moeten inleveren bij de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog. Die overwinnaars waren overigens in de Tweede Wereldoorlog in de strijd tegen de nazi’s in belangrijke mate afhankelijk van hun koloniën. Niet alleen voor grondstoffen, maar ook voor militair personeel, dat door de Britten in India werd geronseld en door de Fransen in hun Afrikaanse kolonies. Velen van hen zijn omgekomen en dat is heel lang verzwegen.
‘De grote koloniale oorlog’ laat een wereldomspannende oorlog zien en legt grootschalige verbanden die niet alle historici van deze geschiedenis zullen onderschrijven. De Ploeg neemt afscheid van een eurocentrische, nationalistische geschiedschrijving waarin de angelsaksische wereld en bondgenoten centraal staan. Dat maakt zijn benadering nuttig en ook nodig om tot een volledig begrip te komen van wat er is gebeurd. En wat er verzwegen is. Of nooit onderzocht. Zoals Nederland ontwaakte door verschillende recente boeken met getuigenissen van het lange tijd onbekende koloniale geweld in Indonesië, Suriname en de Caraïben, zo levert het onthullende, degelijk onderbouwde verhaal van De Ploeg ons nieuwe inzichten op de bredere achtergronden van de recente geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog en alles wat er mee samenhing.
Chris Kaspar De Ploeg, De grote koloniale oorlog, deel 1. Starfish Books, 360 p. €27,50.
[inmiddels is onlangs deel 2 gepubliceerd over de Koude Oorlog en de bevrijdingsbewegingen in de vorige eeuw]