Jos van Dijk

Van de vorige regering hebben we zeer weinig kritische geluiden gehoord over de Israëlische politiek tegenover de Palestijnen. Veel geweeklaag over het voortdurende geweld. Maar altijd met de toevoeging… ‘van beide kanten’. Grote voorzichtigheid als er weer eens werd gesproken over maatregelen die nadelig zouden kunnen uitpakken voor Israël. Maxime Verhagen verdedigt in het Europees Parlement het associatieverdrag van Israël en de EU, voortdurende mensenrechtenschendingen of niet. Deze opstelling was nu ook weer niet zo heel erg verbazingwekkend gezien de toenmalige samenstelling van de regering. CDA-politici bewaren hun kritiek op Israël tot na de pensioengerechtigde leeftijd. De PvdA is altijd reuze voorzichtig als het om Israël gaat. En de ChristenUnie kan geen kwaad woord over het Heilige Land horen.

Het kabinet Balkenende IV verwoordt uitstekend de stemming van het Nederland ten tijde van de Zesdaagse oorlog in 1967: als één man achter Israël. Maar inmiddels is er wel wat veranderd, niet alleen in Israël en Palestina, maar ook in de opinie van de Nederlandse bevolking.

Een recent onderzoek van Synovate (uit april, dus van vòòr de militaire actie van vorige week) laat zien dat er voldoende draagvlak is voor een andere aanpak van Israël. Volgens 58% van de respondenten moeten in een nieuw kabinet mensen- rechten centraal te staan als uitgangspunt van het beleid ten aanzien van het Israëlisch-Palestijnse conflict. Vijftig procent van het Nederlandse volk vindt dat de Nederlandse regering Israël onder druk moet zetten om de nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever te ontruimen. Iets meer dan de helft (54%) van de respondenten meent dat de bezetting in zijn geheel beëindigd moet worden. Onder de stemmers op CDA is dit 45%, onder PVV-stemmers 43% (vind je dat niet veel, Geert?) en onder CU-stemmers 36%. In 2008 was 44% van de respondenten voorstander van het beëindigen van de bezetting; een duidelijke verschuiving op dit punt richting meer voorstanders.

De verontwaardiging over de brutaliteit van de Telegraaf-journalist die de 9-jarige overlevende van de vliegramp bij Tripoli aan de lijn wist te krijgen is groot. Zo groot dat de redactie met een verontschuldigende verklaring kwam. Uit angst voor opzeggingen of reputatieschade? Het is niet bekend hoeveel boze lezers hun abonnement hebben opgezegd, noch hoeveel adverteerders orders hebben ingetrokken. Ik gok er op dat dat wel mee zal vallen. Intussen heeft Buitenlandse Zaken wel boos gereageerd op Femke Halsema die vragen stelde over de rol van de Nederlandse officiële vertegenwoordigers in Libië.

Er zijn ook mensen die begrip hebben voor pogingen van de media om zo dicht mogelijk bij het drama te komen. De aandacht voor de enige overlevende van een vliegramp is begrijpelijk. De media voldoen aan de nieuwsgierigheid van lezers en kijkers. “Don’t shoot the messenger.” BuZa-vertegenwoordiger Kronenburg zegt in De Volkskrant:

“Ik praat het niet goed. Maar ergens begrijp ik wel waarom ze Ruben als paparazzi hebben achtervolgd. Tussen alle ellende en verdriet is het verhaal van deze jongen iets waar je je aan vasthoudt. De enige overlevende. Een jongetje. Dan loop je het risico dat sommige media de grenzen opzoeken, en overschrijden.”

Op de dag van de persvrijheid, maandag 3 mei, werd de eerste Persvrijheidsmonitor (.pdf) van Nederland gepresenteerd. Het rapport bevat een kroniek van een groot aantal gevallen waarin de pers door politie, justitie of andere autoriteiten werd lastiggevallen in het afgelopen jaar (veel van die gevallen zijn overigens ook te vinden op mijn blog Free Flow of Information).

In een evaluatie besteden de auteurs van de monitor, Wouter Hins, Marga Groothuis en Chris Wiersma, aandacht aan drie zeer actuele thema’s: privacy van gefotografeerde personen, recht op bronbescherming en openbaarheid van bestuur. De privacy-kwestie deed zich voor naar aanleiding van een proces dat Willem-Alexander vorig jaar voerde tegen het persbureau AP, dat foto’s verspreidde van zijn wintersportvakantie in Argentinië. De rechter verbood AP de foto’s voor publicatie aan te bieden. Maar dat verbod gold alleen voor deze specifieke foto’s. De rechter bezegelde met zijn uitspraak niet de afspraken met de pers die er volgens WA op neer kwamen dat het Koningshuis zelf de regie mocht voeren over zijn publiciteit.

De bronbescherming is een zeer principieel punt voor journalisten. Als er geen mogelijkheid tot bescherming van informatiebronnen voor journalisten is, zal gevoelige informatie eerder achterhouden worden uit vrees voor consequenties. Consequenties voor de onthullers zelf of hun naaste omgeving. Dat tast dus zowel de uitingsvrijheid als de openbaarheid aan. De rechter heeft hierover al diverse uitspraken gedaan die gunstig zijn voor journalisten. En het Europese Hof is de journalist meestal ook wel gunstig gezind. Maar dat is altijd achteraf. Veel betere wetgeving is op dit punt nodig.

Journalisten zijn voor berichtgeving over politiek en bestuur afhankelijk van de wettelijke openbaarheid van bestuur. De uitvoering van deze wet is door WOB- deskundige Roger Vleugels deze week getypeerd als: 30 jaar WOBben, 30 jaar tobben. En de situatie is er de afgelopen jaren niet veel beter op geworden met verantwoordelijk minister Guusje ter Horst. Met een kritische evaluatie van de wet is nog steeds niets gedaan. Een broodnodige aanpassing van de wet is door de val van het kabinet opnieuw uitgesteld. In de Persvrijheidsmonitor wordt ook geconstateerd dat Nederland, dat zich altijd zo beroemt op zijn openheid, ver achter loopt bij de Europese normen. Ook op dit punt levert het Europese Hof van de Rechten van de Mens een positieve bijdrage. De uitspraken van het Hof wijzen er op dat artikel 10 (over de vrijheid van meningsuiting) wel degelijk ook een recht op openbaarheid van informatie van de overheid inhoudt.