Regeringen proberen een gebrek aan moraal over het algemeen te verdoezelen met mooie praatjes. Niet zo de regering Trump. Die grossiert in acties die gespeend zijn van elk moreel besef maar verbergt ze niet en presenteert ze aan de rest van de wereld als standaard machtsinstrument en chantagemiddel. Deals. De nieuwste slachtoffers zijn de 1,3 miljoen HIV patiënten in Zambia. Zij lopen het risico geen medicijnen meer te krijgen als het land de Amerikanen niet tegemoet komt inzake de winning van mineralen.
“We kunnen onze prioriteiten alleen veiligstellen door openlijk en op grote schaal onze steun aan Zambia in te trekken,” staat in een concept memo dat door medewerkers van het Afrika-bureau van het ministerie is opgesteld voor minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio en gelekt is naar de New York Times. Na rigoreuze bezuinigingen op alle ontwikkelingshulp is de Amerikaanse regering nu onderhandelingen gestart met afzonderlijke Afrikaanse regeringen. Die krijgen aanzienlijk beperkte hulpbedragen voorgeschoteld onder nieuwe voorwaarden. De financiering voor de gezondheidszorg zou volgens berekeningen van een NGO met 69 procent dalen voor Rwanda, met 61 procent voor Madagaskar, met 42 procent voor Liberia en met 34 procent voor Eswatini, waar een kwart van de volwassenen met HIV leeft. De Zimbabwaanse regering heeft zich onlangs teruggetrokken uit de onderhandelingen, omdat de eisen met betrekking tot het delen van gegevens en biologische monsters een onaanvaardbare inbreuk op de soevereiniteit vormden. Activisten in Kenia hebben de overeenkomst van dat land om soortgelijke redenen voor de rechter gebracht.
De Zambiaanse regering zou in ruil voor hulp behalve een eigen bijdrage aan de gezondheidszorg maatregelen moeten nemen die Amerikaanse bedrijven meer toegang geven tot de enorme minerale reserves van Zambia. Daarmee moet een einde komen aan wat de Verenigde Staten zien als de voorkeursbehandeling van China bij de Zambiaanse mijnbouw. Dat gaat dan vooral over koper, waarmee het land 70% van zijn inkomsten uit export verdient. Een derde voorwaarde voor het ontvangen van Amerikaanse hulp is het openbreken van een verdrag uit 2024. Trump is daar ontevreden over omdat het bedrijven te weinig speelruimte laat. Het is niet duidelijk of Zambia op deze voorwaarden in wil gaan.
In het aan de NYT gelekte memo wordt gewaarschuwd dat Zambia zich niet mag terugtrekken, omdat andere landen de situatie nauwlettend in de gaten houden. Desnoods moet het land met harde hand worden gedwongen. Als Zambia niet tekent, “zullen alleen drastische publieke bezuinigingen op de Amerikaanse buitenlandse hulp de hulpontvangende landen duidelijk laten zien hoe serieus wij samenwerking menen en hoe vastberaden wij zijn om concrete voordelen te behalen in het kader van ons ‘America First’-beleid.” Veel duidelijker kan het niet.
De Zambiaanse bevolking profiteert weinig van de gestegen vraag naar koper en andere mineralen die het land te bieden heeft. Dat is wel eens anders geweest. Vijftig jaar geleden werden de mijnen geëxploiteerd door een staatsbedrijf dat de winsten in de omgeving investeerde. Van wegen en riolering tot ziekenhuizen en scholen, van het dak boven hun hoofd tot de maïs op hun bord, het mijnbouwbedrijf leverde alles. Die steun stopte toen het staatsbedrijf in 2000 werd geprivatiseerd. Dat was een voorwaarde bij een lening van de Wereldbank. De mijnbedrijven werden voor een habbekrats verkocht. Konkola Copper Mines, een van de onderdelen van staatsbedrijf ZCCM, betaalde de staat na de verkoop zes miljoen dollar aan royalty’s per jaar op een omzet van ruim een miljard. De staat kreeg dus een schamele 0,6%. Daarbij kwamen nog de negatieve gevolgen van de mijnbouwindustrie, zoals landroof, vervuiling van het drinkwater en conflicten. Duizenden mensen zijn gedwongen hun huis en grond te verlaten omdat het door de overheid verkocht of verhuurd is aan mijnbouwbedrijven. Zambia verliest ook nog eens 2 miljard dollar per jaar aan belastingontduiking door de multinationals. Het budget voor gezondheidszorg voor 2025 in Zambia was omgerekend ruim 1.1 miljard dollar.