‘Het wereldwijde mensenrechtensysteem verkeert in gevaar. Onder de meedogenloze druk van de Amerikaanse president Donald Trump, en voortdurend ondermijnd door China en Rusland, wordt de op regels gebaseerde internationale orde verpletterd, waardoor de structuur waarop mensenrechtenverdedigers zijn gaan vertrouwen om normen te bevorderen en vrijheden te beschermen, dreigt te verdwijnen.’ Zo opent directeur Philippe Bolopion van Human Rights Watch het jaarlijkse rapport over de mensenrechtensituatie van deze organisatie. En dan heeft hij Gaza nog niet genoemd.
Er is sprake van een ‘democratische recessie’ en die is niet begonnen bij de herverkiezing van Trump, schrijft Bolopion. Het is een langer lopende trend. ‘Volgens sommige maatstaven is de democratie nu terug op het niveau van 1985, met 72 procent van de wereldbevolking die onder een autocratisch regime leeft. Rusland en China zijn vandaag de dag minder vrij dan 20 jaar geleden. En dat geldt ook voor de Verenigde Staten.’ En minder democratie gaat hand in hand met schending van mensenrechten. Trump kan verantwoordelijk gesteld worden voor de recente export van deze trend. ‘Trump heeft autocraten aangemoedigd en democratische bondgenoten ondermijnd. Terwijl hij sommige gekozen leiders in West-Europa berispte, spraken hij en hoge functionarissen hun bewondering uit voor extreemrechts in Europa. Hij steunde autocraten zoals de Hongaarse premier Viktor Orbán, de Turkse president Recep Tayyip Erdoğan en de Salvadoraanse president Nayib Bukele, terwijl hij tegelijkertijd de decennialange Amerikaanse steun aan de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman en de Egyptische president Abdel Fattah al-Sisi voortzette.’ En waar mogelijk proberen de zakenlieden uit zijn omgeving namens hem invloed te krijgen op regeringen en parlementen om hen onwelgevallige besluiten af te blazen of terug te draaien. Zo werd het Afrikaanse Lesotho gedwongen Musk tegemoet te komen met een versnelde vergunning voor Starlink nadat Trump het land extreem hoge invoerrechten had opgelegd. Lesotho verdiende namelijk goed aan de export van spijkerbroeken naar de VS maar importeerde volgens Trump te weinig uit zijn land.
Invloed op Europese besluitvorming
De Franse NGO Bloom publiceerde gisteren in samenwerking met het Duitse Der Spiegel en het Zweedse Aftenbladet een onderzoeksrapport over de Amerikaanse inmenging bij het terugdraaien van Europese duurzaamheidsrichtlijnen voor bedrijven. Eind vorig jaar bekrachtigde het Europees Parlement met een rechtse meerderheid de versoepeling van de European Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD). Die richtlijn stelt bedrijven verantwoordelijk voor het meewerken aan klimaatdoelen en bevordering van mensenrechten. Bedrijven moeten ook hun onderaannemers en leveranciers daar aan houden. De versoepeling past in de ‘vereenvoudigingsagenda’ van de nieuwe Europese Commissie die in feite neerkomt op het terugdraaien van de oorspronkelijke Green Deal. De versoepeling houdt in dat alleen hele grote bedrijven aan de regels moeten voldoen. En bedrijven die wel onder de regels vallen, moeten minder onderzoek doen dan voorheen naar bijvoorbeeld mensenrechtenschendingen bij toeleveranciers.
Bloom deed onderzoek naar wat er voorafging aan de besluitvorming over het eerste deel van deze ‘vereenvoudigingsagenda’. Daarin speelde het Zweedse conservatieve Europarlementslid Jörgen Warborn als rapporteur de hoofdrol. Tussen januari en oktober 2025 ontmoette de Zweedse Europarlementariër meer dan tien keer Amerikaanse lobbyisten, regeringsvertegenwoordigers zowel als lobbyisten van voornamelijk de olieindustrie. ‘Jörgen Warborn, een belangrijk doelwit, werd hun voornaamste gesprekspartner en medeplichtige: in minder dan een jaar tijd ontmoette hij vier keer de Amerikaanse Kamer van Koophandel in België, een record voor een lid van het Europees Parlement.’ Verder schrijven de onderzoekers: ‘Naast zijn ontmoetingen in Brussel met Amerikaanse lobbyisten in zijn hoedanigheid als Europarlementariër, nam Jörgen Warborn ook de rol op zich van voorzitter van twee lobbygroepen die de belangen van het bedrijfsleven behartigden, en woonde hij vier internationale fora bij die werden georganiseerd door de International Democracy Union (IDU), een organisatie die in 1983 werd opgericht door onder anderen Margaret Thatcher en George Bush, om een conservatieve en neoliberale agenda te promoten.’ Met rapporteur Warborn bond de EPP fractie zich zo aan de belangen van de VS en het Amerikaanse bedrijfsleven. De nieuwe richtlijnen voor een zorgvuldige en verantwoordelijke bedrijfsvoering gaan pas in 2029 in. Ze moeten in 2027 in de nationale wetgeving verankerd worden.
Inzet van religie
De Amerikaanse bemoeienis met de rest van de wereld openbaart zich ook op het terrein van de religie. Aangespoord door uiterst rechtse Amerikaanse ‘evangelicals‘ komt Trump, zelf bepaald geen streng gelovige kerkganger, in actie voor de ‘bescherming van het christendom’ elders in de wereld. In Nigeria zelfs met bombardementen. Afgelopen kerstdagen gaf Trump opdracht locaties in het noordwesten van Nigeria te bombarderen vanaf een schip voor de kust. Dat was het resultaat van jarenlang lobbywerk van christelijke activisten, Republikeinse wetgevers en Amerikaanse beroemdheden. Dat er in Nigeria moordende bendes rondlopen staat wel vast. Maar de situatie is wat minder simpel dan de Amerikanen doen geloven. De cijfers waarop zij zich baseren worden ook door hun voornaamste bron Intersociety niet zeker geacht. Veel is gebaseerd op informatie van christelijke belangengroepen zoals Open Doors en nieuwsberichten. Intersociety bezoekt zelden alle delen van het land en leidt de religie van slachtoffers af uit aannames. Zo citeerde men een Al Jazeera-bericht over ontvoerde boeren en voegde eraan toe dat het ‘voornamelijk christenen’ waren – wat niet in het originele bericht stond.
De export van uiterst rechts Amerikaans christendom is al lang geleden begonnen. In het katholieke Brazilië winnen vanuit de VS gesteunde fundamentalistische religieuze stromingen (Baptisten, Pinkstergemeente) steeds meer terrein. Ze zijn een belangrijke steun voor de autoritaire ex-president Bolsonaro, die tot 27 jaar cel is veroordeeld wegens een couppoging na zijn nederlaag in de laatste verkiezingen. Trump steunt hem. In de VS wacht zijn zoon Eduardo op nieuwe kansen. In Nederland was onlangs gebedsgenezer Tom de Wal in het nieuws. Hij is een volgeling van Rodney Howard-Browne, een welvaartsevangelist uit Florida die leert dat God geloof en donaties beloont met materiële voorspoed, gezondheid en succes. Hij is een van de predikers die Donald Trump heeft gezegend in het Witte Huis. Volgens Howard-Browne is Trump door God gestuurd als „sloopkogel” om de wereldorde omver te werpen. ‘Turning Point USA’ van de doodgeschoten extreemrechtse Charlie Kirk heeft sinds kort ook een Nederlandse versie: Turning Point Nederland. De organisatie wil opkomen voor conservatieve waarden op onder andere universiteiten.