Sensatiewoorden

COLUMN - spraakverwarringAl een tijdje wijzen wetenschapsjournalisten – en gelukkig niet alleen zij – erop dat wetenschappelijke resultaten vaak zó overdreven aan de man worden gebracht dat er valse verwachtingen ontstaan. U kent de fijne factcheck-rubriek in de wetenschapsbijlage van De Volkskrant wel. Vandaag wijst Philip Dröge erop. Op zijn website Faqt, waar hij elke dag een lezenswaardig stukje wetenschapsnieuws plaatst, vertelt hij over een onderzoek van twee wetenschappers die met Google News keken

naar tien superlatieven in het kader van nieuwe behandelingen voor kanker, met inbegrip van “doorbraak”, “wonder” en “redder”, maar ook naar bijvoeglijke naamwoorden als “revolutionair” en “baanbrekend”.

En dan komt het:

Hun conclusie: de media zijn er zeer vroeg bij. Bij de meeste nieuwe behandelingen was er sprake van een eerste onderzoek, 18 medicijnen waren zelfs nog niet toegelaten voor tests. Vijf waren in de pre-klinische testfase, de resultaten van deze studies waren alleen gebaseerd op muizen en celcultuur studies. Toch werden ze bijna allemaal ronkend beschreven als doorbraken of geweldige vondsten.

Kortom: de journalisten maken er een puinhoop van. En het gaat niet alleen om het kankeronderzoek. Ik heb zelf wel eens geschreven over de gemakzuchtige wijze waarop archeologische vondsten worden gehypet, zoals met het u-las-dit-in-de-Bijbel-maar-de-wetenschap-zegt-iets-anders-frame, waarmee sensatie is gegarandeerd maar waarmee ook een volstrekt achterhaalde negentiende-eeuwse tegenstelling in leven wordt gehouden.

Was het echter maar alleen een kwestie van slechte journalistiek! Het probleem zit dieper. Nog eenmaal Dröge:

In hun jacht op subsidies en sponsors hebben ook wetenschappers er belang bij om met veel bombarie hun vindingen te presenteren. Veel van de sensatiewoorden waren ook in persberichten en de oorspronkelijke rapporten te lezen.

Inderdaad. En we weten alweer een tijdje dat sensatiewoorden het goed doen aan de universiteit. Een onderzoeker (die redenen heeft anoniem te blijven) vertelde me ooit dat hij tweemaal dezelfde subsidieaanvraag had ingediend, met als verschil dat hij in een ervan woorden als “groundbreaking”, “seminal”, “interdisciplinary”, “innovative” en “game-changing” had gebruikt en in de ander niet. U raadt de uitkomst al: niet alleen viel het niemand van de subsidiecommissie op dat tweemaal dezelfde aanvraag was ingediend, maar ook werd de sensationalistische aanvraag probleemloos gehonoreerd.

De wetenschap ging van ivoren toren naar circustent en het erge is: de betrokkenen lijken echt te geloven in de holle woorden waarmee de wetenschap zichzelf beschrijft. Uit mijn studententijd herinner ik me dat mijn docenten grappen maakten over het laatste wezelwoord dat uit Zoetermeer was gekomen: de “rendementscijfers”. Men smaalde erover, want wie dit gebruikte, bewees de humaniora niet te begrijpen. Toen ik enkele jaren zelf kwam werken aan die universiteit, was alle ironie verdwenen. Mijn docenten hadden de prietpraatcultuur geïnternaliseerd.

Niet dat ze de enigen zijn. Ik heb ook journalisten ontmoet die het gevaar van woorden als “doorbraak” niet onderkenden. In het wetenschapscircus houden de onderzoekers als dompteurs de hoepels op en springen de journalisten er als tijgers doorheen. Allez hop! Het zeeleven is in veertig jaar gehalveerd. Allez hop! In Griekenland is het graf van een voorvader van een homerische krijger gevonden. Allez hop! Van vlees krijg je kanker.

En het circuspubliek? Dat ziet steeds scherper dat onderzoekers en journalisten voortdurend valse verwachtingen wekken en men raakt, als de valse hoop eenmaal de grond in is geboord, steeds minder overtuigd van de geloofwaardigheid en het belang van de wetenschap.

Ik hoop dat die sombere conclusie overdreven is.

  1. 1

    Zie ook afgelopen week de opgeblazen bombarie rond het onderzoek van de WHO dat aan zou geven dat door het eten van bewerkt vlees de kans op darmkanker met 18 procent zou toenemen.

    Wat is bewerkt vlees nou precies? Er zijn tienduizenden soorten “bewerkt vlees”…

    En hoe erg is een stijging van 0,03 procent naar 0,054 procent? Die vragen bleven onbeantwoord.

    En vrijwel geen journalist die daar op inging. Maar wel veel tromgeroffel over mannen die voortijdig overlijden door het eten van bacon….

  2. 3

    @1

    Het is zeker opgeblazen bombarie. Want die darmkanker komt ook grotendeels op latere leeftijd. Dus wellicht ga je zonder bewerkt vlees eten gewoon aan wat anders dood. Hetzelfde gaat trouwens ook op voor roken.

    Als je de 60 bent gepasseerd neemt de kans op de dood nu eenmaal toe. Maar daar wil de mens niet aan. Dus wordt er steeds maar weer ingehakt op dat risico op overlijden.

  3. 5

    Ik herken helaas deze trend ook in mijn werk. Bij het indienen van aanvragen zijn er zogenaamde buzzwords die je moet gebruiken, daarvoor kan je zelfs getraind worden. Valorisatie is er zo een (dat is inmiddels een officiële categorie die flink meetelt in aanvragen bij NWO). Alles moet “excellent” zijn, een fantastisch “modelsysteem” vormen etc.
    De ruimte om echt enthousiast te zijn over je werk/ ideeën wordt allengs minder.

  4. 7

    @3 voor roken zijn het toch wat andere cijfers:

    “Bij 15 sigaretten per dag is de kans op longkanker 5 keer groter. Bij meer dan 20 sigaretten wordt de kans 25 keer zo groot”.

    Dus niet 1.2 x zo groot als bij het vleesverhaal.

  5. 8

    @7

    Bij het vleesverhaal geldt ook dat de hoeveelheid van bewerkt vlees een rol speelt. Zo af en toe bewerkt vlees eten kan minder kwaad dan dagelijks bewerkt vlees eten.

    En omgekeerd schijnt roken ook gunstige effecten te kennen. Dus als je je weet te beperken tot 5 sigaretjes per dag of zo, dan valt het wel mee.

    Giftigheid wordt in hoge mate bepaald door de hoeveelheid. En dat vergeet de sensatiepers. Nou ja…vergeten?

  6. 9

    Sorry, wat? Beetje roken goed voor je? Hoe zo dat dan? Ik ben wel heel benieuwd welk onderzoek dat aangetoond heeft. Anders valt dit soort praat wat mij betreft in dezelfde ongenuanceerde roeperij als waar dit stukje over gaat.

    Trouwens, dat de hoeveelheid uitmaakt, geldt niet alleen voor gif. Van te veel water drinken (of te weinig) kun je ook dood gaan.

  7. 10

    @9

    Roken heeft op sommige mensen een kalmerende invloed.
    Ik weet er van dat artsen serieus mensen hebben ontraden om te stoppen met roken. (Hetgeen natuurlijk wat anders is dan actief aan zetten tot roken.) Het hangt uiteraard van de persoon af.
    Ik zelf heb geen last van stress en heb geen roken nodig.
    Maar niet iedereen is hetzelfde.

    Net zoals aan vlees eten ook heus wel goede kanten zitten.

  8. 11

    @10: Dat heb ik ook eens gehoord. Een zwangere meid die als tip van een medici kreeg door te roken, want minder stress.

    Het gaat er bij mij niet in…

  9. 12

    @2: Dat is tendentieus. Zie ik het goed, dan zijn wetenschappers niet anders dan de mensen in andere grote organisaties: een kwart deugt heel erg, een kwart deugt heel erg niet en de helft hangt er zo tussenin.

  10. 13

    @10: ik zie nog steeds geen onderzoek dat aantoont dat een beetje roken goed voor je is. Ik zie een mening en “horen zeggen”.
    Wat artsen betreft, dat zijn ook net mensen. Ik kan mij voorstellen als iemand al omvalt van de hart- en vaatziekten, nog een paar maanden te leven heeft en depressief is, een arts deze persoon zou aanraden lekker te blijven roken. Ik heb zelf niet echt de neiging wat sommige artsen (zouden) doen op meer waarde te schatten dan een gedegen wetenschappelijk onderzoek.

  11. 14

    @2

    In de wetenschap geldt steeds meer dat 80% van de wetenschappers het verpest voor de rest.

    Dat impliceert dat 80% van de wetenschappers ‘het’ in het verleden minder ‘verpestte’ voor ‘de rest’.

    Blijven enkele vragen hangen aangaande de stelling: waarom stel je dat dat in het verleden minder was? En wat wordt hier verpest? Dat 80% van de wetenschappers voorbarig breeduit hun resultaten aan de media presenteert, die het op hun beurt dan met veel bombarie publiceren als nieuws? Of wordt er iets anders verpest? Worden er meerdere dingen verpest? Op welke manier verpesten ze het? In welke mate? Voor wie? Voor de andere 20% van de wetenschappers? Of voor het publiek? Of allebei? En wat bedoel je met ‘de wetenschap’? Om welke disciplines gaat het? Allemaal? En in welke landen werken die wetenschappers? De hele wereld?

    Een promovendus zou van mij voor zo’n stelling een veeg uit de pan krijgen.

  12. 15

    Trek het je niet aan, die sensatiemedia, zou ik zeggen. En de WHO zelf is ook wel zo correct om hun uitspraken terug te draaien en te nuanceren.

    Twijfelen aan wetenschappelijke resultaten is gezond en heel wetenschappelijk.

  13. 16

    @11

    Het is maar net hoe je als persoon zelf bent. Ik geloof ook niet in roken , maar ik geloof ook niet in antidepressiva. Maar artsen denken daar anders over.

    @13

    Nee, geen onderzoek. Dit soort zaken laat zich lastig onderzoeken. Daarom dienen we ons ook wat genuanceerder uit te laten dan de sensatiepers doet. Wat de sensatiepers doet is feitelijk mensen bang maken. En dat terwijl we allemaal op individueel niveau een grote mate van eigen verantwoordelijkheid hebben. Iedereen die zich wel eens te buiten is gegaan aan bewerkt vlees, die voelt zelf wel dat dat niet helemaal ok is.

  14. 17

    Ik heb recentelijk besloten de academia vaarwel te zeggen onder andere om dit soort gezeik. Met pers heb ik geen ervaring, maar het overdrijven in de subsidievoorstellen is echt verschrikkelijk. Er wordt weleens gesproken over een “publish or perish” cultuur, maar in mijn ervaring is de druk om subsidie binnen te halen vele malen groter dan om te publiceren. Een goede professor is iemand die veel geld binnenharkt waarvoor hij veel aio’s aan kan nemen die papers uit kunnen poepen.

    * Projectvoorstellen worden niet gevolgd: het geld wordt voor het één binnengehaald maar voor het ander aangewend.

    * Toewijzingspercentages van één cijfer.

    * Bang voor tegenvallende onderzoeksresultaten vraagt men subsidie aan om onderzoek te doen dat in werkelijkheid al succesvol is afgerond.

    * Enorme angst om negatieve resultaten te leveren. Soms is “het gaat niet” een belangrijke bijdrage aan de wetenschap maar projecten met dat soort onzekerheid worden niet gefinancierd.