Palestijnen geen stem bij planning in hun gebied

ELDERS - Het Israelische hooggerechtshof heeft weer een nieuwe uitspraak gedaan die vragen doet rijzen en wenkbrauwen doet fronsen. Afgelopen dinsdag verwierp het hof  een verzoekschrift dat was ingediend door het Palestijnse dorp Ad-Dirat- Al-Rfai’ya op de Westoever in samenwerking met de NGO ”Rabbis for Human Rights” en enkele andere organisaties.

In het verzoekschrift werd gevraagd de Palestijnen in de zogenoemde ”Area C” van de Westoever weer een stem te geven bij de planning in hun gebied. Area C is het gedeelte van de Westoever waarin bijna alle nederzettingen liggen en waarin Israel het volgens de Oslo-akkoorden geheel alleen voor het zeggen heeft. Het gebied beslaat 60% van de hele Westoever.

Vroeger bestonden er Palestijnse districtsraden voor planning die waren gecreëerd op basis van Jordaanse wetgeving. Israel heeft die raden echter in 1971 per militair decreet afgeschaft. Vanaf dat moment is de planning in handen van het zogenoemde ”Burgerbestuur”, de misleidende naam voor het Israelische militaire bestuur dat de scepter zwaait in de bezette Palestijnse gebieden.  De Palestijnen hebben in dat bestuur uiteraard niets in te brengen. Intussen bestaan er echter voor de  nederzettingen wel lokale planningscommissies, waarin de kolonisten vertegenwoordigers hebben.

De realiteit die hiervan het gevolg is, is dat minder dan 1 procent van het hele gebied bestemd is voor Palestijnse gebruik en dat 94% van de Palestijnse aanvragen voor bouwvergunningen en dergelijke geweigerd worden. Dat leidt ertoe dat er – omdat de Palestijnen toch ergens moeten wonen – veel ”zogenaamd illegaal” gebouwd wordt, en dat er door de Israelische autoriteiten ook jaarlijks in tientallen, zoniet honderden gevallen wordt gesloopt. In de nederzettingen wordt, zoals alle recente cijfers laten zien, echter gebouwd als nooit tevoren.

Los van dit alles wonen 70% van de Palestijnen in Area C ook nog eens in dorpen die door Israel ”niet worden erkend”, wat inhoudt dat ze geen water geleverd krijgen of zijn aangesloten op de riolering en bovendien ook nog eens het risico lopen in hun geheel te worden gesloopt.

Het hooggerechtshof werd geconfronteerd met cijfers en feiten die deze ongelijkheid in behandeling duidelijk onderbouwden, maar in de uitspraak verwierpen de rechters Elyakim Rubinstein, Noam Sohlberg (zelf een kolonist) en Neil Hendel het verzoekschrift met het argument dat niet was aangetoond er geen sprake zou zijn van discriminatie. Een tweede argument van het hof was dat het niet tussenbeide kon komen , gezien ”het politieke karakter” van de zaak en de mogelijke gevolgen die dat zou kunnen hebben voor de ”gevoelige relatie tussen Israel en de Palestijnse Autoriteit”.

De krant Haaretz wijdt een editorial aan de zaak en stelt dat deze uitspraak voorbijgaat aan ”de rol die het hooggerechtshof heeft bij het beschermen van ieders mensenrechten, inclusief die van de Palestijnen in de bezette gebieden”. De krant schrijft dat dezelfde rechter Rubinstein een maand geleden ook al een problematische uitspraak deed toen bij het groene licht gaf voor de ontruiming van een heel dorp in de Negev, Umm al-Hiran, om plaats te maken voor een nederzetting van religieuze joden. Waarbij hij aantekende dat nergens vermeld was dat het nieuwe dorp alleen voor Joden was bedoeld, zodat de Bedoeïenen ook in dit nieuwe Joodse dorp zouden kunnen gaan wonen. Haaretz noemt dat een ”extreem formalistisch standpunt” waarmee het hof zijn verantwoordelijkheid uit de weg ging om te waken over de gelijkheid van iedereen – Joden zowel als Palestijnen.

Tot zover Haaretz. Helaas past de uitspraak van het hof in een lange traditie die begon in de jaren zeventig toen het hof nederzettingen in de bezette gebieden wettigde en die via uitspraken waarbij ”matig geweld” (=marteling) werd toegestaan om van vermoede aanslagplegers bekentenissen los te krijgen, leidde tot een hele reeks recent uitspraken waarbij de rechten van Palestijnen nog verder geweld werd aangedaan.

Daaronder was een uitspraak uit 2011 waarbij de winning uit de bezette gebieden door Israelische firma’s werd toegestaan, en de recente uitspraak waarbij de staat toestemming kreeg de Palestijnse inwoners van het dorp Susiya bij Hebron te verjagen van hun grond en hun dorp te slopen. De jongste uitspraak omtrent de planning, draagt, om de site +972 aan te halen, ertoe bij dat de de Palestijnen – en ook nogal wat Israeli’s – hun laatste hoop verliezen dat het Israelische rechtssysteem ondanks de militaire bezetting toch nog een vorm van rechtvaardigheid overeind hield. De  uitspraak ”legitimeert” namelijk de politiek waarbij de Palestijnen middels planning steeds verder in de verdrukking raken en draagt er zodoende aan bij dat zij ook in de komende tijd voortdurend met verjaging en sloop geconfronteerd zullen blijven worden.

  1. 1

    Dit rechtvaardigt allemaal nog geen terrorisme. Het is dus allemaal wettelijk geregeld. Daar moeten de Pali’s zich bij neerleggen.

    Zucht …

  2. 3

    @2.

    Legalisering. Juridisch.

    Net zoals uitbuiting van buitenlandse werkers hoorde ik vanochtend op de radio. Een afspraak tussen uitzendbureau’s en zorgverzekeraars voor het opstrijken van de premie’s. Allemaal wettelijk geregeld.

    Maar terug naar:

    Deze zaak is beleid. Want Israël heeft als doel het gehele beloofde land weer terug te krijgen via deze trucages. Het onleefbaar maken voor de Pali’s, maar de kolonisten (juiste benaming) alleen maar meer rechten geven. Als je dan leest dat een rechter die over deze zaak beslist zelf kolonist is, en dat burgerrechten zijn vervangen door militair gezag. Dan hoef je niet meer verder te denken.

    Dank u wel voor deze uitgebreide uitleg over wat er zoals gebeurd op de Westelijke Jordaanoever. Hoe de rechten kunnen worden uitgehold, ondanks, ondanks dat er gesproken wordt over rechten voor iedereen en rechten voor minderheden. Heerlijk, mooie woorden voor een schijnheilige stinkende vertoning. Walgelijk!

  3. 4

    En die Joodse clubjes maar huilen en zich afvragen hoe het toch komt dat het anti-Israelgevoel zo welig tiert. Zucht.
    @1 Hoe kan een ‘Pali’ nu wetten accepteren van een, in hun ogen, illegale staat die sinds de oprichting niets anders doet dan middels terreur diezelfde Pali’s langzaam maar zeker de Middellandse zee in te werken?
    Bovendien vind ik het zeer onbeschoft om Pali’s terroristen te noemen. Een beetje meer respect voor deze verzetsstrijders is wel op zijn plaats.

  4. 5

    @4: Welke Joodse clubjes bedoel je? En wonen alle joden in Israël? En wanneer is de Palestijnse staat gesticht? En waar blijft de steun van de Arabische landen voor die Pali’s? En hoe worden die Pali’s de Middellandse Zee in gewerkt? En hoe diep zitten zij al in diezelfde zee? Wat wel heel diep in deze Sargassozee zit is dat neo-antisemitisme, wat heel sluipend, net als toen, wordt gepropageerd hier. Mijn familie is hier misschien al langer dan die van jou (420 jaar) en ik zal mij met hand en tand verzetten tegen dit nieuwe fascisme van jou.

  5. 6

    @5.

    Gelukkig dat jij nog gelooft in deze huichelarij van de rechtstaat Israël. Applaus dat je ingaat op de inhoud van dit artikel. Goede onderbouwde argumenten die alles ontkrachten. Jij toont met een magnifieke precisie aan dat de Pali’s alles aan zichzelf te danken hebben.

    Zucht

  6. 7

    @6: Nee hoor, lezen is misschien wat moeilijk voor je vanwege je antisemitische bril. Ik kan het je nog sterker vertellen: het wordt tijd dat joodse mensen in Nederland zich gaan bewapenen en trainingen gaan doen om een tweede Warschau te voorkomen.
    Het is werkelijk onvoorstelbaar dat je een racist als Max verdedigt (want daar antwoordde ik op) wordt door jouw wolvengehuil in het nieuwe fascistische denken waar jij blijkbaar een grote aanhanger van bent. Laat mij godverdomme als jood met rust met het gezeik over Israël, ik woon hier en niet daar, begrijp je? Ik ben er zelfs nog nooit geweest.

  7. 9

    Nee hoor, maar het zou misschien goed zijn dat alle joden in NL een wapenvergunning krijgen om zich te verdedigen tegen het nieuwe fascisme.
    En inhoudelijk reageren als het je niet uitkomt doe je niet.
    Militie? Jouw woorden (geeft je denkrichting mooi aan).

    Ik zal het nog eens proberen, Max koppelt joden aan Israël terwijl het maar de vraag is of dat kan. Er wonen natuurlijk joden in dat land maar ook hier en die voelen zich soms bedreigd door stukjes hier over een land waar ze niet wonen maar dus ongestraft aan worden gekoppeld.

  8. 10

    @7

    Laat mij godverdomme als jood met rust met het gezeik over Israël, ik woon hier en niet daar, begrijp je?

    Groot gelijk heb je. Maar in Nederland een bevolkingsgroep bewapenen is overtrokken en onnodig.

  9. 11

    @9.

    Ik heb niets met Max, ken hem niet. Ik ben geen antisemiet of aanhanger van het nieuwe fascisme. Daarom reageer ik daar niet op.

    Trouwens niet met hem eens. Vrijheidsstrijders. Daar kan ik wel inkomen. Maar niet als dat gepaard gaat met onderdrukking vanuit een islamitische terreur op de bevolking. Zoals Hamas dat doet.

    Daarentegen zijn er genoeg Pali’s die vrede willen: werk, gezin, toekomst, enzovoort. En dat is een mooi streven. En dan vind ik dat jammer dat dat niet kan lukken in deze situatie.

  10. 12

    Heb ik toch iets gemist… #4 antisemitisch?

    Leg eens uit, #Lunarts, zonder te grijpen naar ‘kritiek op Israël is antisemitisme’ hoe #4 antisemitisch is.

  11. 13

    @9: Het zou misschien beter zijn dat je je woede richt op mensen zoals Benjamin Netanyahu en de zijnen, die met hun arrogante apartheidspolitiek een wandelende reclamezuil vormen voor het antisemitisme. En wij ondertussen maar ons best doen om het onderscheid tussen Joden en Israël te blijven begrijpen.

  12. 14

    @13: Ik vind ’t ook altijd heel moeilijk om niet alle moslims te haten omdat de overheid van [insert een willekeurig islamitisch land] de [insert een willekeurige niet-islamitische minderheid] onderdrukt. Echt, ’t kost me enorm veel moeite; als ik even niet uitkijk zit ik met m’n linkerhand al vernietigingsplannen uit te schrijven (m’n rechterarm is dan al gestrekt in de lucht). Maar ja, neem ’t me eens kwalijk hè; het ís gewoon supermoelijk om het onderscheid tussen [insert het willekeurige islamitische land] en alle moslims te blijven begrijpen.

  13. 15

    @14: Het is én én. En als een etnische Nederlander direct de racisme kaart trekt bij krititek op zijn Israël/willekeurig islamitisch land/voor mijn part Tuvalu, dan werkt hij/zij direct mee aan het vertroebelen van het onderscheid. Als je partij kiest, dan heeft dat gevolgen.

  14. 16

    @13: Blijf je best doen, het zal wat moeite kosten maar misschien dringt het eens tot je door dat er ook joden zijn die in Nederland wonen en met je stelling: ‘ En wij ondertussen maar ons best doen om het onderscheid tussen Joden en Israël te blijven begrijpen’ eens (hopelijk) dat begrip ‘wij’ wat nuanceert en inziet dat dat het zelfde ‘wij’ moslims neerzet als potentiële terroristen of wat dan ook.
    Er is een sluipend gif gaande in dit land en daar buiten. En de roodhemden worden steeds donker bruiner. En Sargasso is daar een buitengewoon goed voorbeeld van gezien een aantal artikelen en een aantal reacties hier.
    Maar die reactie van jou geeft het slangengif mooi weer. Dank hier voor.

  15. 17

    @16

    En de roodhemden worden steeds donker bruiner. En Sargasso is daar een buitengewoon goed voorbeeld van gezien een aantal artikelen en een aantal reacties hier.

    Sure, blijf maar herhalen dat Sargasso een naar fascisme neigende extreemlinks blog is en wellicht wordt het werkelijkheid.

    Gast..

  16. 18

    @Lunarts
    Nog steeds geen antwoord gegeven op #12. Je verklaring in #9 is verre van afdoende als bewijs voor antisemitisme:

    Ik zal het nog eens proberen, Max koppelt joden aan Israël terwijl het maar de vraag is of dat kan.

    De hele immigratiepolitiek van Israël is erop gebaseerd dat dat kan. De oproep van Benjamin Netanyahu is erop gebaseerd dat dat kan. Of zijn die ook antisemitisch? Of zijn die niet antisemitisch enkel omdat die wél joods zijn?

    Het meest prominente voorbeeld van zo’n ‘Joods clubje’ van Max is natuurlijk het CIDI (oh, wat zie ik daar, als tabbladicoon en headline van de site, een Israëlische vlag?), dat zich beroept een ‘onafhankelijke stichting te zijn’. Maar dat geklaag over antisemitisme waar Max het over heeft? 1e kopje van het Cidi: Home, 2e kopje: Israel, 3e kopje: Nederland, 4e kopje: antisemitisme, (5e kopje: educatie)… Tsja, toont precies aan waar hun prioriteiten liggen, dunkt me.

    En moet je je als (j/J)ood verantwoorden voor de misdaden van de Israelis? Nee, natuurlijk niet. Maar als je (zoals het CIDI) rucksichtlos vóór Israël bent, dan kun je wel aangesproken worden op je vergoeilijkende, eenzijdige berichtgeving. Je kunt ook de andere ‘Joodse’ kant kiezen (Een Ander Joods Geluid), en je kunt ook geen kant kiezen.

    Wat een beetje het jammere is van Joden, is dat er van iedereen voor ze op komt, ook al is daarbij hun mening niet gevraagd. Israel komt voor alle Joden op, zij van CIDI ‘Wij komen op voor het recht op vrede en veiligheid voor Israël en het Joodse volk, waar ook ter wereld.’

    Maar de vraag blijft: kun je, zonder te grijpen naar ‘kritiek op Israël is antisemitisme’ uitleggen hoe #4 antisemitisch is. Want antisemitisme gaat niet om het verwarren van (j/J)oden met Israelis, maar om het discrimineren van (j/J)oden om hun etniciteit of hun religie.

  17. 19

    @18: Nummer vier is antisemitisch omdat hij/zij joden verwart met Israëliërs:
    ‘En die Joodse clubjes maar huilen en zich afvragen hoe het toch komt dat het anti-Israelgevoel zo welig tiert. Zucht.’

    Het punt is dat het hier op dit forum volstrekt onmogelijk is te stellen dat niet alle joden in Israël wonen en daar misschien zelfs niets mee te maken hebben.
    Zoiets met moslims bijvoorbeeld: alle moslims zijn aanhangers van IS (en meer van dat spul).
    Het punt is dat de grens niet meer wordt gezien en Sargasso doet daar flink aan mee.
    Ik heb overigens altijd links gestemd maar daar is nu een einde aan gekomen. Ik stem helemaal niet meer. Links of rechts, het maakt niets meer uit. Het gif sluipt in alle partijen voort. Ik hoop snel dat de joden in Nederland een vergunning krijgen voor een Uzi met 107.000 kogels per persoon.

  18. 20

    @19 Nogal een karige en misvormde definitie van antisemitisme. Zoals genoemd, vele (J/j)oodse mensen en organisaties maken zich daar ook schuldig aan, met het verwarren van joden met Israelis. Je noemt Netanyahu, het CIDI en de staat Israël dan ook antisemitisch. De staat Israël heeft dan zelfs antisemitisme als (directe) bestaansgrond en als actieve immigratiepolitiek. Je mag het antisemitisme noemen, maar laat duidelijk zijn dat ik, noch de meesten hier dat niet zien als antisemitisme. De ‘Joodse clubjes’ die Max noemt, bestaan, zij noemen zichzelf ook vertegenwoordiger van (j/J)oods Nederland: LikudNL, CIDI, en zij richten zich op Israël (en antisemitisme).

    Zo heel erg jammer dat je scheutig meedoet aan de inflatie van het begrip ‘antisemitisme’. Waar er vroeger nog pogroms plaats moesten vinden om het label ‘antisemitisch’ te krijgen, is het zeuren over de wereldvreemdheid van Joodse clubjes nu kennelijk genoeg.

    En wil je je oproep tot een Haganah/Irgun niet hier plaatsen. Erg bedankt.

  19. 21

    @19

    Ik hoop snel dat de joden in Nederland een vergunning krijgen voor een Uzi met 107.000 kogels per persoon.

    En jij noemt anderen fascisten?

  20. 22

    @21: Beste trol: het recht van verdedigen is echt geen fascisme, in tegendeel, als anderen het niet doen dan mag je het zelf doen lijkt mij.

  21. 23

    @22.

    De politie beschermt volgens jou de Joods Nederlandse medemens niet op de juiste wijze? Sjoh … Of is dat weer het woordje ‘veiligheidsgevoel’ waar meer mensen soms last van hebben.

  22. 24

    @20: een nogal karige en misvormde reactie op mijn punt (ik ken je niet anders).
    Dus:
    ‘Zoals genoemd, vele (J/j)oodse mensen en organisaties maken zich daar ook schuldig aan, met het verwarren van joden met Israelis.’
    Dat is het punt helemaal niet, het gaat er om dat ik het verdom om als Nederlandse jood te worden geplaatst als een probleem. Ik woon hier, ik ben hier geboren en wil dat zo graag houden.
    En dan dit:
    ‘Je noemt Netanyahu, het CIDI en de staat Israël dan ook antisemitisch.’
    Ik geef je honderd euro als jij dat in mijn berichten kan vinden.
    En dan dit:
    ‘Zo heel erg jammer dat je scheutig meedoet aan de inflatie van het begrip ‘antisemitisme’. Waar er vroeger nog pogroms plaats moesten vinden om het label ‘antisemitisch’ te krijgen, is het zeuren over de wereldvreemdheid van Joodse clubjes nu kennelijk genoeg.’
    Ik ben geen clubje en gelukkig woon ik niet in België, Frankrijk of nog zo iets.
    Jij bent wederom het bewijs van de nieuwe strakke-arm-orde die links geruisloos van rechts overneemt en Sargasso is de gifmenger hierin.

  23. 27

    Mooie nieuw linkse bruine reacties maar inhoudelijk reageren is er niet bij, past niet in het nieuwe-strakke-arm-straatje blijkbaar.
    Mooi spul voor mijn nieuwe blog over het linkse antisemitisme. Dank hier voor. Ik hoef het zelf niet te verzinnen het komt zomaar aangewaaid.

  24. 28

    Ah, ik kan me in de handen wrijven, weer iemand die de kunst van het begrijpend lezen niet schijnt te verstaan.

    Dat is het punt helemaal niet, het gaat er om dat ik het verdom om als Nederlandse jood te worden geplaatst als een probleem.

    Even terug naar #4, daar wordt van joodse personen in het algemeen en #Lunarts in het bijzonder niet gesproken (als ‘probleem’). Noch in de andere comments. Sterker nog, ik heb daar zelf stelling tegen in genomen. En ik maar denken dat het je te doen is om het antisemitisme, wat je favoriete woord nu schijnt te zijn. Een begrip waarvoor ik je de gelegenheid heb gegeven om dat uit te werken, dat ik heb gebruikt, en waarvan je nu, nu het je te dichtbij komt, zegt ‘dat het daar niet om gaat’.
    Strike one

    ‘Je noemt Netanyahu, het CIDI en de staat Israël dan ook antisemitisch.’
    Ik geef je honderd euro als jij dat in mijn berichten kan vinden.

    Ah, jij denkt echt dat ik denk dat je dat letterlijk heb gezegd? Nee jochie, maar je impliceert het. En die implicatie maak ik expliciet in datzelfde #20. De zinsnede ‘dan ook’ zou daarop moeten wijzen. Achteraf was ‘dus ook’ misschien duidelijker, maar ik dacht toch echt dat ik wat meer niveau had mogen verwachten. Ik zal het even uitspellen:
    -Als iemand/iets joden met Israëliërs verwart, [b]dan[/i] is er sprake van antisemitisme (zie jouw #19).
    – Netanyahu/de staat Israël verwart joden met Israëliërs.
    – Ergo: bij Netanyahu/de staat Israël is er sprake van antisemitisme.
    Strike two

    ‘Zo heel erg jammer dat je scheutig meedoet aan de inflatie van het begrip ‘antisemitisme’. Waar er vroeger nog pogroms plaats moesten vinden om het label ‘antisemitisch’ te krijgen, is het zeuren over de wereldvreemdheid van Joodse clubjes nu kennelijk genoeg.’
    Ik ben geen clubje en gelukkig woon ik niet in België, Frankrijk of nog zo iets.

    Is er iets mis met je korte-termijngeheugen? Jij denkt dat ik verwijs naar mijn gezeur over jou en vervolgens door jou uitgemaakt wordt voor antisemiet. Nee, natuurlijk niet. Jij bent geen clubje, nee ik ga terug naar waar het begon. #4 klaagt over de wereldvreemdheid van Joodse clubjes, en jij beschuldigt hem in #5 van antisemitisme. Daar verwijs ik naar.
    Three strikes! You’re out!

    Andere opmerkingen:

    Ik woon hier, ik ben hier geboren en wil dat zo graag houden.

    Je wilt misschien die eerste twee zinsdelen omwisselen. Je geboorteplek valt nooit ofte nimmer niet te veranderen.

    Mooie nieuw linkse bruine reacties maar inhoudelijk reageren is er niet bij […]

    Aangezien je verwijst naar #25 en #26, ben ik van mening dat je #Joop je excuses aan moet bieden. Als die erachter komt dat je hem voor links uitmaakt…

  25. 29

    @22

    het recht van verdedigen is echt geen fascisme

    Het willen bewapenen van elke (J/j)ood met een aanvalswapen – want dat is een uzi – valt in geen enkel geval te rijmen met het recht op verdediging. Laat staan dat het überhaupt valt te rijmen met de rechtsstaat waarin wij leven. Dat is willens en wetens inzetten op een gewelddadige confrontatie. Wat mij betreft valt dat onder fascistoïde gedrag.

  26. 30

    @28: Ah ja, die Folkward toch weer.

    Leuk te lezen dat ik Out ben en dat was ik ook.
    ja, ik was even weg en had betere dingen te doen tot ik je semi-intellectuele galverhalen weer een las.

    ”Ah, ik kan me in de handen wrijven, weer iemand die de kunst van het begrijpend lezen niet schijnt te verstaan”.
    Hallo,
    begrijpend lezen dat je verstaat bestaat niet, daar ga je al met je volmaakte waanzin. bepaal jij dat of zo? Doe eens een cursus begrijpend schrijven ergens.
    Strike one.

    Wat lief van je dat je mij de gelegenheid hebt gegeven dingen uit te werken zonder verder iets interessants toe te voegen.
    ”-Als iemand/iets joden met Israëliërs verwart, [b]dan[/i] is er sprake van antisemitisme (zie jouw #19).
    – Netanyahu/de staat Israël verwart joden met Israëliërs.
    – Ergo: bij Netanyahu/de staat Israël is er sprake van antisemitisme.”
    Je kan wel denigrerend doen maar niet iedereen ziet je als een intellectuele god en misschien is het wel goed eens wat minder pillen te slikken of gewoon eens iets leuks te gaan doen in het leven, zou je best goed doen denk ik.
    Strike two

    Verwijzen naar Joodse clubjes zonder namen te noemen verwijst naar joodse mensen die daar blijkbaar lid van zijn. Dat is vals en daar had ik het over.
    Dat jij dat vervormt doet daar niets aan af.
    Strike three, you are IN:
    De nieuwe sociale beweging zal ik het maar noemen.

    Dan dit:
    “‘Je wilt misschien die eerste twee zinsdelen omwisselen. Je geboorteplek valt nooit ofte nimmer niet te veranderen.”

    Zo langzamerhand wel. Ik ben helemaal niet in Amsterdam geboren en mij joodse achtergrond doet er niet toe.
    Ik ben niet gek hoor, het verhaal wordt steeds duidelijker door jouw reactie, dank daarvoor.