Klimaatverandering vereist ook verandering groene beweging

OPINIE - De lessen van Naomi Klein voor GroenLinks en andere wereldverbeteraars.

“Verander nu, voor het klimaat alles verandert.” Buitengewoon scherp beschrijft Naomi Klein in haar nieuwe boek No Time de urgentie van de verandering die noodzakelijk is om het leven op aarde te redden. Haar goed gedocumenteerde en overtuigend gebrachte boodschap kan worden gezien als het zo node gemiste antwoord op een reeks van economische crises en milieurampen waarmee de wereld in de afgelopen decennia is geconfronteerd. Klein’s verhaal laat ook zien dat de groene beweging de kans gemist heeft om vanaf haar oorsprong het groene programma een steviger basis te geven.

In de nadagen van de CPN werd aan Ina Brouwer, de laatste fractievoorzitter in de Tweede Kamer, eens gevraagd waarom zij voorstander was van een samengaan van haar partij met de PPR, de PSP en de EVP in GroenLinks. Wat hadden communisten eigenlijk met ‘groen’ en het milieu? Brouwer beantwoordde die vraag door er op te wijzen dat de communistische beweging ontstaan is uit verzet tegen alle vormen van uitbuiting. Lang ging dat vooral over de uitbuiting van de arbeiders en de uitbuiting van de koloniën. De uitbuiting van vrouwen is daar in een laat stadium door de feministen aan toegevoegd. Maar ook de strijd tegen uitbuiting van de aarde ligt geheel in het verlengde van de oorspronkelijke communistische ideologie. De aarde is een collectief bezit en dat mag niet opgeofferd worden aan particuliere korte termijn belangen ten koste van de gemeenschap.

“Naar het blijkt gaan uitbuiting van de arbeiders en uitbuiting van de planeet hand in hand” schrijft Naomi Klein zoveel jaren later. Het is een boodschap die in de afgelopen decennia onvoldoende is doorgedrongen in de groene beweging. Nog steeds worden er debatten gevoerd over de prioriteiten waarbij ‘groen’ en ‘sociaal’ naast elkaar of zelfs tegenover elkaar worden geplaatst. De beweging heeft tot nu toe echter de gemeenschappelijke bron van sociale onrechtvaardigheid en milieuvernietiging onvoldoende op de voorgrond geplaatst.

Gemiste kans

Terugkijkend is hier sprake van een gemiste kans voor de groene beweging. De grootste aanslagen die het ecologisch systeem in de afgelopen decennia te verduren heeft gekregen en de onvermijdelijke klimaatverandering waar we nu mee te maken hebben zijn het gevolg van de globalisering van de economie. Die globalisering voltrok zich in dezelfde periode waarin de groene beweging zich als politiek alternatief vestigde, de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw. De groenen positioneerden zich in deze periode echter naast en niet tegenover het mondiale kapitalisme met zijn neoliberale ideologie. Ze verwaarloosden de macht en invloed van hun voornaamste vijand.

Klein laat in haar boek goed zien hoe de mondialisering van de economie bijdraagt aan de klimaatverandering. De enorme toename van de productie en vooral van de mobiliteit van mensen en van producten vraagt om steeds meer brandstoffen, en dan op de eerste plaats natuurlijk de reeds beschikbare, eenvoudig te winnen fossiele brandstoffen olie en gas. Ook bij de energievoorziening gelden de kapitalistische wetmatigheden: zo goedkoop mogelijk olie en gas uit de grond halen. Het is de achtergrond van de uitbuiting van de veiligheid en gezondheid van Nigerianen in het oliewinningsgebied van Shell, maar ook van het onttrekken van landbouwgronden van Indonesiërs en Latijns-Amerikanen voor biobrandstoffen, het ontregelen van Indiaanse gemeenschappen in Canada en de VS voor de winning van teerzandolie en schaliegas en het transport daarvan via kilometerslange pijpleidingen en evengoed van het jarenlang negeren van de veiligheid van Groningers die boven de Nederlandse aardgasbel wonen. En vervolgens stijgt de CO2-uitstoot van fabrieken en voertuigen tot ongekende hoogte zodat de aarde opwarmt, de zeespiegel stijgt en het klimaat verandert. Extreme weersomstandigheden zorgen voor zowel grote droogteperiodes als wateroverlast. Mensen worden van huis en haard verdreven. Migratiestromen zijn niet te stoppen. Het verhaal van Klein leest als een verdiepend achtergrondprogramma bij al het wereldnieuws van de laatste twee, drie decennia. De samenhang van al deze processen is overtuigend. Het heeft weinig zin om aan één touwtje te trekken als je iets wilt veranderen. Het is tijd voor grondige ingrepen in het systeem.

De lessen uit No time

Als de groene beweging hier een rol in wil spelen zal zij zelf ook moeten veranderen, zo concludeer ik uit de analyses van Klein. De verwevenheid van de plundering van de aarde met de uitbuiting van mensen vraagt om een veel principiëler en consequente strijd tegen het kapitalistisch systeem dan we de afgelopen decennia hebben gezien. Ik haal uit haar indrukwekkende boek nog minstens vier lessen.

Individuele gedragsverandering is mooi maar niet voldoende

De groene beweging heeft vanouds een hoog moralistisch gehalte. Verbeter de wereld, begin bij je zelf. Consuminderen, de auto laten staan, zo min mogelijk vliegreizen maken, je huis isoleren, zonnepanelen op het dak laten leggen, biologische producten kopen, geen vlees eten, dieren beschermen en dit alles samengevat in een pleidooi voor verkleining van de ‘ecologische voetafdruk’ en kleinschaligheid. De Vlaamse groene partij heette vroeger Agalev, wat stond voor “Anders gaan leven”. Maar de wereld komt niet van een verslaving aan fossiele brandstoffen af door maatregelen die individuele, welwillende Europeanen uit gewetensnood bereid zijn privé te nemen. Het verslavingsproces dat onverbrekelijk verbonden is met het neoliberalisme en het wereldwijde kapitalisme zal door ingrepen in het systeem zelf gestopt moeten worden. Leg het financierskapitaal aan de ketting, stel strenge voorwaarden aan de wereldwijde handel, houd de multinationals aan groene en sociale doelen.

Vertrouw niet zomaar op nieuwe technologie

In de milieubeweging is de inzet van alternatieve, energiebesparende of fossielvrije middelen altijd een belangrijk doel geweest. Windmolens, zonnepanelen, isolatiematerialen, fietsen, elektrische auto’s, zuinige apparaten, duurzame productietechnieken: we verwachten er te veel van. Het zijn middelen die moeizaam doorbreken in een wereld die duurzaamheid niet in het systeem heeft zitten. Waarom hebben die nieuwe technieken nog zo weinig succes en duurt het zo lang voordat ze worden ingevoerd? Waarom is er bijvoorbeeld nog steeds geen auto op waterstof? Klein vindt dat de milieubeweging ten onrechte een groot vertrouwen stelt in het bedrijfsleven. Bedrijven moeten linksom of rechtsom concurreren en winst maken, en zeker de multinationals zitten gevangen in een systeem dat hen niet de vrijheid geeft groene doelen voorop te stellen. Het mislukken van de emissiehandel, de handel in rechten op CO2 uitstoot die zou moeten leiden tot daling van CO2 emissies heeft laten zien dat de kapitalistische wetten haaks staan op het streven de klimaatverandering te keren.

Klimaatverandering overstijgt de nationale staten

Ondanks het feit dat iedereen wel begrijpt dat klimaatverandering niet ophoudt bij nationale grenzen blijven politici, ook van de groene partijen, lokaal dan wel nationaal opereren. De Europese Unie is evenals de Verenigde Naties een landencircus. Daarnaast groeit en bloeit de grenzeloze economie. China wordt door andere landen gemaand een aandeel te nemen in het terugdringen van de CO2-uitstoot. Maar die CO2-uitstoot, legt Naomi Klein uit, komt voor een belangrijk deel op rekening van de productie en het transport van allerlei nutteloze spullen die in Europa en Amerika verkocht moeten worden. In Latijns Amerika dienen delen van het oerwoud als afkoopsom voor Amerikaanse en Europese bedrijven die te veel CO2 uitstoten. Als compensatie aangemerkte bossen kunnen op bescherming rekenen, “maar eigenlijk zijn ze een verlengstuk geworden van een vervuilende energiecentrale aan de andere kant van de wereld, verbonden door onzichtbare financiële transacties.” Dit gaat allemaal buiten het bereik van individuele landen om. Nationale staten vormen in veel gevallen eerder een hindermacht voor het realiseren van effectieve maatregelen, zoals het plan voor een netwerk van windmolens op de Noordzee van Europarlementariër Bas Eickhout.

Het systeem uitdagen

Wat kunnen we doen om de klimaatverandering te keren? Als de oorzaken van milieurampen structureel zijn, onverbrekelijk verbonden met het vigerende economisch systeem dat verslaafd is aan fossiele energie, zijn er binnen het kapitalisme dan nog wel oplossingen te vinden? Anders dan Marx in zijn tijd preekt Naomi Klein geen algehele revolutie. Ze heeft haar hoop gevestigd op een politieke ommekeer door het verzet van groepen die zich hun land en hun leven niet laten afpakken door alles verslindende oliemaatschappijen. Zoals de strijd tegen de Keystone XL Pipeline voor het transport van uit teerzand gewonnen olie van Canada naar de Golf van Mexico die onlangs voorlopig is beslecht met een veto van president Obama. En zoals in Nederland de strijd van de Groningers tegen het roekeloze gaswinningsbeleid van den Haag. Maar naast de steun aan dergelijke verzetsgroepen roept Klein groene politici op te zoeken naar maatregelen die het systeem prikkelen en aanzetten tot verandering. Om een voorbeeld te noemen: kleinschalige, lokale energiecoöperaties die zelf zonne- of windenergie produceren staan haaks op het huidige systeem waarin multinationals en overheidsbureaucratieën top-down de energievoorziening beheersen. Groene politici zullen dan wel hun pragmatisme, waarmee ze zelf onderdeel zijn geworden van het systeem, moeten laten varen om tot werkelijk systeemkritische alternatieven te komen.

  1. 1

    China wordt door andere landen gemaand een aandeel te nemen in het terugdringen van de CO2-uitstoot.

    China lijkt daaraan gehoor te geven.
    China zet groot in op duurzame energie (wind, zon en een gigantische stuwdam) en zal het gebruik van steenkool gaan terugdringen. Afgelopen jaar daalde het verbruik van steenkool al met 2% en die daling zal de komende jaren doorzetten.
    Volgens Glenn Peters van het CICERO-institute is de Chinese CO2-uitstoot in 2014 al iets afgenomen t.o.v. 2013.

  2. 2

    @ Jos Dank voor de uitgebreide bespreking.

    Ik lees weinig over oplossingen. Alleen: “Maatregelen die het systeem prikkelen en aanzetten tot verandering.” En als voorbeeld noem je kleinschalige, lokale projecten.

    Is haar boek inderdaad vooral een grondige analyse van de oorzaak van klimaatproblemen of geeft ze volgens jou ook -overtuigende- oplossingen?

    P.S. Mijn vraag klinkt misschien negatief, zo bedoel ik het zeker niet.

  3. 3

    Kijk, ik kan Klein goed waarderen. Maar dat geldt ook voor bv Rachel Carson en Rob Hengeveld. De Club van Rome lees ik ook graag.

    Maar wat opvallend is, is dat deze auteurs en groepen wel aanhang hebben maar niet het momentum. Hun gewicht – zelfs dat van de CvR – blijkt te klein. En wie tegenwerpt dat bv Silent Spring bewustzijn heeft gecreëerd en bv het gebruik van DDT heeft teruggedrongen moet toch nog eens kijken naar de alternatieven voor de bestrijdingsmiddelen sinds de jaren 60.

    De bewustwording is er wellicht maar het momentum ligt nog steeds bij het kapitaal. En als je in Canada of de EU een kleine beweging hebt, dan wordt je in China of India links en rechts ingehaald. Simpelweg omdat het kapitaal daarnaar vlucht en het bewustzijn – en de ervaring – daar decennia achter loopt.

    Ik zie nog geen verbetering, de exponentiële groei gaat nog door en we bereiden ons niet voor op krimp.

  4. 4

    @2: Naomi Klein is niet het type dat voorschrijft hoe het anders moet. Maar ze schrijft wel over initiatieven en acties waarin de conclusies van haar analyse ter harte worden genomen. Bijvoorbeeld in het verzet van indianen in Canada en de inheemse bevolking in verschillende Derde Wereld landen tegen de plundering van natuurgebieden. En ze wijst er op dat je bij de keuze van maatregelen tegen de klimaatverandering een afweging kunt maken: hoe kunnen we zorgen voor minder CO2 uitstoot en tegelijkertijd het economisch systeem aantasten. Bijvoorbeeld door coöperaties kleinschalig duurzame energie voor eigen gebruik opwekken. Ik vind het boven-nationale Noordzeenetwerk van windmolens ook wel een voorbeeld dat het vigerende systeem doorbreekt.

  5. 6

    @ Jos helder. Dank.

    De verdeelde (Europese bijv.) politiek is volgens mij voorlopig nog geen partij voor gevestigde belangen.Al maakt dat de noodzaak om ‘iets’ te doen natuurlijk alleen maar groter… https://scripps.ucsd.edu/programs/keelingcurve/

    Zolang we in een democratie leven en we massaal kiezen om te leven in een kapitalistisch systeem (mezelf incluis), denk ik toch dat we het van goedkopere, efficiëntere en meer geavanceerde technologieën moeten hebben.

    Als het financieel loont, gaat de omslag hard. Als één land zich uit de crisis innoveert, dan volgt de rest vanzelf…

  6. 7

    @0: “Waarom is er nog steeds geen auto op waterstof?”
    Omdat die meer energie verbruikt dan de diesel/benzine auto. http://www.withouthotair.com
    @0: “die CO2-uitstoot komt op rekening van productie en transport van spullen die in Europa verkocht worden”
    – waar is de berekening van de omvang ervan?
    @0: “naast de steun aan verzetsgroepen, groene politici op te zoeken naar maatregelen die het systeem prikkelen”
    – het resultaat blijft marginaal, ook als nu eindelijk het verzet tegen “bloedkolen” steun krijgt. De afschaffing van de kolenheffing in het energieakkoord bevordert het tegendeel.
    @4: “coöperaties kleinschalig duurzame energie voor eigen gebruik”
    – voorbeeld van “individuele gedragsverandering is mooi maar niet voldoende”
    @4: “het boven-nationale Noordzeenetwerk van windmolens is een voorbeeld dat het vigerende systeem doorbreekt.”
    – voorbeeld van meer. De uitgespaarde fossiele energie kan benut worden voor meer kasverwarming en vooral voor de fors groeiende mobiliteit (luchtvaart)

  7. 8

    This Changes Everything wordt No Time … ?

    Die Nederlandse vertitelingen vind ik echt zó, fukken, ergerlijk.

    Ik koop nooit meer wat van De Geus, bij dezen zweer ik dat. Desnoods kopieer ik een heel boek van een vriend bladzijde voor bladzijde als ik het echt wil hebben, maar ik gun die klootzakken geen cent meer.

    Kijk ook wat ze doen bij de ‘Min kamp’-reeks van Karl Ove Knausgård. De titels in het Noors:

    -Min kamp. Første bok;
    -Min kamp. Andre bok;
    -Min kamp. Tredje bok;
    -Min kamp. Fjerde bok;
    -Min kamp. Femte bok;
    -Min kamp. Sjette bok.

    Moeilijk te vertalen much? Wel volgens De Geus:

    -Vader;
    -Liefde;
    -Zoon;
    -Nacht;
    -Schrijver;
    -(nog niet bekend).

    Of neem zijn eerdere boek: En tid for alt, letterlijk: Een tijd voor alles. Te moeilijk, blijkbaar. In het Nederlands verschijnt het als: Engelen vallen langzaam

    Ze stáán er gewoon op hun eigen kuttitels aan de door hen vertaalde boeken toe te voegen. Anale types met geldingsdrang.

    Van mij krijgen ze geen cent meer. En dat geldt voor alle protofascistische uitgeverijen die zo nodig de door hun aangekochte titels moeten verneuken, want de ziekte is wijdverspreid in Nederland.

  8. 9

    @7: als ik ook even kort door de bocht mag komen:
    – waterstof levert geen CO2 uitstoot, maar concurreert wel met de benzine(auto-)handel
    – heb je echt niet door hoeveel extra transportkilometers er nodig zijn geweest voor wat je in huis hebt sinds de opkomst van de mondiale economie?
    – vanwege het marginaal resultaat pleit ik voor verandering van koers van de groene beweging
    – kleinschalige, particuliere energiecoöperaties doorbreken het monopolie van de energiereuzen
    – van je laatste opmerking begrijp ik niets; renewables vervangen natuurlijk fossiele brandstoffen

  9. 10

    @8
    Voor het Noors ligt dat misschien wat lastiger, maar Klein kun je gewoon in het originele Engels lezen toch?

    En ‘No Time’ is technisch gezien ook niet eens een vertaling dunkt me. Waarom dan niet de oorspronkelijke titel houden?

  10. 12

    Hmmm, een mooi verhaal, maar ik mis een onderliggende coherente visie. Ik heb het boek niet gelezen, maar in dit verhaal zie ik niet een keer de term “economische groei” staan, en dat is toch echt oorzaak nummer 1 van de klimaatproblematiek. Het grote probleem van de klimaatproblematiek is dan ook dat de mensheid nog niet rijp is om te onderkennen dat onder een systeem waarbij exponentiele economische groei tot het hoogste goed geldt er nooit een oplossing voor het klimaatprobleem zal komen. Idem dito voor de erkenning dat het huidige systeem groeidwang kent en dat zaken hopeloos in het honderd lopen als er geen groei is. Er bestaat niet zoiets als duurzame exponentiele economische groei. Pas als dit inzicht er is kunnen we voor het eerst serieus aan een oplossing werken. Lange weg te gaan dus.

  11. 13

    Beetje gek trouwens om hier de CPN als bloedgroep van GL met de haren bij te slepen. De CPN is altijd de bloedgroep van GL geweest die het meest dwars lag bij het opstellen van de groene agenda van GroenLinks. En niet voor niets…
    Die gezamenlijke agenda van arbeiders en milieuaktivisten daar geloof ik totaal niet in. Echt milieubeleid gaat pijn doen; als het niet pijn doet zet het geen zoden aan de dijk. De benodigde doelen in reductiepercentages liegen er niet om, dat kun je gewoon niet bereiken zonder pijn. En de minst bedeelden zitten dan altijd in de hoek waar de klappen vallen. Je kan wel proberen die gezamenlijke agenda op te stellen, maar die is er gewoon niet.

  12. 14

    De groene beweging heeft vanouds een hoog moralistisch gehalte. Verbeter de wereld, begin bij je zelf.

    Hier is trouwens heel wat op af te dingen. Ik ben zelf tientallen jaren milieuaktivist geweest, alles wel meegemaakt. De “verbeter de wereld begin bij jezelf”-gedachte was er helemaal niet zo vanouds. Het was echt de leuze van Alders als milieuminister, en die heeft daar zwaar op ingezet door vooral die organisaties zwaar te steunen die deze boodschap uitdroegen. Daar zat een weloverwogen strategie achter. De overheid wilde vooral een milieubeweging die de overheid ondersteunde met de boodschap dat een schoon milieu bij jezelf begint. Daarnaast is zo’n boodschap natuurlijk mooie afleiding: als je zelf als overheid hopeloos faalt met je beleid komt het heel mooi uit als iedereen gelooft dat een schoon milieu bij jezelf begint, en niet van de overheid uit hoeft te gaan.

    Je kunt de milieubeweging dus wel verwijten dat die zich in heeft laten pakken. Maar ja, da’s op zich niet zo vreemd…

  13. 15

    @10:

    Voor het Noors ligt dat misschien wat lastiger, maar Klein kun je gewoon in het originele Engels lezen toch?

    Natuurlijk, maar daarmee is mijn pet peeve van die onnodige hertitelingen (waar naar mijn idee vooral Nederlandse uitgeverijen zich schuldig aan maken) niet verdwenen natuurlijk.

    Zowel Klein als Knausgård zijn daarvan gewoon voorbeelden die ik toevallig recent tegenkwam, ik zeg niet dat ik die titels überhaupt zou kopen … ik stoor me gewoon aan. En nu koop ik nooit meer wat van ze.

    Een ander voorbeeld is Walter Lewin, die Nederlands-Amerikaanse natuurkundeprofessor van DWDD? Die werd laatst (nou ja, 2012) ook al gek omdat zijn titel ‘For the Love of Physics’ in negen talen gewoon prima wordt vertaald, behalve in het Nederlands, omdat De Bezige Bij het nodig vond een toespeling op zijn excentrieke reputatie te maken.

    Duizenden voorbeelden ben ik inmiddels tegengekomen.

    Zelfs bij documentaires en soms films en series moeten Nederlanders er vaak een eigen titel aan geven. Gewoon héél storend.

    En ‘No Time’ is technisch gezien ook niet eens een vertaling dunkt me. Waarom dan niet de oorspronkelijke titel houden?

    Het is dubbel zwakzinnig inderdaad. Verwarrend ook. Want nu moest ik het internet op om me ervan te vergewissen of dit stuk over This Changes etc. gaat of weer over een ander milieuboek met de titel No Time.

  14. 16

    @9: – waterstof levert geen CO2 uitstoot
    – – de produktie wel
    – heb je echt niet door hoeveel extra transportkilometers er nodig zijn geweest voor wat je in huis hebt
    – – de milieubelasting van personenvervoer groeit harder.
    – vanwege het marginaal resultaat pleit ik voor verandering van koers van de groene beweging
    – – welke verandering?
    – kleinschalige, particuliere energiecoöperaties doorbreken het monopolie van de energiereuzen
    – – de muis die de olifant bedwingt.
    Het private stroomverbruik is 1% van het totale energieverbruik.
    Een geringe energiebesparing geeft eenzelfde “doorbraak”
    – renewables vervangen natuurlijk fossiele brandstoffen
    – – alsof de groei van het energieverbruik niet bestaat.

  15. 17

    Het leesfragment trouwens, uit het boek van Klein, zoals gegeven door de uitgever is toch eigenlijk wel heel erg ruk. Ik denk dat zij zelfs niet in de schaduw van Rachel Carson kan staan.

    Lees even mee:
    Ik ben ervan overtuigd dat klimaatverandering een belangrijkere en omvangrijkere gelegenheid biedt. Als onderdeel van het project om de emissies omlaag te krijgen naar het door veel wetenschappers aanbevolen niveau hebben we weer de kans om beleidsvormen te promoten die levens dramatisch verbeteren, de kloof tussen arm en rijk dichten, grote aantallen goede banen creëren en de democratie van onderop versterken. In plaats van de ultieme uiting van de shockdoctrine, het verwoede graaien en onderdrukken, kan klimaatverandering een volksshock worden, een slag van onderen toegebracht.

    Maar voordat die veranderingen kunnen plaatsvinden, voordat we kunnen geloven dat klimaatverandering ons kan veranderen, moeten we stoppen met wegkijken.

    Wat een garbage! Ze zit met haar kop nog in de shockdoctrine en kletst wat propaganda over klimaatverandering. Ze weet niet waar ze het over heeft. Ik denk dat ze meer in het establishment thuis hoort dan ze zelf denkt.

  16. 18

    @12: groei is immanent in het kapitalistisch systeem. Ik adviseer je het boek zelf te lezen. Idem voor zuiver, @17
    @14: daar kan ik me wel wat bij voorstellen, dat de overheid de invalshoek van de individuele gedragsverandering heeft gekozen; wel vind ik dan dat de milieubeweging en ook GroenLinks daar te weinig kritisch op is geweest

  17. 19

    @18:

    groei is immanent in het kapitalistisch systeem. Ik adviseer je het boek zelf te lezen.

    Dat moge zo zijn, maar dat zegt helemaal niets over de houdbaarheid er van op de lange termijn. Een kind snapt dat je op een eindige planeet niet elke 25 jaar je productie kunt verdubbelen tot in eeuwige dagen. Dat loopt een keer spaak.
    Het gemak waarmee je mijn groei-argument van tafel veegt met een nietszeggende dooddoener is trouwens tekenend voor de hele klimaatdiscussie. Inderdaad, we hebben nog een lange weg te gaan.

    Ik zal het boek trouwens zeker lezen. Maar het citaat wat @17 geeft lijkt me heel erg wishful thinking en gruwelijke luchtfietserij. Maar ja, het is uiteraard uit de context gehaald, dus ik wil het boek nog best een kans geven.

  18. 20

    kleinschalige, lokale energiecoöperaties die zelf zonne- of windenergie produceren staan haaks op het huidige systeem waarin multinationals en overheidsbureaucratieën top-down de energievoorziening beheersen

    Hier klinkt een soort samenzweringstheorie in door die niet serieus te nemen valt. Het staat toch (bijna) iedereen vrij zijn dak of tuin vol te plakken met zonnepanelen? Maar a) die dingen zijn vanwege de zeldzame materialen schreeuwend duur en b) voor het opvangen van het nachtelijke stroomverbruik sluit men maar al te graag aan op het product van de leveranciers die wél kunnen leveren wat gevraagd wordt. De aardgasgestookte Nederlandse centrales zijn gewoon beter én goedkoper dan wat “kleinschalige, lokale energiecoöperaties” zouden kunnen. Dát is de reden dat die laatsten niet bestaan.

    ik zou de tegenstanders van grootschaligheid willen adviseren hun groenten voortaan uit hun eigen achtertuin te halen, zelf de coöperatieve koeien te melken en met de kippen op stok te gaan. Middeleeuwse mafkezen.

  19. 21

    @13: “Die gezamenlijke agenda van arbeiders en milieuaktivisten daar geloof ik totaal niet in”….In Nederland zie je daar misschien niet meer zo veel van, al heeft die ooit wel bestaan in de jaren ’70 bij de oude SP van Remi Poppe’s Milieu Aktie Centrum. En de Groningse beweging tegen de NAM is ook nog steeds heel breed. Naomi Klein wijst nu op het verbond van milieuactivisten en inheemse bevolkingsgroepen die zwaar te lijden hebben onder de plundering van de multinationals. Haar conclusie is dat de minst bedeelden de grootste schade oplopen door de klimaatverandering.
    @19: Er is kennelijk een misverstand. Ben het geheel met je eens. Ik zie de dwangmatige economische groei in producten en geld ook als een problematische kant van het huidige economische systeem dat de klimaatverandering veroorzaakt. Daar moet dus inderdaad paal en perk aan gesteld worden. Om te beginnen hebben we in plaats van het oude BNP een andere maat voor economische ontwikkeling nodig, waarin duurzaamheid wordt meegenomen.
    @20: Alle veranderingen zijn ingeleid door mafkezen. En alleen maar naar de centen kijken ten koste van de toekomst van je (klein)kinderen is echt achterlijk.

  20. 23

    @21:

    Naomi Klein wijst nu op het verbond van milieuactivisten en inheemse bevolkingsgroepen die zwaar te lijden hebben onder de plundering van de multinationals. Haar conclusie is dat de minst bedeelden de grootste schade oplopen door de klimaatverandering.

    Gelegenheidscoalities. Ik kan evenzovele andere voorbeelden opnoemen. Neem de FNV, die nota bene in het door aardbevingen geteisterde Groningen aktie voert om een van de grootste energieslurpers van het land, Aldel, open te houden. Enig verband tussen aardbevingen en energieslurpen ontgaat ze kennelijk geheel bij de FNV. De aktie werd nota bene op dezelfde dag gevoerd dat Kamp met een delegatie naar het aardbevingsgebied ging.

    Ik deel Kleins conclusie dat de minst bedeelden de grootste schade oplopen bij klimaatverandering. Het punt is alleen dat de minst bedeelden ALTIJD de grootste schade oplopen. Ook bij maatregelen tegen klimaatverandering gaan de minstbedeelden de grootste schade oplopen – en dat zegt Klein er niet bij. Het is dus maar de vraag bij welke strategie ze op korte termijn de minst grote grootste schade oplopen.

    Er heerst kennelijk een misverstand

    Ah sorry, ik had je inderdaad verkeerd begrepen.

  21. 24

    In België zijn de vakbonden en de milieubeweging elkaar genegen, maar het is geen evidentie om elkaar te vinden in onderwerpen zodat beide partijen hard aan de kar willen trekken. In de komende maanden zal verkend worden rond welke thema’s vakbonden en milieubeweging gezamenlijk kunnen optrekken.

  22. 25

    @18: “het boek zelf te lezen”
    – Naomi Klein is maar een van de vele analyses. Eerlijk geeft ze toe zelf ook weggekeken te hebben.
    Als haar boek echt gelezen moet worden, had ze de moeite kunnen nemen om die 600 blz in 400 blz samen te vatten, met meer aandacht voor het dreigend massaal gebruik van biomassa.

  23. 28

    Klimaatbeleid betekend het laten afnemen van de stijging van de CO2 concentratie. Niets meer, niets minder. Hiervoor dienen afspraken gemaakt te worden met mensen die helemaal niets met het marxistisch geklets van Naomi Klein hebben. Het is natuurlijk prachtig om groene natte dromen te hebben en er onderling over te filosoferen, maar wie het klimaat werkelijk lief is, zal ook zaken moeten doen met de ‘echte’ wereld.