Wie lekt over WikiLeaks?

Vandaag een gastbijdrage van Thijsbro.

Het niews werd afgelopen week gedomineerd door Wikileaks. Daarbij ging het hoofdzakelijk over de onthullingen die de klokkenluiderssite deed en het wel en wee van haar voorman. Kijken we echter even voorbij de waan van de dag, dan roept het fenomeen Wikileaks zelf een aantal interessante vragen op. Zoals: wie controleert Wikileaks? Wat zijn de risico’s van deze vorm van journalistiek?

Wat je ook van Wikileaks vindt, de werkwijze ervan is tekenend voor deze tijden. Nooit eerder was het zó makkelijk om zoveel informatie met anderen te delen. Om op zúlke schaal experts uit diverse landen de gegevens te laten beoordelen. Het was daarom slechts een kwestie van tijd voordat er een stateloos medium zou ontstaan, volledig losgezongen van welk land dan ook. Ziehier het resultaat.

Media die wél gebonden zijn aan een staat, controleren vaak niet alleen het doen en laten van die staat, maar worden op hun beurt ook gecontroleerd. Een rechter kan uitingen verbieden of auteurs op de vingers tikken. De Tweede Kamer kan wetten in het leven roepen die de ruimte van de media uitbreiden danwel inperken. Terecht worden de media soms aangeduid als de ‘vierde macht’; het sluit in die zin prima aan op de andere drie machten die elkaar continu in balans houden.

Dit geldt niet voor Wikileaks. De machtsrelatie is nogal eenzijdig: wel controleren, maar niet gecontroleerd worden. Dat is een directe consequentie van het stateloze karakter van de organisatie. Om haar te beteugelen ben je aangewezen tot schimmige methodes als ontvoering of arrestatie op valse gronden. (In zekere zin is het daarmee vergelijkbaar met bepaalde vormen van misdaad, zoals de verspreiding van kinderporno en oplichting via internet. Het cruciale verschil zit hem erin dat bij die laatsten veel meer sprake is van een bepaald land als plaats van handeling.)

Tot dusverre heeft Wikileaks niets gepubliceerd uit de categorie ‘top secret‘ — die stukken liggen naar verluid nog op de plank. Weinig weerhoudt het er echter van om dat alsnog te doen. Er is tot nu toe relatief zorgvuldig met de onthullingen omgegaan, maar een eventuele opvolger van Wikileaks opereert wellicht met minder scrupules. Alle overgebleven welwillendheid voor deze vorm van journalistiek zal dan als sneeuw voor de zon verdwijnen.

Klokkenluiders hebben blijkbaar onvoldoende vertrouwen in de garanties van anonimiteit die nationale regelingen bieden. Daar ontleent Wikileaks haar bestaansrecht aan. Het fungeert als het ware als controlemechanisme; haar opkomst duidt op het failliet van nationale klokkenluidersregelingen. In dat licht moet het misschien gezien worden als een overgangsfase naar een volwaardige status voor het klokkenluiden. Maar hoe ziet het eindpunt eruit? Hoe kunnen we het ontegenzeggelijke nut van lekken in balans brengen met de risico’s ervan?

Het enige —misschien wat onbevredigende— antwoord dat ik kan bedenken, is dat de geinstitutionaliseerde klokkenluidersregeling nieuw leven in geblazen moet worden. Klokkenluiders moeten nieuwe mogelijkheden krijgen, en betere garanties. Dat kan in nationale, maar, liever nog, in internationale context. Openheid kenmerkt de journalistiek van de 21ste eeuw, de autoriteiten lijken zich daar echter nog onvoldoende van bewust te zijn. In plaats van krampachtig de geest weer in de fles te krijgen, kunnen zij zich beter afvragen waarom hun eerdere regelingen gefaald hebben.

Nog een inspirerende video. Jay Rosen on Wikileaks: “The watchdog press died; we have this instead.”

Jay Rosen on Wikileaks: “The watchdog press died; we have this instead.” from Jay Rosen on Vimeo.

  1. 1

    Klokkenluiders hebben blijkbaar onvoldoende vertrouwen in de garanties van anonimiteit die nationale regelingen bieden.

    Tsja… hoe kan dat nou?

    En toch vragen om het incorporeren van klokkenluiders in de overheid. Klokken luiden als overheidsinstelling.

    Ik heb dat geluid hier de laatste dagen meer gehoord. Het is niet alleen vreemd, het is dom. Dom omdat de oorzaak van klokken luiden is dat het verhaal van binnenuit niet meer vertelt kan en mag worden.

    Mensen die vragen om incorporatie van klokken luiden in het systeem hebben een draadje los. Die begrijpen het systeem niet en dus ook de correctiemechanismen niet.

    Vreemd stuk.
    Wie is die Thijsbro eigenlijk.

  2. 3

    @2 Grappig: de enige voorbeelden die hij kan verzinnen waar de waarheid niet handig zou zijn is A: mensen vermoorden en B: liegen. No shit ;) Ik ben liever naief, met een schoon geweten.

    Reporting the location of troops in wartime, for instance. Or exposing the “sausage-making” behind the scenes of international diplomacy.

  3. 6

    WikiLeaks houdt de boel aardig bezig, maar men moet ook niet gaan overdrijven, zoals bijvoorbeeld vanmorgen in het nieuws:

    {Quote]”Nederland staat op lijst Wikileaks
    Een aantal Nederlandse plaatsen komt voor op een lijst met locaties die van vitaal belang zijn voor de veiligheid van de Verenigde Staten. Dat blijkt uit een publicatie van klokkenluiders-site Wikileaks.
    De haven in Rotterdam blijkt een potentieel doelwit te zijn van terroristen. Op de lijst staan verder Beverwijk en Katwijk, waar trans-Atlantische kabels aan land komen.”[einde quote]

    Als commentaar hoort men verhalen als: “uitnodigingslijst voor terroristen.”
    Zeker voor mongoloïde terroristen.
    Iedereen, die kan lezen of naar de radio luistert, kan zulke plaatsen vinden.

    N.B. persoonlijk zou ik wel eens willen weten hoe het komt dat Nederland zo stompzinnig aan de JSF blijft vasthouden ;-)

  4. 7

    Auteur meldt zich.

    @1: wat voor jou blijkbaar een al vast ligt, is voor mij nog de vraag: ik sluit niet uit dat er manieren zijn om klokkenluiders de garanties van anonimiteit te bieden, buiten het format van Wikileaks om. Maar als het niet kan, dan kan het niet. Wanneer ik ‘geinstitutionaliseerd’ zeg, bedoel ik overigens in de eerste plaats niet ‘klokken luiden als overheidsinstelling’. Er zijn genoeg andere oplossingen denkbaar.

    Van mij hoeft Wikileaks ook helemaal niet weg; het heeft op dit moment blijkbaar zijn bestaansreden. Waar ik op doel is het volgende. Mocht er een manier zijn om een veiligere, betere en geinstitutionaliseerde manier zijn om klokken te luiden (dus eentje die potentiele klokkenluiders met recht vertrouwen), dan verkiezen klokkenluiders deze mogelijk als vanzelf boven Wikileaks. (Waar ik in het stuk ‘controlemechanisme’ schrijf, bedoel ik dan ook ‘correctiemechanisme’.)

    N.B. Altijd fijn om voor dom uitgemaakt te worden. Wat wil je trouwens precies van me weten? :-)

  5. 8

    @thijsbro

    1. Waarop baseer je dat de top secret stukken ook in het bezit zijn van Wikileaks? Voor zover ik weet had Bradley Manning geen toegang tot de top secret stukken, en zijn ze ook niet in het bezit van Wikileaks. Graag je bron.

    2. Klokkenluiders en -verenigingen gaan over (vermeende) misstanden, overtredingen en misdrijven binnen organisaties. Dat is (deels) iets anders dan wat Wikileaks doet en voor ogen heeft, ik citeer:
    “The broader principles on which our work is based are the defence of freedom of speech and media publishing, the improvement of our common historical record and the support of the rights of all people to create new history.”
    Die vergelijking lijkt me dus niet op z’n plaats.

  6. 9

    Klokkenluiders moeten nieuwe mogelijkheden krijgen, en betere garanties

    – Vooral niet “nieuwe” mogelijkheden, maar gewoon de eerder beloofde bescherming, zou al heel wat zijn. Zoals met veel wetten is de naleving ervan aan de kant van de overheid zelf, vaak het probleem.

    Dus niet de nieuwe toverformule, maar gewoon doen wat zegt te gaan doen, is wat we nodig hebben.

  7. 10

    N.B. Altijd fijn om voor dom uitgemaakt te worden. Wat wil je trouwens precies van me weten? :-)

    Mooi, blij dat je prettig vindt :)

    Maar even serieus, ik begrijp werkelijk niet waarom klokkenluiden zou mogen maar wikileaks ineens zo verguisd wordt.

    Ohoh, de diplomatie staat op het spel? Stel je voor dat je persoonlijke email op straat komt etc…?

    Leg eens uit wat er met een ander klokkenluiderssysteem anders zou zijn dan met wikileaks.

    Anders: wat stoort jou aan WL dat je een ander instituut zou willen zien? En waarom denk je dat dat wel zou werken?

  8. 11

    Klokkenluiders zijn er natuurlijk omdat organisaties niet transparant zijn en daardoor konkelen en bedriegen achter de schermen mogelijk is. Beter dan klokkenluiden zou zijn eerlijke bedrijfsvoering en transparantie.
    Wikileaks dwingt door deze ongevraagde transparantie een zekere vorm van fatsoen af.

    Althans, dat denken naieve mensen zoals ik. Opvallend veel overheidspersonen zien het anders. Rutte noemt Wikileaks ‘schadelijk voor de diplomatie’… en ik maar denken dat diplomaten diplomatiek zijn. Maar kennelijk moet dat alleen voor het plaatje. Liegen, bedriegen en beledigen achter de schermen is blijkbaar op dit niveau een erkend recht, dat in stand moet blijven.

    Wat mij betreft is het prima dat deze mensen eens worden geconfronteerd met wat ze doen en zeggen.

  9. 12

    @8, 1: daar heb je me. Ik meen het in een respectabel medium gelezen te hebben, maar kan me niet herinneren welke. :-(

    @10: Ik vind verguizen een nogal sterk woord. (Of slaat die opmerking niet op mij?) Ik ben helemaal voor openheid en fatsoen, bij zowel overheid als bedrijven. En als Wikileaks de enige manier is om dat af te dwingen, dan zij dat zo en kan ik daar prima mee leven.

    Echter, in de link van Pany (@4) staat de volgende quote: “Last year, WikiLeaks … protection against libel.” Ik vind dat dergelijke openheid op dat moment niet op zijn plaats is. Bij een (goed functionerende!) geinstitutionaliseerde tegenhanger (niet: vervanger) van Wikileaks zouden dergelijke scherpe randjes er misschien afgehaald kunnen worden, zonder dat de ‘reinigende functie’ van klokkenluiden aangetast wordt.