OPINIE - Opeenvolgende hittegolven, gigantische bosbranden en enorme droogte en de zomer is nog niet voorbij. Hoog tijd dat we de klimaatcatastrofe benoemen voor wat zij is en ons verenigen tegen ontkenners, betoogt socioloog en pedagoog Mieke van Stigt.
Bij zomer denken we graag aan een tijd van zorgeloosheid: van buiten genieten van de zon, van de zeelucht in je haren en van lange avonden buiten zitten en naar de sterren kijken.
Niet zorgeloos
Dit idyllische beeld wordt steeds lastiger vol te houden, al is terwijl ik dit schrijf de zomer amper op de helft. Dagelijks zien we op het Franse nieuws, dat we als francofielen graag volgen, beelden van ongekend veel en zware bosbranden door de extreme hittegolven die ze daar zo mooi canicule noemen. Ook in Spanje, Griekenland, Portugal woeden hevige branden. Die zorgeloze vakantie kun je inmiddels wel vergeten. Vakantiegangers kregen het advies om de auto vluchtklaar te zetten en belangrijke spullen bij zich te houden. Niettemin zijn er inmiddels toeristen omgekomen, huizen afgebrand en honderdduizenden inwoners en vakantiegangers geëvacueerd.
Voor de inwoners is het een ramp. Er zijn dit jaar al drie hittegolven geweest en de vierde is op komst. De problemen die dat geeft: smeltend asfalt, strandende treinen en bloedhete huizen. In Parijs overleed bijvoorbeeld een 66-jarige vrouw in haar onbeschermde appartement onder een zinken dak. Sowieso kwam de regio plek tekort in de mortuaria wegens de enorme oversterfte door de hitte, tot nu toe bijna 6000 doden bovenop het normale aantal. Tel hierbij op de onweersbuien met bizar grote hagelstenen, de tornado’s en modderstromen, dieren die omkomen in de branden of van de droogte, mislukkende oogsten. Het is allemaal niet leuk meer.
Nieuwe realiteit
Als er iéts is wat deze zomer duidelijk wordt, is het dat wat we eerst heel neutraal klimaatverandering noemden, die wellicht rond 2050 merkbaar zou worden, nú al een full-blown klimaatcatastrofe van ongekende proporties blijkt te zijn. En we weten niet wat ons nog te wachten staat, als straks de oceanen hun tipping point bereiken.
Veel mensen hebben moeite met deze nieuwe realiteit en gaan zwaar in de ontkenning. Regelmatig worden boodschappers van het slechte nieuws aanvallen, variërend van hoon- en haatreacties en dreigingen met geweld via de socials tot en met fysieke aanslagen. Ook in de politiek overheerst de afweer. De Amerikaanse president Donald Trump noemde klimaatverandering een hoax en een con job (oplichterij), Thierry Baudet had het over groene gekte en Geert Wilders sprak van klimaatgekkies. Zij geven brandstof en rechtvaardiging aan de haat tegen klimaatbewustzijn.
Niet voor niets: juist politiek rechts – en dat zijn inmiddels bijna alle partijen – is sterk verbonden met de belangen van bedrijven en het grootkapitaal. Denk aan de BBB die ontstaan is vanuit behartiging van de belangen van grote agrobedrijven en niet van de boeren. Denk aan de politie die bij protesten graag met boeren babbelt maar vreedzame klimaatdemonstranten (activisten genoemd) met honderden tegelijk, of zelfs in hun huis, oppakt.
Treuzelbeleid
Ondertussen verdwijnt de kans dat klimaatdoelen gehaald worden achter de rokende horizon. Bedrijven krijgen juist lánger de tijd om aan klimaateisen te voldoen. De politiek is ruimhartig met subsidies, terwijl er nauwelijks gehandhaafd wordt. Zo is de luchtvaartsector grotendeels vrijgesteld van BTW en accijnzen. Slaagt Shell erin om in Nederland geen cent belasting te betalen, kan het vervuilende Tata-Steel rekenen op miljarden subsidie om te vergroenen (terwijl directieleden per persoon een miljoen euro per jaar opstrijken) en wordt Schiphol ondanks ontbrekende milieuvergunningen, geen strobreed in de weg gelegd. Terwijl de vleesindustrie een van de grootste vervuilers is, wordt het stikstofdebat vakkundig over de zomer heen getild.
Natuurlijk wordt er aan innovatie gedaan, bijvoorbeeld te zien in de enorme opkomst en populariteit van zonnepanelen. Het is alleen lastig dat die ontwikkeling indruist tegen de belangen van energieleveranciers die hun winst zien verdwijnen als mensen zelf voor hun energie zorgen. En dús schaft de politiek de salderingsregeling af.
Clusterfuck
Burgers worden aangemoedigd om hun energieverbruik te verdelen om piekmomenten te voorkomen en om korter te douchen. Tegelijkertijd schieten energie- en water slurpende datacenters sneller uit de grond dan paddenstoelen in de herfst en wil Musk een miljoen datacenter satellieten om de aarde laten draaien. Zeg maar dag tegen je sterrenhemel.
Terwijl AI ons door een stel miljardairs door de strot wordt geduwd als de technologie van de toekomst, worden kennis en informatie gemonopoliseerd en desinformatie verspreid. Bovendien worden datacenters ook gebruikt door inlichtingendiensten en grote bedrijven om vooral veel informatie over hun klanten te verzamelen.
De grootste clusterfuck is dat de politiek met name de economische belangen van grote bedrijven beschermt, dat de grootste vervuilers zich aan democratische besluitvorming onttrekken. De democratie dreigt in handen te vallen van de veroorzakers van de klimaatramp.
Veel minder polarisatie
Terwijl sommigen zich nog niet laten overtuigen als hun eigen onderbroek in de fik staat, is de consensus onder klimaatwetenschappers bijna 100 procent. Sterker nog, al in 1972 waarschuwde de Club van Rome dat ons economisch systeem zijn grenzen zou bereiken. Ook Shell wist reeds in 1968 dat de fossiele industrie tot opwarming van de aarde zou leiden, Desondanks zette het bedrijf zijn vervuilende fossiele activiteiten vrolijk voort. Voor wat we nu zien gebeuren wordt al decennialang gewaarschuwd.
Zorgen over het klimaat blijken inmiddels breed gedeeld. Uit cijfers over 2023 blijkt dat 67 procent van de Nederlanders zeker weet dat het klimaat aan het veranderen is en nog eens 27 procent acht het waarschijnlijk. Ook onder kinderen en jongeren – het gaat immers om hun toekomst- is een grote groep bezorgd, namelijk 78 procent. De polarisatie op dit gebied is duidelijk kleiner dan vaak wordt verondersteld. De steun voor klimaatmaatregelen juist veel groter.
De ontkenners en agressievelingen blijken sterk in de minderheid. Toch domineren zijn het verhaal. Vooral talkshows en online nieuwsrubrieken hebben meer belang bij ophef en extreme meningen – want kijkcijfers en hits- dan bij nuance. Dat versterkt het beeld dat we elkaar de kop afbijten. Het idee van polarisatie is een both sides drogreden, waarin beide partijen even schuldig zijn en de waarheid in het midden ligt.
Daar huist wel een groot probleem. Net als in de coronapandemie missen we sturing en een eerlijk verhaal, hetgeen niet bijdraagt aan doelgericht beleid.
Bofkonten, nog wel
De realiteit waarin we ons bevinden, is er niet alleen een van dreigende en actuele rampen, maar ook een van verwarring, haat en gebrek aan leiderschap. Hoe moeten we ons tot deze werkelijkheid verhouden? Paniek helpt ons niet, maar wegkijken is ook geen optie meer.
Allereerst is het belangrijk te beseffen dat wij, inwoners van Nederland, vooralsnog de mazzelaars zijn, ook al dreigen nu een tekort en straks mogelijk een te veel aan water in ons land. Elders betaalt men al de hoofdprijs, zoals in Afrika. Op dat continent bevinden zich volgens de Verenigde Naties 17 van de 20 meest getroffen landen. Daar zijn nu al droogte, mislukte graanoogsten, honger bij mensen en dieren en verwoestende overstromingen en modderstromen die honderden levens kosten. Dit, terwijl die landen juist de kleinste ecologische voetafdruk hebben.
Wereldwijd kost klimaatverandering jaarlijks vele honderdduizenden doden, aldus de World Health Organization.
Maar ook binnen Nederland zijn er grote sociale verschillen. Bijvoorbeeld tussen bewoners van oudere huizen of slecht gebouwde sociale woningbouw, waar het binnen bijna 40 graden wordt tegenover bewoners van zwaar geïsoleerde nieuwbouwhuizen waar het heerlijk koel blijft. Of tussen degenen met geld voor een airco en zonnepanelen en zij die amper geld hebben voor zonwering of daklozen die nauwelijks beschutting hebben tegen de warmte. Ook op scholen kan het tot 37 graden worden in de klas. En terwijl sommige werknemers in een kantoor met airco achter een bureau zitten, verrichten anderen zwaar werk in een werkplaats, fabriek of in de felle zon. Niet alle bedrijven hebben een hitteplan.
Allemaal even schuldig?
Je hoort vaak de mensheid zichzelf te gronde richt, dat we niks doen tegen klimaatverandering. Dat we zelf ook vlees eten, autorijden en vliegreizen maken. Hoewel er een kern van waarheid in zit, werken deze argumenten alleen maar verlammend. Het zijn, excuseert u mij de woordspeling, rookgordijnen die discussies onmogelijk maken en de echte schuldigen aan het oog onttrekken.
Want wie zijn die we? De mensheid opereert niet als één organisme. Het overgrote deel van de mensheid heeft part noch deel aan klimaatverandering. Een relatief kleine groep rijke mensen richt de grootste milieuschade aan. Zelfs binnen het welvarende Nederland zijn daarin verschillen zichtbaar. Miljardairs blijken de allergrootste vervuilers.
Zelf gekozen
Maar in een democratie hebben we hier toch zelf voor gekozen? Nergens heb ik een partijprogramma gezien dat méér, méér, méér bosbranden beloofde. Het klimaat was nauwelijks een onderwerp in de verkiezingsprogramma’s en al helemaal niet in de debatten. Ik zag wel hoe angsten werden omgeleid naar zondebokken. Nog steeds gaan de Kamerdebatten voortdurend over een handvol vluchtelingen. De manier waarop de opvang daarvoor beroerd wordt geregeld, belooft trouwens niet veel goeds voor een toekomst waarin we zelf massale opvang nodig kunnen hebben.
Wat te doen?
Wat de herrieschoppers ook mogen beweren: wij, de mensen die zich zorgen maken over de klimaatramp, zijn in de meerderheid. Alle pogingen tot polarisatie ten spijt: de behoefte aan een schone en veilige leefomgeving en een toekomst voor je kinderen is niet links, maar een universeel menselijke behoefte.
Het wordt tijd dat de journalistiek haar kritische rol weer serieus gaat nemen en de media hun maatschappelijke verantwoordelijkheid gaan inzien. Hoe meer mensen hen daarop aanspreken, hoe beter.
Laat je niet afleiden door beschuldigingen en drogredenen. Natuurlijk zijn aanpassingen in je eigen leven zinvol. Trek bijvoorbeeld die tegels uit je tuin, vlieg niet, eet minder/geen vlees en/of douche korter. Maar houd je aandacht wel gericht op de grote lijnen. Dat grote, ingrijpende maatregelen wel degelijk mogelijk zijn hebben we in de coronatijd gezien.
Er zijn nog steeds democratische instituties zoals de rechtspraak, die politici en bedrijven aan de wet houden – al is het een gotspe dat dat nodig is. Steun daarom groepen die collectief een bedrijf voor de rechter slepen. Sluit je aan bij een milieubeweging, loop mee in of verklaar je solidair aan de klimaatmars en ervaar de saamhorigheid. Collectief protest helpt, zo protesteert de bevolking van Albanië massaal en waarschijnlijk met succes, tegen de bouw van een resort door de schoonzoon van Trump, in een beschermd natuurgebied. En ook boycots werken, bijvoorbeeld van ChatGPT.
En houd elkaar vast, lieve mensen. Uiteindelijk hebben we elkaar nodig. Ik wens iedereen een veilige zomer.
[dit artikel is met toestemming overgenomen van Sociale Vraagstukken]
Reacties (13)
Hadden politici nu maar eens de moed om te beginnen met het makkelijkste instrument in te zetten: de prijs.
Ten eerste een reële prijs betalen voor je vervuiling met CO2, ZZS en dergelijke.
Ten tweede een hogere prijs betalen naar mate je meer verbruikt in plaats van kwantumkorting. Dus dat grootverbruikende bedrijven niet goedkoper uit zijn dan kleine bedrijven en particulieren laat opdraaien voor de infrastructuur.
Maar ja, vind maar eens politici met moed, onze ‘klimaatdrammer’ is al in een Shell overall gesignaleerd…
https://www.facebook.com/greenpeacenederland/posts/ongelofelijk-terwijl-de-aarde-brandt-door-de-klimaatcrisis-loopt-klimaatpremier-/1507547651414666/
“Hadden politici nu maar eens de moed om te beginnen met het makkelijkste instrument in te zetten: de prijs.”
Omdat dat een plan is dat op veel gefronste wenkbrauwen kan rekenen in een tijd dat het investeringsklimaat en concurrentiekracht al enorm onder druk staat. Er is dan ook niks makkelijkst aan, verre van.
Maar ja, als je denkt dat de oplossingen voor grote problemen zomaar gratis uit de lucht komen vallen, wordt het toch eens tijd de realiteit onder ogen te zien. Die werkt namelijk niet zo. En het kortetermijndenken over onderwerpen als investeringsklimaat en concurrentiekracht is al sinds de jaren ’80 (zie #2) het smoesje om het grotendeels op zijn beloop te laten.
“We hoeven niet altijd het beste jongetje van de klas te zijn’….
Hoeveel werk, winst en concurrentiekracht hebben al die zonnepanelen, windmolens en warmtepompen ons inmiddels opgeleverd?
Hoeveel investeringen en concurrentiekracht zijn deze zomer vernietigd door te lage waterstanden, mislukte oogsten en verbrande productiebossen?
Maar straks in november, als de laatste bosbranden gedoofd zijn en de waterpeilen weer voorzichtig beginnen te stijgen, dan zijn we alles rap vergeten en gaan we weer kerstinkopen doen alsof er niets gebeurd is.
En dan maar verwonderd klagen dat alle prijzen zoveel hoger zijn dan een jaar eerder..?
Oeps, de pakjesboot van Sinterklaas kan door de lage waterstand Nederland niet binnenvaren, hé Klimaat-Piet, doe iets!
En hoeveel kapitaal zijn burgers, verzekeraars en andere bedrijven verloren door overstromingen?
Voorkomen was goedkoper geweest.
Een probleem is natuurlijk dat alle landen meedoen moeten, want de baten komen terecht bij iedereen, en de kosten vooral bij de landen die maatregelen nemen.
(Er zijn uitzonderingen: zonneenergie verdient zichzelf vaak terug)
“dat alle landen meedoen moeten”
De brand in je eigen huis niet blussen omdat je bang bent dat de brand bij de buurman dan gratis gedoofd wordt…
Het aloude excuus: Pas als IEDEREEN meedoet doe ik zelf ook iets. Heel favoriet bij rechts om elke vooruitgang die wat kost te blokkeren.
Nee, gewoon beginnen, in je eentje desnoods. China haalt ons momenteel links en rechts in met renewable energie en EV’s en daar profiteert indirect de hele wereld van.
De lasten van klimaatverandering vallen vooral bij de armere landen die weinig tot niets aan klimaatopwarming hebben bijgedragen.
Nou ja, de EU zint op maatregelen om er niet teveel van de profiteren. Want we willen (terecht) niet nog afhankelijker worden van China dan we al zijn. En ze vinden het ook belangrijk om de eigen industrie te beschermen, die zo hier en daar moord en brand schreeuwt over oneerlijke concurrentie. De Duitse auto-industrie roept bijvoorbeeld al jaren om overheidssteun. Want wat kunnen zij er nou aan doen dat ze jarenlang liever miljarden besteedden aan het terugkopen van eigen aandelen, dan aan investeringen in noodzakelijke technologische innovaties?
Het is natuurlijk goed dat de EU niet van China afhankelijk worden wil, maar dat zou beter kunnen door zelf elektrische auto’s te produceren dan door heffingen in te voeren op elektrische auto’s.
En misschien nog beter: steden e.d. zo in te richten dat mensen veel minder vaak een auto gebruiken willen.
(Ik meen dat in Lapland gebieden met waardevolle metalen zijn. Maar mijnbouw betekent vervuiling, en vernietiging van de levenswijze van de inheemse bevolking. In Europa hebben minderheden ook rechten, en dat is een verschil met China).
Een klein kritiekpuntje. Dit klopt niet:
Klimaatwetenschappers waarschuwden al sinds de vroege jaren ’80, en sommige nog eerder, dat de gevolgen vanaf begin eenentwintigste eeuw geleidelijk merkbaar zouden worden. Wat ook is gebeurd. Inmiddels worden ze ook meer en meer aantoonbaar. En studies en projecties kijken altijd op langere termijn, en dus is 2050 of 2100 dan vaak het eindpunt. Maar dat betekent niet dat de gevolgen zich niet al eerder voordoen.
Misschien zou je wel moeten concluderen dat wetenschappers dat allemaal onvoldoende duidelijk hebben gemaakt. Maar het zou ook kunnen dat wij met zijn allen, de maatschappij, niet goed genoeg hebben opgelet.
Je hebt gelijk, dat had ik zorgvuldiger kunnen formuleren. Ik doelde met name op dit soort toekomstvoorspellingen, die de indruk zouden kunnen wekken dat de problemen nog op afstand zijn.
Klimaat: hoe zou 2050 eruitzien als niets verandert? – Verenigde Naties – Nederlands https://share.google/yt7qlUDE9m3q0f48l
Het lastige is dat klimaatwetenschappers er in toekomstprojecties niet aan ontkomen om op langere termijn te denken. Het klimaat heeft ook interne schommelingen en daarom heb je enkele decennia nodig om het signaal (de menselijke invloed) met voldoende zekerheid te kunnen onderscheiden van de ruis (interne variabiliteit). Ik snap dat daardoor de indruk kan ontstaan dat klimaatverandering iets van de verre toekomst is, zoals dat in de jaren ’80 echt nog wel het geval was.
Maar het betekent natuurlijk niet dat de uitstoot die we de afgelopen eeuwen hebben gehad (waarvan het grootste deel in de afgelopen decennia, toen de invloed op het klimaat al bekend was) geen invloed heeft op het huidige klimaat. Bovendien hoeft iets niet noodzakelijk statistisch significant te zijn om toch al merkbaar te zijn. Maar de invloed is vaak al wel statistisch significant en er zijn ook wetenschappers die daarnaar kijken. Een goede tegenhanger van de toekomstprojecties is World Weather Attribution. Daar kijken wetenschappers naar hoeveel invloed het veranderende klimaat heeft op extreem weer, zoals dat nu overal in de wereld voorkomt.
dank je voor je aanvulling. En begrijp me goed, ik heb helemaal niets tegen toekomstvoorspellingen op langere termijn, door wetenschappers. Integendeel. Ze zijn keihard nodig. Ik heb wel de indruk dat er in de media (ik kijk nu de NOS indringend aan) te weinig aandacht is voor wat er nú al merkbaar is. Opvallend is hier het verschil met het Franse journaal, waar dit dagelijks wel genoemd wordt.