Een van de bekendste gedichten die Ramsey Nasr schreef tijdens zijn periode als Dichter des Vaderlands was ‘Mi have een droom’, een gedicht uit 2009 dat kolkte van de talen en zo begon:
wullah, poetry poet, let mi takki you 1 ding: di trobbi hier is dit
ben van me eigen now zo 66 jari & skerieus ben geen racist, aber
alle josti op een stokki, uptodate, wats deze shit? ik zeg maar zo
Het was een speels gedicht, en belangrijk was dat erboven stond ‘(Rotterdam 2059)’. Inmiddels heet de Dichter des Vaderlands Dichter der Nederlanden, en sinds deze maand wordt dit functie vervuld door Nisrine Mbarki Ben Ayad. Zij mocht gisteren de NRC openen met haar eerste gedicht der Nederlanden. Dat gedicht heet ‘beginselverklaring’, het staat hier en de eerste regels gaan zo:
zij
op een novemberochtend
kijk ik in de ogen d’une face feminine dat het mijne is geworden
heb je jezelf ooit van bovenaf gezien
de patronen die je achterlaat terwijl je voortbeweegt op aarde
dress toujours like je naar een veldhospitaal gaat
la parole heeft een prijs
dans toutes mes langues
اللي ما فهمكش خسرك
Anders dan voor Nasr is voor Mbarki de meertaligheid geen gimmick – het zit ook in haar debuutbundel oeverloos en in haar prozadebuut Kookpunt. Ze gebruikt geen inherent vluchtige straattaal, maar Frans, Arabisch en Engels. Het gedicht gaat ook niet over een ‘droom’, maar heet een ‘beginselverklaring’. Waar men in tijden van weleer zo’n beginselverklaring in één taal deed, in ferme taal, kunnen we dat nu niet meer doen. De samenleving en de mens zijn niet meer eentalig.
Wel heeft iedere taalleuze als ik het goed zie een eigen functie. Ook dat is een verschil met Nasr: er zijn niet willekeurig woorden genomen om die in een andere taal om te zetten. Het Arabische zinnetje hierboven betekent volgens DeepL ‘Wie je niet begrijpt, verliest je’. Dat zou weleens het allereerste Arabisch ooit kunnen zijn dat NRC afdrukt in Arabisch schrift, in ieder geval op de voorpagina. Dat het precies zo’n uitdagend zinnetje is, is voor de liefhebber even bevredigend als dat het allereerste Nederlandse zinnetje (hebban olla uogala) misschien wel Engels is.
Verderop in het gedicht staat nog een stukje Arabisch ingebed in een verder Engelse regel
the tones of my ancestors تنبض في دمي
Hier zou Nicolaas Beets geschreven hebben ‘de tonen van mijn voorvaderen kloppen in mijn bloed’. Dat Arabisch geeft hier vrij letterlijk de tonen van de voorouders weer, en het is ingebed in het Engels, dat hier geloof ik klinkt als de taal van de moderniteit. Het Frans is dan – Mbarki is van Marokkaanse komaf en heeft als kind ook enkele jaren in Marokko gewoond – de koloniale taal.
‘Beginselverklaring’ is een politiek gedicht in tijden dat beroepspolitici krampachtig naar eenheid zoeken – sommigen door te polariseren tegen alles wat vreemd is, anderen door te verlangen dat we ons allemaal een beetje aan elkaar aanpassen. Mbarki verzet zich tegen allebei die vormen van eenheid, want eenheid is een illusie. ‘La parole heeft een prijs dans toutes mes langues.’
‘Beginselverklaring’ is daarmee, denk ik, een lyrisch manifest tegen eenduidigheid. Het construeert geen “ik”, maar een bewegend netwerk van stemmen.
De centrale vraag is niet ‘wie ben ik?’, maar ‘uit welke stemmen besta ik, en wie hoor ik wanneer ik spreek?;
