Revolte en verzet

ANALYSE -  “Geert Wilders brengt democratie en rechtsstaat in gevaar,” aldus PvdA-voorzitter Hans Spekman in februari in NRC Handelsblad. Zolang Wilders geen wet overtreedt is het oordeel daarover aan kiezers. Als kiezers zijn democratische geloofsbrieven ook betwijfelen heeft Wilders een probleem.

“Dan komt er een revolte.” Dat zei PVV-leider Wilders op een persconferentie op 29 januari als antwoord op zijn eigen vraag: wat zou gebeuren als “ik straks de grootste ben en andere politici willen niet met mij samenwerken”? Later zei hij dat hij geen revolte wilde, maar “opstand” vreesde. Hij hoopte dat die “democratisch en geweldloos” zou verlopen. Slechts een waarschuwing?

Schrijver en journalist Bert Wagendorp gelooft er niets van, blijkens zijn column in de Volkskrant van 11 februari: “Nu zegt Wilders dat hij niet dreigde met een revolte, maar er juist voor waarschuwde. Een moeilijke stijlfiguur, vond Diederik Samsom, maar zo moeilijk is die niet. De maffia past hem al eeuwenlang met veel succes toe bij het afpersen: dringend waarschuwen voor brand in de tent.”

NRC Handelsblad zag er de dag ervoor een ander strafbaar feit in: Wilders is de eerste Nederlandse politicus “die sinds Pieter Jelles Troelstra (SDAP) in 1918 oproept tot revolutie.” Ook een ernstig delict. Niettemin vervolgde de krant luchtig dat Wilders’ woorden terecht niet serieus worden genomen, want ze passen “in het daderprofiel van de populist die leeft van aandacht van de media.”

Gezellig

Diezelfde krant interviewde vervolgens vier kiezers die zij al jaren volgt. Twee ervan stemmen PVV. Geconfronteerd met het scenario dat die partij de grootste zou worden en andere er niet mee zouden samenwerken benadrukte de ene dat hij “tegen geweld” is. De ander sprak: “Als dat gebeurt zal er bij mij wel wat knappen, denk ik.” Dat kan nog gezellig worden. Al dan niet dankzij Wilders.

Wilders maakte het al zo gezellig met #kominverzet. Volgens Spekman leidt die oproep tot belemmering van vergaderingen over asielopvang: “Er worden milities opgericht (…) om (…) op vergaderingen te voorkomen dat mensen kunnen spreken. (…) Dat leidt tot het afknijpen van democratische processen. Ik spreek raadsleden (…) wier kinderen zelfs worden bedreigd.”

En Wilders maakte het ook gezellig met ‘verzetsspray.’ Publicist Marcel Duyvestijn schreef op 10 februari in Het Parool over het uitdelen van die spray: “Je zou kunnen zeggen dat dit het begin is van het uitdelen van wapens aan het volk. Eerst de woorden. Dan de wapens. Het is de vraag wanneer meneer Wilders echt die grens oversteekt en geweld goedpraat of daar zelfs toe aanzet.”

Voor de goede orde: zorgen over immigratie- en integratieproblemen zijn deels begrijpelijk en conflict over het oplossen daarvan kan nuttig zijn – zolang partijen afzien van geweld. En van dreigementen, van oproepen tot revolutie, en van het uitdelen van wapens. Dreigt er geweld, dan moeten politie en justitie optreden. Dreigt er geen geweld, dan is het oordeel aan de kiezers.

Kiezers

Van belang in dat laatste geval is het oordeel van kiezers die overwegen PVV te stemmen. Vinden zij Wilders ‘democratisch’? En speelt dat oordeel een rol in hun beslissing om al dan niet een PVV-stem uit te brengen? Dat is onbekend. Wel zijn er aanwijzingen in onderzoek van Sjoerdje van Heerden, Linda Bos, Wouter van der Brug, Rachid Azrout, Meindert Fennema, Jean Tillie en mijzelf (allen UvA).

Van Heerden ontdekte dat Wilders electorale schade leed indien hij in de media ‘fascist’ of ‘nazi’ werd genoemd. Dat is natuurlijk niet hetzelfde als de vraag hoe democratisch Wilders is. Bovendien werd het effect kleiner over tijd, om na 2006 zelfs helemaal te verdwijnen. Wel wijst dit op potentiële kwetsbaarheid van Wilders als zijn democratische geloofsbrieven betwist worden.

Bos en Van der Brug zagen een sterk verband tussen hoe ‘legitiem’ de PVV was in de ogen van kiezers en de kans dat die kiezers in 2006 op die partij stemden. Hoe meer die kiezers verwachtten dat de PVV de democratische spelregels zou overtreden, des te kleiner de kans dat zij PVV stemden. Opnieuw een aanwijzing dat Wilders’ obstructie van democratische processen slecht zou vallen.

Azrout en ik bouwden voort op deze studies. In 2013 en 2014 stelden we een representatieve steekproef van 1.379 kiezers onder andere vier vragen die samen een betrouwbare ‘legitimiteit’-schaal vormen. Opnieuw bleek mediaberichtgeving van invloed op stemkeuze. En opnieuw was van groot belang hoe legitiem kiezers de PVV vonden. Die legitimiteit was geenszins onveranderlijk.

Antidemocratisch

Deze en andere onderzoeken suggereren dat veel kiezers partijen mijden die het in hun ogen niet zo nauw nemen met de regels van onze democratie. Van der Brug, Fennema en Tillie noemden dit als een hoofdreden voor de variatie in succes van anti-immigratiepartijen in Europa. Bijvoorbeeld: de Centrumpartij werd in de jaren ’80 niet gezien als ‘democratische’ optie, en de PVV nu wel. Nog wel.

Belangrijk is hier het onderscheid tussen antidemocratisch en anti-elite. ‘Antidemocratische’ retoriek is tegenwoordig niet bon ton, terwijl het met ‘anti-elite’-retoriek juist gemakkelijk scoren is. Immers, er bestaat in ons land, ook onder PVV’ers, een overweldigende steun voor ‘democratie.’ Steun die voor welke ‘elite’ dan ook niet snel te vinden is – ongeacht wat onder die begrippen wordt verstaan.

Het is logisch dat Wilders provoceert om in de publiciteit te blijven. Zolang hij als legitieme optie wordt gezien helpt media-aandacht hem om kiezers te mobiliseren. Voorlopig staat hij dan ook hoog in de peilingen. Maar met geweldsretoriek moet Wilders oppassen. Zodra bij zijn achterban vragen rijzen over zijn democratische geloofwaardigheid zou een flink deel wel eens kunnen afhaken.

Dan komt er geen revolte. Dan komt niemand in verzet. Dan komt er een gemarginaliseerde PVV.

  1. 2

    Deze en andere onderzoeken suggereren dat veel kiezers partijen mijden die het in hun ogen niet zo nauw nemen met de regels van onze democratie. Van der Brug, Fennema en Tillie noemden dit als een hoofdreden voor de variatie in succes van anti-immigratiepartijen in Europa. Bijvoorbeeld: de Centrumpartij werd in de jaren ’80 niet gezien als ‘democratische’ optie, en de PVV nu wel. Nog wel.

    Als dit waar is dan is het wel geruststellend. Wilders blijft dan niks anders over dan de rol van blaffende hond. Hangt hij eenmaal in iemand broekspijpen dan wordt hij afgeschoten door zijn eigen achterban.

    Het is niet onmogelijk dat hij volgend jaar een monsterzege scoort (hoewel hij al weer zakt in de peilingen). Maar dan volstaat het om hem hoofdzakelijk te negeren.

  2. 4

    Ik kan me niet herinneren dat de Centrumpartij in de jaren tachtig minder populair was dan de PVV nu omdat kiezers toen vreesden dat Janmaat de democratie zou ontregelen. Zijn standpunten deugden niet, althans dat vond men toen in overgrote meerderheid. De populariteit van de PVV nu heeft volgens mij alles te maken met de afkeer van de gevestigde partijen die in de jaren tachtig nog op een grote aanhang konden rekenen en die Janmaat zonder problemen buitenspel konden plaatsen.

  3. 5

    gezamelijk is organisatie geld van de burgers uit geven aan vluchtelingen en geluks zoekers en Brussel is diefstal en voorliegen is oplichting en zo kan de lijst veel langer.
    Zijn wij nou gek ? ik weet wel dat hier hoge straffen opstaan als de burger dit doen waarom wij wel en de politiek niet ?

  4. 6

    @4

    In de jaren 80 schaamde men zich om er voor uit te komen CP aan te hangen of te stemmen. Dat Janmaat geen democratische beginselen aan hing leek iedereen wel duidelijk. Die schaamte werd mogelijk dankzij de toen nog algemeen geldende politieke correctheid. Door het grotendeels verdwijnen van de politieke correctheid is het fenomeen ‘gordijnstemmer’ bij de PVV verdwenen.

    Maar schaamte is nog weer wat anders dan het al dan niet ‘democratisch achten’ van een partij. De PVV heeft een slimme gezet gedaan om aan het gedoogkabinetje mee te doen. Zo heeft de PVV een waas van een ‘democratische partij’ gekregen.

  5. 7

    @5: Jij liegt op dit moment. Ik neem aan dat je “burger” bent. Echter je leugens zijn waarschijnlijk niet van jezelf. Je bent je je er niet van bewust. Daardoor krijg je geen straf. Wilders liegt wel en doet dat in de wetenschap dat hij dat doet.
    Wilders heeft z’n geluk gevonden op het moment dat hij dankzij z’n leugens bedreigd wordt. Stel je maar eens voor dat dat niet zou zijn gebeurd.
    Jij wordt niet bedreigd door “gelukszoekers” en/of vluchtelingen. Die werden wel bedreigd en nu worden ze ook weer bedreigd door Wilders c.s. Het mogelijk dat jij een deel van die “c.s.” bent. Dan zou jij bijvoorbeeld je mede schuldig maken aan het bedreigen van de moslims in mijn familie.
    Die bedreigingen gaan al terug van rond ’90 toen Frits Bolkestein bepaalde dat ze een “inferieure cultuur” hadden. Fortuyn vond dat later ook.
    Moslims zijn bij miljoenen vermoord door christenen en joden.
    Joden zijn bij miljoenen door christenen vermoord.
    Zelfs historisch gezien, dus ongeveer 1400 jaar lang zijn er waarschijnlijk minder dan 100.000 joden gedood door moslims.
    In Israël zelf is het aantal dodelijke slachtoffers onder moslims/Palestijnen rond de 70.000 da afgelopen 60 jaar.Vele tienduizenden zijn gewond geraakt. Het aantal vluchtelingen ligt momenteel rond 4 miljoen.
    Israël heeft veel samengewerkt met vooral de VS (een christelijk land) toen zij vele miljoenen slachtoffers maakten in “islamitische” dan wel Arabische en Afrikaanse landen.
    Ben jij mede strafbaar?

  6. 8

    @6: De partij is niet democratisch. Ze heeft geen leden en Wilders is de enige die bepaalt wat men (de mensen die voor de partij in de Kamer zitten) wel of niet mogen zeggen of doen.
    Verder kun je natuurlijk nooit het hebben over een “nepparlement” of “nepregering”. AL was het alleen al omdat de PVV deel uitmaakt van dat parlement en dus ook “nep” is. (Wat in dat geval wel grotendeels correct is. Eén van de weinige keren dus dat Wilders iets zegt wat tenminste deels klopt.)
    Martin Bosma (https://nl.wikipedia.org/wiki/Martin_Bosma#Democratie_binnen_de_PVV) heeft al eens gezegd dat partijdemocratie een verouderd 19e eeuws achterhaald model is.
    Toen Hitler (democratisch) aan de macht kwam, hij hij vervolgens ook zijn partijleden min of meer aan de kant geschoven. Geheel democratisch want hij was de enige stemgerechtigde en hij was voor 100% eens met hem.

  7. 9

    Wilders is de eerste Nederlandse politicus “die sinds Pieter Jelles Troelstra (SDAP) in 1918 oproept tot revolutie.

    Een revolte is geen revolutie, maar een opstand. Sinds 1918 vele politici geweest die opriepen tot een revolte, CPN’ers, PSP’ers, evenals vakbonden, de Occupy beweging, Antiglobalisten etc..
    De SP gebruikt gelijke terminologie:

    https://winterswijk.sp.nl/blog/alle/rob-van-de-lande/2015/12/de-opstand-van-de-gewone-man

    Anti elite zijn ze bij de SP ook:
    https://noord-holland.sp.nl/dossier/politieke-elite

    Het zijn dus allemaal gewoon kenmerken en steekwoorden van populistische partijen, niets om je zorgen over te maken.

  8. 10

    @8

    De partij is niet democratisch.

    Dat is mij volstrekt duidelijk. Maar ik probeer mij in @6 te weer te geven hoe de PVV achterban er over denkt. Uit het feit dat Wilders zich terugtrok uit het gedoogrommeltje wordt er geconcludeerd “dat hij geen Hitler is”. Het feit dat Wilders op autocratische wijze zijn partij/beweging bestuurt wordt weerlegd door te wijzen op ver-LPF-isering.

    Kortom: ook de achterban ziet ergens wel in dat de PVV niet deugt.
    Maar ze proberen de PVV in een democratisch kader te plaatsen, dus een deel van de achterban is het contact met de realiteit nog niet kwijt.

  9. 11

    @9: Maar Nederland heeft ook echt een elite. De Quote 500, simpel gezegd, die er met de crisis alleen maar op vooruit is gegaan terwijl de rest mocht inleveren. Maar daar hoor je Adolf Wilders niet over. Met revolte bedoelt hij pogroms, en geen aantasting van de macht.

  10. 12

    @9

    De SP vist in dezelfde vijver als de PVV. Ze drukken zich wel wat beschaafder uit. En als de SP stemmen weg trekt bij de PVV dan bewijzen ze toch hun nut. Want een verenigd populistisch kamp is mss wel meer dan Nederland aan kan.

    Stel je zelf ook de vraag: wie wil je als buurman? Wilders of Roemer? Ik ben er wel uit hoor. Daarnaast kent de SP ook nog een vorm van partijdemocratie. Misschien een beetje voorgekookt, maar toch.

    Dus ja, de SP is ook een populistische partij.
    Maar dan wat netter.

  11. 13

    @12:

    Alle partijen vissen in dezelfde vijver, namelijk Nederland. Daarnaast zijn alle partijen populistisch, zeker rond de verkiezingen. Herinner je nog die 1000 EURO die we allemaal terug zouden krijgen, of Samsoms ‘eerlijke verhaal’, of D66 die het EU debat probeert te framen tussen samenwerken of oorlog voeren? En die Jesse Klaver, alsof hij “economisme” zelf heeft uitgevonden. Pff, die nep-intellectuelen van GroenLinks laten zich wel heel makkelijk voor lul zetten zeg.
    Neehoor, dan is de SP nog een van de best onderbouwde partijen, die inderdaad niet vies zijn van wat activistisch optreden. Maar om ze nou direct negatief te linken aan de PVV is goedkope prietpraat.

  12. 15

    @13: Het eerlijke verhaal was anders behoorlijk antipopulistisch en op de populismemeter staan zaken als de 1000 euro, of het minder minder minder, daar gaan we voor zorgen toch echt in een heel andere categorie dan Klaver’s boek de mythe van het economisme (waarvan hij niet eens insinueert het te hebben uitgevonden, integendeel), al was het maar omdat het een boek is (het minst geschikte medium voor populismeverspreiding).

  13. 16

    @13

    Ik link de SP niet negatief aan de PVV. Integendeel: in vergelijking met de PVV springt de SP er zeker positief uit.
    PVV en SP zijn beiden populistische partijen. Maar ook in populisme zijn gradaties.

    Maar PVV en SP gooien beide in dezelfde vijver hun hengeltje uit.
    Namelijk in de vijver van de ontevredenen. Het zijn beide ook ‘tegenpartijen’. Niet of zelden bereid om verantwoording te dragen op landelijk niveau.

    Verder doet iedere partij beloftes die ze niet nakomen.
    Dat komt omdat er consensus gezocht moet worden om beleid te kunnen maken. Juist populistische partijen komen maar moeilijk tot consensus. Daar zie je ook al overeenkomsten tussen SP en PVV. Beiden zijn veel te principieel. Met als gevolg dat links (PvdA) wel gedwongen wordt om met rechts te regeren.

    Over GL doe ik geen uitspraak. Ik hoop dat Jesse Klaver eens korte metten maakt met de naiviteit die die partij zo kenmerkt. Ze hebben goede punten, maar ze verliezen zich steeds weer in ‘gedoe’.

  14. 17

    @10: De hele achterban weet dat Wilders niet deugt, maar dat weten ze ook van zichzelf. Ze weten wel degelijk dat ze racistisch en discriminerend handelen. Echter vóór Wilders (of beter voor Bolkestein en Fortuyn) werden ze er veelal op aangesproken. Ze liepen dus risico. Nu juichen ze als mensen kwaad op hen worden. Ze zijn immers net zo “zielig” als Wilders die eindelijk eens zegt wat zij al jaren eerder hebben gezegd maar nooit naar werd geluisterd.
    Ook die arme Fortuyn die steeds maar weer werd gedemoniseerd als hij vertelde hoe belachelijk “links” was omdat ze niet inzagen dat ze zoveel “inferieure” immigranten/vluchtelingen toelieten.
    Iedere keer als Fortuyn werd weersproken en gezegd werd hoe een walgelijk minderwaardig product hij zelf was was dat omdat men hem demoniseerde. En erger nog, bijna dagelijks kon je dat lezen en ook dat de media geen aandacht aan hem schonken. En helemaal erg was ook nog eens dat ondanks dat iedereen kon zien dat we straatarm waren geworden door de puinhopen van “Paars” toen er een half miljoen vluchtelingen binnenstroomde, de werkloosheid ook met een half miljoen daalde, de staatsschuld halveerde, en de economische groei gemiddeld 4% per jaar was.
    En nog erger, dat de criminaliteit al een flinke tijd daalde.

  15. 18

    Een heel klein beetje off-topic misschien, maar toch is dit wel interessant. In Trouw stond vandaag iets over Trump wat hij in ’98 tegen People Magazine had gezegd:
    “Als ik me ooit kandidaat zou stellen, dan als Republikein. Zij zijn de domste kiezersgroep in het land. Als ik lieg, slikken ze het nog. Ik wed dat ik enorm zou scoren.”

    Ik wed dat Wilders ook weet dat hij enorm scoort ondanks of juist dankzij z’n leugens.

  16. 19

    @18

    Daar zit ook logica in. Als je onder domme kiezers wilt scoren moet je domme praat verkopen. Dat herkennen zij en daar herkennen zij zichzelf in. Trump, Wilders, Le Pen zijn echter niet dom, want zij herkennen het principe.

  17. 20

    @19: Ach, misschien moeten we het wel meer nuanceren. Immers als Trump, Wilders, Le Pen en Fortuyn die niet dom zijn dingen zeggen die veel mensen al veel eerder hebben gezegd of gedacht, dan kan het niet anders dan dat ze toen ze dat deden echt niet dom waren want anders zouden Trump, Wilders, Le Pen en Fortuyn niet precies hetzelfde hebben gezegd, maar dan veel later.
    ’t Is net als bij een kind. Die kan je soms echt aan het denken zetten en dan denk je: “Goh, dat zo’n klein kind dat al kan bedenken…. Knap hoor!” :-)

  18. 21

    @20

    Dom is wellicht niet het juiste woord. Waar populisten zich op richten is ego(isme). Er is een categorie mensen die zichzelf als het centrum van de wereld zien. En aan hun behoeftes dient voldaan te worden. Daar speelt Trump op in.

    Anderzijds vind ik het dom om jezelf als centrum van de wereld te zien.

  19. 23

    @22: Hartstikke bedankt voor de link en het zou er dus op lijken dat het een “hoax” is, echter je moet nog wel even letten op wat er werd geschreven:
    “Despite People’s comprehensive online content archive, we found no interview or profile on Donald Trump in 1998 (or any other time) that quoted his saying anything that even vaguely resembled the words in this meme. Trump appeared somewhat regularly in the magazine’s pages before he came to star on The Apprentice, but the bulk of the magazine’s celebrity-driven coverage of him back then centered on his marriages to, and divorces from, Ivana Trump and Marla Maples. ”
    Er staat dus dat ze het niet hebben kunnen vinden in het blad ondanks het feit dat ze een uitgebreid archief hebben/hadden.
    Als je iets niet kunt “vinden” is het nog geen “bewijs” dat het er niet is of was. Het kan immers ook aan jezelf liggen.
    Verder is het ook mogelijk dat de zoekmachine faalt in die zin dat misschien op een andere manier zoekt dan dat je gewend bent.
    Als ik in “Trouw” zoek moet ik een andere formulering gebruiken dan bij Google bijvoorbeeld. “Ask.com” is ook anders dan Google.
    Desondanks is het wel dus in ieder geval iets waar we in ieder geval met argwaan naar moeten kijken.
    Maar….. dat neemt niet weg dat in ieder geval Wilders wél mikt op de minst snuggere deel van de bevolking aangezien hij wel degelijk voortdurend aantoonbaar over alles liegt en eventueel schreeuwt dat de ander liegt als die wel bewijst wat wel of niet klopt.