Post-atheïst | Sint-Maarten

COLUMN - Dat niet alle christelijke heiligen bescheiden personen waren, wordt geïllustreerd door Martinus van Tours ofwel Sint-Maarten: hij nam een secretaris in dienst om zijn heiligenleven schrijven. Je zou je ergeren aan Sulpicius SeverusLeven van de heilige Martinus als de tekst niet zo interessant was. Martinus was namelijk bepaald geen kwezel.

Hij begon zijn loopbaan bij de Romeinse cavalerie en was achttien toen hij zich in 335 bekeerde tot het christendom. Dat gebeurde, zo lezen we, nadat hij bij de stadspoort van Amiens een naakte man had zien zitten, die door iedereen werd genegeerd. Het was hartje winter.

Martinus begreep dat de bedelaar, nu de anderen hem geen barmhartigheid betoonden, voor hem was bestemd. … Daarom greep hij het zwaard waarmee hij was uitgerust, verdeelde er zijn mantel mee in twee stukken en gaf één ervan aan de arme; het andere trok hij zelf weer aan. Intussen begonnen enkele omstanders te lachen, omdat hij er met de afgesneden mantel als een mismaakte uitzag. Maar velen ook, die gezonder van geest waren, zuchtten diep, omdat zij niet iets dergelijks gedaan hadden. Want juist zij, die rijker waren, hadden de arme kunnen kleden zonder zelf naakt te hoeven worden.

Sint-Maarten en de bedelaar; veertiende-eeuws houtsnijwerk uit Keulen, nu in het Victoria and Albert Museum (Londen)

Sint-Maarten en de bedelaar; veertiende-eeuws houtsnijwerk uit Keulen, nu in het Victoria and Albert Museum (Londen)

Dit voorval is beroemd geworden. Er zijn duizenden afbeeldingen van. Het verhaal is echter nog niet af. Zoals het gaat in legenden, volgde op deze menslievende daad een droom, waaruit Martinus afleidde wat u natuurlijk allang begreep: de naakte man was geen ander geweest dan Christus, waarop Martinus zich liet dopen.

Daarna bleef hij nog lang genoeg in het leger om mee te maken hoe Julianus, Romes laatste heidense keizer, campagne voerde om de bedreigde Rijngrens te herstellen. (Wat overigens illustreert dat lang niet alle antieke christenen pacifisten waren.) Na zijn demobilisatie koos Martinus voor een monnikenbestaan, wat destijds in West-Europa betrekkelijk nieuw was. Mocht hij echter hebben willen genieten van een rustige oude dag, dan kwam hij bedrogen uit: in 372 nodigde de stad Tours hem uit bisschop te worden.

Het bisschopsambt paste bij de antieke mecenaatstraditie, waarin een vermogend man zijn verantwoordelijkheid voor de gemeenschap nam door onbetaald functies vervullen die hem evenveel geld kostten als ze hem opleverden aan prestige. Dat Martinus het ambt in armoede vervulde, was iets nieuws en trok de aandacht. Hij werd in heel Gallië geprezen en dat leidde tot een voorval dat even theatraal was als het incident met de mantel in Amiens – en heel wat belangrijker.

In 383 vond een staatsgreep plaats. De nieuwe heerser, Magnus Maximus, hoopte op steun van de bisschop en vroeg hem naar het hof te komen. Martinus hield de usurpator aanvankelijk op afstand, maar kon twee jaar later niet wegblijven toen de keizer in Trier een belangrijke vergadering voorzat. De keizer, die de wereld graag wilde tonen dat de populaire Martinus aan zijn zijde was gekomen, nodigde de bisschop uit voor een staatsbanket.

Tussen de hovelingen lag een priester van Martinus aan; hij zelf echter was gaan zitten op een klein stoeltje dat naast de keizer was gezet. Ongeveer halverwege de maaltijd reikte een dienaar, zoals de gewoonte is, de drinkschaal aan de keizer. Hij beval om hem eerst aan de zeer heilige bisschop te geven, verwachtend en verlangend dat hij uit zijn rechterhand de beker in ontvangst zou nemen. Maar Martinus gaf, zodra hij gedronken had, de drinkschaal door aan zijn priester, omdat hij immers meende, dat er niemand waardiger was om na hem als eerste te drinken, en dat hij voor zichzelf niet eerlijk zou zijn, als hij de keizer zelf zou laten voorgaan voor een priester.

Het graf van Sint-Maarten (Tours)

Het graf van Sint-Maarten (Tours)

Moed kan Martinus niet worden ontzegd: wie in de Oudheid ruzie zocht met een keizer, overleefde dat doorgaans niet. Magnus Maximus liet het zich echter gebeuren. Hij had de kerk nodig en moest zich de vernedering laten welgevallen. Martinus overleefde dus. (Hij zou overlijden op 11 november 397.)

Zijn optreden was een teken des tijds: wel meer keizers ontdekten dat ze de kerk niet naar hun hand konden zetten. In 386 vond in Milaan, waar de officiële keizer Valentinianus resideerde, een soortgelijke gebeurtenis plaats: bisschop Ambrosius ging op ramkoers met zijn vorst om het bezit van een kerk. Hij won. Vier jaar later zocht hij ook een conflict met keizer Theodosius, die hij dwong tot een publieke boetedoening voor excessief politiegeweld.

Het Romeinse Rijk was aan het einde van de vierde eeuw niet meer wat het was geweest. Germaanse stammen trokken door het imperium, de vorsten stonden zwak, de oude culten stortten in en de economie was in mineur. Bisschoppen als Martinus en Ambrosius vulden het machtsvacuüm. Het zal wel eeuwig bediscussieerd blijven of ze daarmee medeverantwoordelijk waren voor de verzwakking en ondergang van het Romeinse Rijk. Feit is dat ze, for better or worse, de grondslag legden voor de macht van de kerk in de Middeleeuwen.

[De citaten komen uit Sulpicius Severus, Het leven van de heilige Martinus; vertaald door P. Nissen en E. Rose (Kampen 1997).]

  1. 1

    Als ik je link volg, is die Martinus van Tours overleden in 397. Het lijkt erop dat je met secretaris Sculpius Severus bedoelt, maar die is volgens dezelfde bron overleden in 591, bijna 200 jaar later dus.

  2. 2

    @1 Parallelle werelden?

    Sulpicius Severus (Aquitanië, 363 – Zuid Gallië, tussen 420 en 425) was een christelijke schrijver uit Aquitanië. Hij is vooral bekend geworden door de eerste hagiografie over de heilige Maarten van Tours die van zijn hand komt.

  3. 3

    @1: Er zijn, als ik het wel heb, drie Sulpicii geweest, met als sterfjaren ca. 420/425 (de man die ik op het oog heb; vgl. @2), 591 (waarnaar Heiligen.net ten onrechte verwijst) en 647.

    Niks uitzonderlijks overigens. De legende van Sint-Servaes van Maastricht bevat elementen uit de levens van drie eerdere heiligen. Dat ook Sint-Nicolaas voorkomt in meerdere personen, is vanzelfsprekend bekend aan elke rechtgeaarde gelovige.

  4. 4

    Aan de vooravond van de herdenking van de wapenstilstand van WOI gaat onze lokale historicus zich te buiten aan de beschrijving van een rooms katholieke heilige die per ongeluk op dezelfde dag zijn naamdag heeft. En dan ook nog een vaag verhaal.

    Wat is dat toch dat het atheïstische Sargasso zich zo door historici met een voorkeur voor religie mee laat slepen. Waar is de analyse van de oorzaak van WOI en de rol van aartsintrigant, de paus die in Rome zit? U weet wel die andere rooms-katholiek die onzinverhaaltjes verzint en propageert. De paus die zijn eigen rijk bestuurt, ontvangen wordt door presidenten en koningen omdat hij ook staatshoofd is. De slimmeriken. Is de kerk naar de klote geholpen, heeft de paus een positie gekregen waarmee hij zijn eeuwen oude intrigantenpolitiek gewoon formeel voort kan zetten.

    Het Vaticaan is geen staat. Het heet zo zodat de paus onder die dekmantel als een staatshoofd zijn religieuze agenda in kan brengen.

    En @Jona: de rk kerk heeft heel veel heiligen. Elke dag een maar echt heel veel meer. Ga maar behandelen. Allemaal. Of neem je alleen deze omdat kinderen daar snoep mee kunnen krijgen door ons te vertellen dat koeien staarten hebben. Nee, werkelijk? STAARTEN? Ik wist het echt niet hoor. Hier heb je wat snoep.

  5. 5

    @4 Jona schrijft alleen iets over geschiedenis, als dat binnen zijn interessegebied past. En dat is religie. Hoewel een beschouwing over de WWI interessant zou zijn, zou die ook een beetje raar zijn. Nederland deed niet mee aan WWI, en hoewel de oorlog 100 geleden begon, is de 11 november wapenstilstand pas in 1918, dus misschien dat je over 4 jaartjes je zin krijgt. De keuze voor Sint-Maarten is duidelijk: niet omdat het een heiligendag is, maar omdat het een heiligendag is, die gevierd wordt (waarom is mij nu ook niet duidelijk). Voor hetzelfde geld schrijft Jona binnenkort over Sint-Nicolaas, of anders rond halverwege augustus over de naamdag (en misschien wat geschiedenis achter naamdagen) van Jutta van Arnstein.

    Italië deed wel (zeer weifelend en laat) mee aan WWI, maar Vaticaanstad (als staat) bestaat pas sinds 1929. De paus rond 1914-1918 enige werkelijke wereldlijke macht toeschrijven (of dat te suggereren) is dan ook twijfelachtig.

    Je zuurte is misschien begrijpelijk, maar lijkt me misplaatst.

  6. 6

    @5:
    1) Dat Jona alleen iets schrijft als het in zijn interessegebied past is duidelijk. En ook duidelijk eng (nauw en angstaanjagend).

    2) WOI, Nederland was neutraal. Jaja… de historische stupiditeit ten top. oogkleppen, hoeven we niks van te weten. The Great War noemen ze het. Maar Nederland was neutraal. Dom.

    3) Dat het Vaticaan pas formeel staat werd bij de overeenkomst met Mussolini doet maar deels ter zake. De paus (de hele clerus) heeft 20 eeuwen zich als intrigant met de niet religieuze heerschappij bemoeid. En doet dat nog. Het is de enige wereldreligie met de status van staat.

    Sop het maar weg, irrelevant. En praat maar over heiligen van die roomsen. Fantastisch dat atheïsme op Sargasso.

    Ik ben niet zuur, ik kijk verder…

  7. 7

    @4

    Als ik later groot ben, dan wil ik net als Jona worden.

    Zonder gein, zijn artikelen zijn meer dan interessant, aldus deze ongelovige hond. Je loopt nogal te zeuren.

    Wat de rest van je “verontwaardiging” aangaat: begin je eigen site/ blog of schrijf een goed onderbouwd artikel voor Sargasso? Kan je vast wel, toch? Of is (selectief) mopperen op anderen makkelijker voor je?

  8. 10

    @7: Als ik later groot ben…

    idd, bemoei niet met volwassen onderwerpen.

    @8: Natuurlijk ken ik Jona’s “beginselverklaring”. Maar lees even mee: De tijd van polemiek is voorbij en een humanist mag zich verdiepen in religie – misschien als een historisch of antropologisch verschijnsel waar hij zelf weinig mee heeft, maar in elk als iets waarin wezenlijke zaken kunnen worden uitgedrukt.

    Jona humanist? Verdiepen? Ik heb nog nooit echte verdieping gelezen in de zin van achter de reizen, cursussen en vondsten die hij beschrijft een verklaring wordt gegeven waarom die religies zo belangrijk, boeiend en interessant zijn. Waarom de religie zo’n invloed heeft en vooral – want daar houdt geschiedenis zich mee bezig – de waarom vraag beantwoorden.

    Je kunt heel veel onderzoeken en beschrijven in de historische wetenschap maar als nooit de vraag wordt gesteld of beantwoord waarom dingen gebeuren ben je alleen maar bezig domme feitjes te verzamelen. En als ik bovenstaand verhaal lees gaat dat ook niet helemaal goed.

    Als Jona iets heeft aangetoond – ok, wat mij betreft – is het dat hij geen humanist is maar een religieus in de kast. Ik lees de oorzaken en gevolgen niet. Ik lees zachtmoedig leuke verhaaltjes. Ik lees geen geschiedenis in de zin van : zo zou het gebeurt kunnen zijn daarom en daarom. Daar kun je over discussiëren. Over Sint Maarten praten is zinlozer dan over de keizer zijn baard.

    En oh ja, de keizers van Europa waren katholiek en dus eigenlijk wel interessant. Waarom vocht Frankrijk na de revolutie tegen Oostenrijk? Nou, Oostenrijk viel Frankrijk aan dat de katholieke monarch afzette en om zeep hielp. En Marie-Antoinette was Oostenrijks, dochter van de keizer. De paus zal best geroepen hebben: help me de kerk wordt aangevallen. De paus werd gearresteerd door Napoleon en in Fontainebleau opgesloten. Kwam pas vrij in 1814 of 15. Maar ik snap het al, de katholieke kerk heeft niets met de revolutie te maken en al zeker niet met het gekonkel er na wat uiteindelijk heeft geleid tot WOI (en de vervolgen daarvan). Nee, de paus bleek na 1870 de gevangene van het Vaticaan en zat alleen maar zielig te wezen.

    De relatie van de Roomse kerk met de geschiedenis van de monarchen en dus met de oorlogen in Europa is natuurlijk oninteressant en niet bestaand. Nee, we moeten Sint Maarten kennen. Dan kunnen we snoepjes eten.

    Oh en wie denkt dat het tegenwoordig afgelopen is met die kerk moet de hele bemoeienis van JPII met de val van het communisme, met name in Polen, nog maar eens nalezen en zich dan eens afvragen of de Roomse kerk een politiek of een religieus instituut is.

    En als je daar uit bent is het interessant te weten of je de Roomse kerk – het inherent anti-democratische instituut – als staat wilt en invloed wil laten hebben op de politiek van democratische staten.

    Een post-atheïst die de politieke rol van Rome stelselmatig negeert is geen humanist, geen atheïst maar is rooms katholiek. Die steunt Rome namelijk impliciet. Kom op, vertel mij over de lijkwade van Turijn. Dat is pas echte geschiedenis. Toch?

  9. 11

    @10 Je eigen mening staat een goede lezing dus kennelijk in de weg. Ik zie het diepere achter zijn verhalen wel.

    Laten we stellen dat die ‘beginselverklaring’ van Jona zijn mening is. Hij vindt dat de polemiek voorbij is, dus valt hij ons niet continu lastig me de 19e-eeuwse retoriek, die tegenwoordig zo in is in zichzelf liberaal vindend Nederland. Ik ga er niet veel meer tijd aan besteden, misschien dat Jona zin heeft. Hij zegt, de polemiek is voorbij; jij sleept het er weer bij de haren bij. Hij vindt dat een humanist zich mag verdiepen in religie; jij vindt hem een closeted paap (overigens kun je als polemisch humanist/atheist prima verklaren waarom je je in religie zou moeten verdiepen). Ik vind het wel kwalijk, om met #8 te zeggen, dat je hem verwijt dat hij doet wat hij zei te gaan doen.

    Daarnaast zeg ik niet dat je onzin praat, maar dan daag ik je evenals #7, uit om zelf dan maar een post te maken met de perfide activiteiten van het geloof in brede, en de Rooms-Katholieke Kerk in enge zin.

  10. 12

    @10
    Puike reactie, m’n grijze haren wapperden door het lachen, toen ik die las. Ik wacht met smart op je site/ blog om je verdere gekwaak te lezen. Oh, nee…toch niet.

  11. 13

    @11: Hij vindt dat de polemiek voorbij is, dus valt hij ons niet continu lastig me de 19e-eeuwse retoriek…

    Ik lees dat en ik lees dat denk ik ook wel goed. Mijn eigen mening staat een goede lezing denk ik niet in de weg.

    Ik denk dat een historicus die vindt dat de polemiek voorbij is, de werkelijkheid mist. Ik sleep die er niet met de haren bij. Die werkelijkheid is er gewoon (zie mijn voorbeeld met JPII). Dan kun zeggen dat de polemiek voorbij is maar dan lijk je toch wat op een struisvogel. Het is geen 19e eeuwse retoriek. Religie is politiek. Beschrijf het dan ook zo. Zeker bij Rome. WOI heeft daar mee te maken en ik stoor me aan een verhaal over een heilige ipv een verhaal over WOI en Rome (of hoe je wat dan ook in zou willen vullen. Sint Maarten heeft er iig geen flikker mee te maken)

    Ik sluit het hiermee wat mij betreft af, ik zal geen stuk schrijven. Ik vind dat als argument in een reactie ook te ver gaan. Een reageerder krijgt niet meer zijn punt als hij een logje gaat schrijven. Daarbij is mij uit het verleden ook al eens gebleken dat dat niet op zoveel steun kan rekenen dat dat de moeite waard is.

    Oh, en ik verwijt Jona niet dat hij doet wat hij doet. Ik constateer alleen dat ik denk dat een historicus die andere hoek ook moet nemen. En een humanist hoeft zich helemaal niet met de interne werking van een religie te bemoeien of te bestuderen. Waarom?

    Ik verbaas mij wel degelijk, dat op Sargasso zo schaamteloos, elke keer weer, met zoetgevooisde stukjes het Roomse (het christelijk) wezen een podium wordt geboden. Oh kijk dat katholieke nou eens leuk zijn, en die heilige heeft nog echt bestaan ook! Wow.

    De humanist mag alles, natuurlijk. Moet hij zelf weten.
    Ik ga niemand vertellen wat hij wel of niet moet doen.

    Maar ga mij niet vertellen dat ik dat niet mag reageren en dat mijn reactie pas wat waard wordt als ik uitgebreid in een logje ga vertellen wat ik vind. Dan kun je de commentaren wel sluiten.

    Ik reageer op Jona want Jona schrijft hier. Als mensen daar moeite mee hebben moeten ze mijn commentaren maar overslaan. Ik heb mijn deel van het gelijk en je doet er maar mee wat je wilt.

    -edit-

    @12: leuk, kun je ook zeggen wat je zo aan het lachen bracht?

  12. 14

    Kom op, vertel mij over de lijkwade van Turijn. Dat is pas echte geschiedenis. Toch?

    Een lapje stof dat waarschijnlijk een laat-Middeleeuwse vervalsing is, is echtere geschiedenis dan de vele duidingen en historische beschrijvingen van de klassieke oudheid? Aparte logica houd je erop na.

  13. 17

    Nou, duidelijk dat mijn inbreng niet gewaardeerd wordt. Ik zal het over een andere boeg gooien voordat ik een tweede Sjors wordt.

    /knielt en doet boete