Kunst op Zondag | Voorwaarts na de bevrijding

Politieke prenten van Fritz Behrendt, Alex Jagtenberg en Max Velthuijs.

De verwachtingen waren hooggespannen na het einde van de Duitse bezetting, 75 jaar geleden. Alles zou anders worden. De oude vooroorlogse politiek had afgedaan. We gaan met een schone lei en nieuwe partijen beginnen aan een progressief en welvarend Nederland. Dat was de stemming, die al in het laatste oorlogsjaar in verschillende verzetsbladen tot uiting was gekomen. Het communistische blad De Waarheid was een van de belangrijkste spreekbuizen van de politieke vernieuwing. De voormalige verzetskrant kwam direct na de bevrijding uit als dagblad en trok onmiddellijk duizenden abonnees uit verschillende politieke groeperingen. Het in de oorlog opgebouwde distributieapparaat maakte het mogelijk om binnen korte tijd uit te groeien tot de grootste krant van het land met bijna 350.000 abonnees.

De Waarheid heeft aanvankelijk een aantal jaren een weekblad uitgegeven: Voorwaarts. Het blad was bedoeld om nieuwe lezers aan te trekken en spiegelde zich aan vooroorlogse bladen als het satirische blad De Notenkraker en vooral WIJ, het weekblad van de SDAP. Max van den Berg, die als jonge vrijgestelde van de CPN voor Voorwaarts heeft gewerkt, zag al snel dat het doel niet werd gehaald en dat de verspreiding van het blad beperkt bleef tot de eigen kring. Het werd in 1950 opgeheven en vervangen door Uilenspiegel, weekblad voor het gezin. Het isolement van de communisten in de Koude Oorlogsperiode was toen al vergevorderd en de politieke vernieuwing waar Voorwaarts in zijn korte bestaan van getuigde was volledig mislukt.

Voorwaarts opende elke week met een politieke prent. Die tekeningen zijn onder andere gemaakt door tekenaars die we later elders zijn tegengekomen, zoals Max Velthuijs, bekend van de Kikker prentenboeken voor kinderen, Frits  Behrendt, jarenlang politieke tekenaar van onder andere het Algemeen Handelsblad, Het Parool en de De Telegraaf, en Alex Jagtenberg, tekenaar en grafisch ontwerper die onder meer boekomslagen maakte voor de uitgevers H.J. Paris en Born.

Leo Molenaar, de biograaf van Marcus Bakker, kwam lang geleden in het bezit van een volledige stapel nummers van Voorwaarts. Hij nam ze onlangs door, schreef er een verhaal over en selecteerde een aantal voor die tijd en voor dat blad typerende prenten.

Bevrijding

Fritz Behrendt voldaanheid over de overwinning op de Duitsers. Voorwaarts, Bevrijdingsnummer 2 mei 1947

Deze prent van Behrendt (uit 1947) tekent het overwinningsgevoel van de verzetsmensen uit de kringen van De Waarheid. De nazi, die vijf jaar lang de makers en verspreiders van het blad op de hielen zat, wordt hier gevankelijk weggevoerd langs de verzetsman die nu openlijk zijn blad kan afficheren.

De oorlog in Indonesië

Een belangrijk thema in Voorwaarts was de oorlog in het voormalige Nederlands Indië. De CPN bestreed in alle toonaarden de koloniale reactie en bovenal de bereidwillige medewerking van de PvdA, de partij die deelname aan de regering hoger schatte dan solidariteit met de vrijheidsstrijders.

Max Velthuijs. Drees probeert het bloed weg te wissen van de massamoorden van Bondowongo, Zuid-Celebes en Peniwen. Voorwaarts, 9 april 1949

Op deze prent van Max Velthuijs uit 1949 probeert premier Drees (PvdA) de bloedvlekken weg te wissen van de massamoorden in Bondowongo, Zuid-Celebes en Peniwen.

Alex Jagtenberg. Dienstplichtige Nederlandse militairen bij de ‘politionele’ optredens in Indonesië. Voorwaarts, juni 1949.

In juni 1949, enkele maanden na het einde van het tweede militaire optreden van Nederland in Indonesië, vonden er gemeenteraadsverkiezingen plaats. Voorwaarts stond met deze tekening van Alex Jagtenberg duidelijk in het teken van de verkiezingscampagne.

Voor de Eenheidsvakbeweging

Een van de belangrijkste punten op het politieke verlanglijstje van de communisten bij de bevrijding was het doorbreken van de verdeeldheid van de werkende klasse in de verzuilde vooroorlogse vakbeweging. De Eenheidsvakbeweging, in 1944 in het bevrijde zuiden opgericht, en later omgevormd tot Eenheidsvakcentrale (EVC) kreeg echter al snel na de bevrijding concurrentie van de oude, weer tot leven gewekte bonden. Pogingen tot een fusie tussen EVC en NVV liepen stuk.

Fritz Behrendt. Pogingen tot fusie van de Eenheidsvakcentrale en NVV mislukten. Voorwaarts van 20 maart 1947

Na het afketsen van de fusie tekende Frits Behrendt in Voorwaarts hoe de kapitalisten in hun vuistje lachten om de afwijzende hand van het NVV.

Gebroken met de partij

Behrendt brak met Voorwaarts en de CPN nadat Stalin zich in 1948 tegen de Joegoslavische leider Tito had gekeerd. Behrendt was in Joegoslavië geweest namens de Nederlandse jeugdbeweging ANJV om mee te helpen met de aanleg van de autosnelweg tussen Belgrado en Zagreb. Hij werkte daarna nog korte tijd in de DDR voor de Freie Deutsche Jugend, maar werd daar vanwege ‘titoïstische activiteiten’ gearresteerd en het land uit gezet. In zijn latere carrière als politiek tekenaar toonde hij zich een onvermoeibare tegenstander van de communistische dictatuur.

Max Velthuijs, die ook zijn twijfels had over de ‘excommunicatie’ van Tito uit de communistische beweging brak met de partij in 1953 na het zogenaamde ‘joodse dokterscomplot’ tegen Stalin begin 1953. Alex Jagtenberg koos in 1958 in het interne partijconflict over de EVC de kant van de oppositie tegen partijleider De Groot. Door zijn huwelijk met een Indonesische bleef hij verbonden met de anti-koloniale strijd. In een interview in 1989 zei hij dat hij nog steeds achter de communistische beginselen stond, maar teleurgesteld was in de uitwerking van het politieke systeem.

[met dank aan de informatie van Leo Molenaar. De volledige collectie van Voorwaarts zal tezijnertijd worden overgedragen aan het Museum Beeld & Geluid, dat het voormalige Persmuseum enkele jaren geleden heeft overgenomen]

  1. 3

    @1: Ik denk dat ‘propaganda’ toen een wat andere, minder negatieve, lading had dan nu.
    @2: deze misdaden van de Russische soldaten zijn onvergeeflijk. In 1945 zal het erg moeilijk geweest zijn deze verhalen te geloven naast de bewondering voor de bevrijders van een beestachtig regime.

  2. 4

    @3:

    zal het erg moeilijk geweest zijn deze verhalen te geloven

    Het werd wel geloofd maar mocht niet naar buiten komen: (communistische) getuigen werden geïntimideerd en het zwijgen opgelegd.

    naast de bewondering voor de bevrijders van een beestachtig regime

    Communisten hebben minstens 4 keer meer mensen uitgemoord dan nazi’s.

  3. 5

    @4: het eerste slaat niet op 1945 (waar ik over schreef), bij het tweede zou je landen moeten noemen waar dat op slaat; communisten in het algemeen hiervoor verantwoordelijk stellen is politieke propaganda in de negatieve zin van het woord

  4. 6

    @5: Ik reageerde ook op @3

    China (maoïstisch) – 77.277.000 doden
    USSR (communistisch) – 61.911.000 doden
    Cambodja (communistisch) – 2.035.000 doden
    Vietnam (communistisch) – 1.670.000 doden
    Polen (communistisch) – 1.585.000 doden
    Noord-Korea (communistisch) – 1.563.000 doden
    Joegoslavië (communistisch) – 1.072.000 doden
    Cuba: (communistisch) – 73,000 doden

    Duitsland (nationaalsocialistisch) – 20.946.000 doden

    Dat communisme telkens ontspoord in massamoord is een feit en geen politieke propaganda.

  5. 7

    @6 Als je alle doden van burgeroorlogen in Vietnam en Joegoslavië meerekent als doden door het communisme (en daar lijkt het op), moet je ook alle doden in de Tweede Wereldoorlog meetellen als doden door de nazi’s — sterker nog, dat laatste zou sowieso moeten.
    Maar eigenlijk zijn dit soort cijfervergelijkingen natuurlijk onzinnig

  6. 8

    @6 Overigens zijn de meest gangbare schattingen voor communistische doden door academische historici veel lager, die komen op een totaal van grofweg 100 miljoen uit.
    Nog erg genoeg, en niet te verdedigen — maar het komt de discussie wel ten goede als propaganda van beide kanten buiten de deur blijft.

  7. 9

    @8: En dan te bedenken dat er een “onvolledige lijst” is die “een totaal van ongeveer 100 miljoen doden, toe te schrijven aan het kapitalisme in de 20e eeuw” vermeld.
    Zou er dan toch een morbide machtsevenwicht zijn?

    Maar zoals je meer dan terecht opmerkt: Maar eigenlijk zijn dit soort cijfervergelijkingen natuurlijk onzinnig, zeker bij een artikel dat over kunst gaat.

  8. 10

    Tief toch eens op met die staatjes met ‘doden door communisten’. Al vier jaar na de Oktoberrevolutie was Stalin al geen communist meer, maar een stalinist. Het soort dictatoriale machtspoliticus dat in absolute systemen komt bovendrijven, maar waarbij het onervaren en onschuldige communisme vooral de rol speelde van het systeem van dienst waarbinnen zo’n karakter op kan klimmen en vervolgens het systeem voor zijn machtsdoeleinden kan omvormen en in kan zetten. Wie dat nog communisme noemt, tuint dus juist in de val die Stalin, Mao, Pol Pot en al die andere moordgozers hebben opgezet: Ze doen zich wel als zodanig voor, maar zijn het allerminst.

    Enfin, voorwaarts dus. Maar niet vergeten!

  9. 11

    @10: Je hebt op zich natuurlijk gelijk, maar een complicatie is dan wel dat de CPN en andere communistische partijen en fans daarvan zich voor het overgrote deel niet of niet alleen met het ‘zuivere’ of ‘ideale’ versies van het communisme hebben vereenzelvigd, maar ook met de minder mooie al dan niet correcte praktijkversies. Bovendien zijn de bolsjewisten al meteen bij de oktoberrevolutie (en zelfs al ver daarvoor deels) begonnen met terreur, dus ze onschuldig noemen is onzin, en zijn er weinig, misschien wel geen, praktijkvoorbeelden van revolutionair socialisme die zonder geweld hebben gefunctioneerd. Er is dus iets meer aan de hand dan nare mannen die een kwetsbaar systeem hebben verpest.

  10. 12

    @10: Anders gezegd: dus Stalin was dus nog wel een communist toen hij als jonge man in Georgië met veel geweld banken beroofde voor de ‘goede zaak’? Ook niet echt goede reclame

  11. 13

    @11 Als die West-Europese communistische partijen van toen de waarheid in en over het sovjetsysteem hardop hadden onderkend, waren ze wel helemaal op zichzelf aangewezen geweest en was er geen (vermeende) grote broer om tegenaan te leunen. Ze hadden dan wellicht geen beroepsverboden gehad en waren wellicht ook meer gevrijwaard van rechtse duimzuigerij zoals de mythe dat dat langharige tuig dat tegen Nixon protesteerde door de Russen werd betaald.
    En dacht je dat dat tsaristische systeem alleen uit de Romanovs bestond? Daar hing, zoals in elke monarchie, een hele kliek van royalistische hielenlikkers aan vast, die net zo dol waren op privileges en lintjes. Die moet je als kersverse machthebber niet los laten lopen. Het communisme heeft inderdaad al heel vroeg zijn onschuld verloren.

    @12: De rijken beroven massa’s armeren door er voortdurend sluipend, bijna ongemerkt en zonder dat ze zich ertegen kunnen weren, wat van te stelen. Sla je bankafschriften er maar op na.
    Andersom bestaat die mogelijkheid niet. De enige manier om die onevenredige geldstroom te corrigeren is een patsboembliksemactie, die niet alleen een druppel op de gloeiende plaat is, maar ook nog eens niet zonder dat vermaledijde geweld* kan. Zo’n bankoverval door die jonge communisten had simpelweg voorkomen kunnen worden als die communisten niet hadden hoeven ontstaan als ze wel genoeg te vreten hadden. Dat je met honger prima kunt onderdrukken (Holodomir) heeft Stalin vast toen al geleerd.

    *Oorlogsgeweld ter wille van beurskoersen word dan weer met vorst, volk & vaderlandleugens goedgepraat. Dat geldt wel als legitiem, daar zullen we de komende week weer met de nodige dikdoenerij aan worden herinnerd. En het is inderdaad een harde klap in het gezicht van een gewone soldaat als hij erachter komt, waarvoor hij eigenlijk zijn hachje heeft gewaagd. Velen verkiezen dan liever een verheven klinkende leugen, dan voor zichzelf toe te moeten geven hoe ze bedonderd zijn.

  12. 14

    Het was bij de communisten zoals overal, de leiders in geld en vrouwen, en de kaderleden hard werken. De arbeider ten slotte moest maar niet teveel denken. En bij kritiek was hij verrader van de emancipatie van zijn klasse.

  13. 16

    @7: Die zijn als het goed is niet meegerekend; Tito heeft behoorlijk huis gehouden eind jaren ’40. De anderhalf miljoen Afghanen die de USSR met o.a. gifgas heeft uitgeroeid staan ook niet in het lijstje.

    @8: Dus ze hebben 5 keer meer burgers uitgemoord dan de nazi’s?

    Communisme is leuk in kibboets, in geïsoleerde dorpjes maar zodra ze echt aan de macht komen eindigt het altijd in repressie en massamoord. Of kan jij één voorbeeld geven waar dat niet het geval was?

    @9: Gebruik je dat ook als argument dat het met die holocaust eigenlijk best wel mee viel?

    De communist Gilles Perrault schuift alle slachtoffers van WWII in de schoenen van het kapitalisme en niet in die van de Sovjets die Hitler bewapenden en samen met Adolf WWII begonnen. Hij schuift alle doden van hongersnoden in kapitalistische schoenen waar het communisme ook geen fuck heeft gedaan. Sterker waar die hongersnoden waren waren vaak communistische regiems aan de macht. And on.

    P.S. voor mij hebben communisme en kapitalisme beiden gefaald. Tijd voor wat nieuws.

  14. 17

    @16: Wiki: De eerste drie jaren van zijn heerschappij voerde Tito collectivisaties en andere maatregelen in die niet voor die van de Sovjet-Unie onderdeden. De geheime dienst, de OZNA, speurde de straten af naar fascisten, collaborateurs, ex-Ustaše en ex-Četniks

    In mijn boekje kunnen fascisten, collaborateurs, antisemitische en racistische nationalistische groeperingen, en daarna ook stalinisten, gemist worden als kiespijn (om maar geen ernstiger euvel te gebruiken).

    Dus flink huisgehouden? Tja, het zal wel. Heeft ie wat mij betreft een lintje mee verdiend.

  15. 18

    @16: “Gebruik je dat ook als argument dat het met die holocaust eigenlijk best wel mee viel?

    Wat ben jij een vals loeder! Natuurlijk niet. Zoals ik al zei: onzinnige vergelijkingen.