Klimaatcriminelen (2): overheden

Wie zijn de klimaatcriminelen? Een korte serie over overheden, bedrijven en individuen.

Overheden hebben mogelijkheden om CO2-uitstotende en andere klimaatbedreigende activiteiten te verminderen via wetten en beleid. Het aantal wetten en beleidsplannen rondom klimaat neemt wereldwijd toe. Tussen 2009 en 2015, het jaar van het Parijsakkoord, kwamen er jaarlijks 100 tot 143 wetten bij. Het betreft echter zelden strafrechtelijke maatregelen.

Nu wordt – zoals ik uitlegde in deel 1 van deze serie – binnen de groene criminologie criminaliteit niet op basis van de wet gedefinieerd maar op basis van schade. Een overheid die klimaatschadelijke activiteiten van bedrijven en burgers laat voortduren – of zelfs stimuleert – kan dan ook aangewezen worden als klimaatcrimineel.

De staat en organisatiecriminaliteit

Volgens socioloog Ronald Kramer, een bekende binnen de groene criminologie, moeten we de opwarming van de aarde en de daaruit volgende klimaatverandering zien als ‘state-corporate crime’ (pdf). Van state-corporate crime is sprake wanneer de schadelijke activiteiten vanwege de economische belangen van overheden en bedrijven grotendeels verweven zijn. Overheden zijn voor een groot deel afhankelijk van bedrijven die een grote economische rol hebben. Het staatsbeleid reflecteert daarom vaak de economische belangen van de machtigste corporaties (denk aan Shell, ING). Vanuit economische oogpunt zou het immers contraproductief zijn om de schade van economische activiteiten aan te merken als criminaliteit.

Kramer maakt onderscheid tussen staat-geïnitieerde en staat-gefaciliteerde organisatiecriminaliteit. Van de eerste vorm is sprake wanneer overheden bedrijven actief stimuleren om schade aan mens, milieu en planeet aan te richten. Een voorbeeld van staat-geïnitieerde organisatiecriminaliteit is dat de Nederlandse staat Tata Steel in de afgelopen tien jaar voor een miljard euro aan gratis uitstootrechten schonk terwijl het bedrijf niet minder CO2 is gaan uitstoten. De overheid moedigt Tata hiermee aan om klimaatcriminaliteit te plegen. Het goedkeuren van uitbreiding van Schiphol en andere luchthavens en het blijven aanboren van de Nederlandse gasvoorraden – in plaats van investeren in duurzame alternatieven – zouden we ook kunnen zien als staat-geïnitieerde criminaliteit.

Bij staat-gefaciliteerde organisatiecriminaliteit gaat het er vooral om dat de overheid niets doet om klimaatschadelijke activiteiten aan banden te leggen en soms zelfs actief pogingen tot beleid en actie ondermijnt. Een voorbeeld is dat de Nederlandse regering sinds 2010 de Milieuwet steeds minder is gaan handhaven zodat bedrijven (met lokale overheden) heel gemakkelijk vervuilende projecten kunnen doorzetten. Platform voor onderzoeksjournalistiek Investico deed onderzoek naar de inperking van de verplichting voor bedrijven en overheden om ‘milieueffectrapportages’ op te stellen voor grote en kleine projecten. Een milieueffectrapportage gaat niet alleen over milieu maar is ook een instrument om de effecten van projecten op klimaatverandering in beeld te krijgen. Projecten zoals een olieraffinaderij in Pernis kregen een vergunning zonder dat de effecten op milieu en natuur werden onderzocht.

Klimaatzaken

De verstrengeling van belangen speelt een duidelijke rol bij het uitblijven van actie: telkens wegen economische belangen – belangen die overheden en bedrijven delen – zwaarder dan mens, milieu en de planeet. De normen rondom de MER werden versoepeld om de economie ten tijde van de crisis een boost te geven, maar zijn daarna niet weer aangescherpt. Tata Steel en andere bedrijven dreigen dat ze in Nederland niet overleven als de regering een CO2-heffing zou invoeren.

Het wordt echter steeds duidelijker dat die belangenafweging ten nadele van burgers, natuur en planeet niet valt te rechtvaardigen. Overheden kunnen zich in juridische zin schuldig maken aan de schending van mensenrechten wanneer zij geen effectief klimaatbeleid voeren, zo blijkt uit de Nederlandse Klimaatzaak. Stichting Urgenda voert deze rechtszaak om de Nederlandse Staat te dwingen meer te doen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Volgens Urgenda schendt de overheid haar zorgplicht zoals vastgelegd in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) door burgers niet adequaat te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. De rechtbank en het hof gaven Urgenda gelijk; het is nu wachten op de uitspraak van de Hoge Raad.

Geïnspireerd door Urgenda zijn in andere landen vergelijkbare rechtszaken gestart tegen nationale en lokale overheden. De regering van Pakistan is bijvoorbeeld succesvol aangeklaagd door een boer op grond van fundamentele schending van mensenrechten. Momenteel lopen zaken op vergelijkbare gronden tegen de Amerikaanse en Australische overheid. In Columbia proberen burgers handhaving van bestaande wetgeving rondom ontbossing af te dwingen op grond van fundamentele burgerrechten.

Hoewel dit civiele rechtszaken zijn – burgers hebben immers geen bevoegdheden om strafrechtelijke zaken te starten – worden in groen-criminologische zin de activiteiten van overheden gecriminaliseerd door ze te beschuldigen van nalatigheid of mensenrechtenschending.

In het volgende deel ga ik verder in op bedrijven als klimaatcriminelen.

De volgende delen verschenen in deze serie:
Deel 1: Inleiding,
Deel 2: Overheden,
Deel 3: Bedrijven,
Deel 4: Individuen en conclusie

  1. 1

    Tsja, ik vind de cassatiegronden van de staat in de urgendazaak eigenlijk wel hout snijden:

    als de Nederlandse staat de emissies niet beperkt, worden de mensenrechten (zoals beschreven in het evrm (oa recht op gezinsleven) niet direct en onmiddellijk bedreigd omdat mogelijke effecten van klimaatverandering pas over een lange tijd in Nederland optreden.

    Er is verder geen oorzakelijk verband tussen het “minimieme” aandeel van de Nederlandse emissies (0, 000003 graden reductie anyone?) en daardoor (veronderstelde) dreigende mensenrechtenschendingen van Nederlandse burgers. Het gaat namelijk om mondiale emissies waardoor er (mogelijkerwijs) op lange termijn gevolgen voor Nederlandse burgers ontstaan.

    Tot slot dient de staat, ook als het gaat om het opstellen van regels over C02 uitstoot, een belangenafweging maken. Zoals al eerder gezegd wegen de baten voor de burger van C02 emissies vele malen op tegen de nadelen ervan.

    Al met al geef ik de staat een goede winkans in deze kwestie.

  2. 2

    als de Nederlandse staat de emissies niet beperkt, worden de mensenrechten (zoals beschreven in het evrm (oa recht op gezinsleven) niet direct en onmiddellijk bedreigd omdat mogelijke effecten van klimaatverandering pas over een lange tijd in Nederland optreden

    Dus dan mag ik ook een bom onder het parlement begraven die mogelijk pas over drie generaties afgaat.

    0, 000003 graden reductie anyone?

    Elke keer als ik dat fantasiegetal tegenkom is er weer een nul aan toegevoegd. Dus ik mag gewoon een pakje kauwgom ontvreemden, want die draagt toch maar 0,0000003% bij aan de economische schade die de Albert Heijn ondervindt aan winkeldiefstal?

    wegen de baten voor de burger van C02 emissies vele malen op tegen de nadelen ervan

    Nu nog wel, over twee generaties niet meer. Maar fuck de toekomstige generaties, nietwaar?

  3. 3

    De groene criminologen zijn geen wetgevers. Het is niet aan hun om te bepalen wat strafbaar is en wat niet en dus geoorloofd is. Het is aan Regering en parlement om dat te bepalen.
    Het geeft geen pas als criminologen en anderen menen op de stoel van de wetgever te gaan zitten. Als ze zich met wetgeving willen bezig houden dienen ze de politiek in te gaan. Daar zijn middelen om beleid te maken. Maar ook dan blijf ik er bij dat je nu eenmaal meer vliegen vangt met stroop dan azijn. Om gedragswijziging te verkrijgen kun je gaan verbieden (maar waar blijft in ons land de handhaving?). Je kunt ook proberen mensen te verleiden door te stellen dat een Tesla een heel mooie auto is en dat je het er voor over hebt dat ie elektrisch is. Dat klinkt nu eenmaal sympathieker dan auto’s op benzine en diesel te verbieden terwijl die auto’s nog decennia mee kunnen voor ze versleten zijn en aan vervanging toe zijn.

  4. 4

    telkens wegen economische belangen – belangen die overheden en bedrijven delen – zwaarder dan mens, milieu en de planeet.

    Dat ‘economische belangen’ tegenover ‘milieu en de planeet’ worden gezet kan ik wel inkomen, maar ‘mens’ wordt hier wat al te gemakkelijk voor het eigen karretje gespannen. ‘Economische belangen’ komen immers ook ten goede aan mensen, en het gaat hier dus ook om een belangenafweging die de overheid moet doen, waarbij verschillende belangen van deels verschillende (groepen) mensen tegenover elkaar komen te staan. Er valt heus te beargumenteren dat de overheid dat niet goed heeft gedaan, maar dat valt dus niet zo makkelijk te generaliseren tot CO2 uitstoot / boskap is per definitie crimineel.

    Misdaad jargon gebruiken voor gedrag dat milieu schaad en broeikasgassen uitstoot zonder daaronder de precisiesering te leggen die bij wetgeving hoort zal dan ook niet werken, en eerder een averechts effect hebben.

  5. 5

    Economische belang gaat ons allemaal aan, niet alleen overheden en bedrijven. De gehele maatschappij is verweven. Burger, bedrijfsleven en overheid.

    Fel verzet tegen klimaatmaatregelen zien we momenteel bij grote groepen burgers die zich zorgen maken over hun economische toekomst. En dan is er nog de Urgenda zaak. Ach ja, de Urgenda zaak.

  6. 6

    @2: niet zo overdrijven.
    # een betere vergelijking zou zijn dat je een rotje zou begraven onder het parlement dat over 20 jaar afgaat :p
    # een pakje kauwgum stelen is strafbaar. Co2 uitstoten (door bijvoorbeeld een stukje op je bromfiets te rijden) niet.
    # ook de volgende generaties zullen gaag Co2 uitstoten niks nieuws onder de zon.

    Energiebesparing vind ik overigens een goede zaak. Klimaatgekte/extremisme heb ik niets mee.

  7. 8

    @5: “Fel verzet tegen klimaatmaatregelen zien we momenteel bij grote groepen burgers”
    Fel – voorbeelden? aantallen? aard?
    verzet – voorbeelden? aantallen? aard?
    grote groepen burgers – wie? hoeveel? waar?

    Kom, Hermie, onderbouw het eens. Hup Hermie, toe maar, je kunt het…

  8. 10

    @9: ik volg ze allemaal en zegt me niets over de aantallen. Ik heb dus geen antwoord, maar omdat jij en niet de sociale media loopt te verkondigen dat “Fel verzet tegen klimaatmaatregelen zien we momenteel bij grote groepen burgers”, kom ook ik bij jou terecht voor een echt antwoord. Kutantwoorden zoals wat jij nu geeft, lees ik al genoeg van die “groep burgers” waarover jij het hebt.

  9. 11

    Beetje teleurstellende afleveringvan deze serie. Ligt aan mij: ik had te hoge verwachtingen.

    Mijn aanvullingen:
    – de Nederlandse overheid heeft de winning van steenkool, aardolie en aardgas uit Nederlandse bodem mogelijk gemaakt #erfzonde
    – Nederlandse overheden subsidieren de CO2-uitstoot van de Nederlandse bevolking door reiskosten-vergoedingen

  10. 13

    @12: Nee Hermie dat is niet waar om gevraagd is. Toe, wees eens lief en help ons:

    Dus nogmaals:
    “Fel verzet tegen klimaatmaatregelen zien we momenteel bij grote groepen burgers”
    Fel – voorbeelden? aantallen? aard?
    verzet – voorbeelden? aantallen? aard?
    grote groepen burgers – wie? hoeveel? waar?

    En graag conrete antwoorden op de vraagtekens, want dat er wat roeptoegters van alles en nog wat op sociaie media blèren is genoegzaam bekend, maar is nog geen concreet bewijs voor wat er in de praktijk dan aan fel verzet is, laat staan dat we weten hoe groot die groepen burgers zijn.

  11. 17

    @15: nou niet anderen jouw stelling laten checken.
    Laten we het anders vragen: ben je overtuigd van je gelijk m.b.t. de gevraagde onderdelen? Ja? Dan moet het toch een peuleschil zijn zelf met de onderbouwing op de proppen te komen?

  12. 18

    @3: Wat een bull shit. Alsof de wetgever alwetend is of zo. Het zou verdomme eens tijd worden dat die serieus gaat luisteren naar experts, maar nee. Zelfs de rechterlijke macht en de Raad van State worden stelselmatig genegeerd. Het is een stel prutsers dat nu aan de macht is, met het inzicht op lange termijnconsequenties van een guppie.

  13. 20

    @18: Zou het helpen als we een regering van technocraten hadden?
    Benoemd door de wetenschap en activisten en criminologen? Zeker de basis voor bestuurders wordt erg klein als het criteria “Vriend van Rutte” is of welke andere partijleider dan ook. Het helpt ook niet zo heel veel als loyaliteit zwaarder weegt dan deskundigheid. Het zou helpen als we voortaan krijgen waar we op gestemd hebben; Kandidaten in plaats van politieke partijen. Een andere kieswet; Rangschik de kandidaten na de verkiezingen op volgorde van het aantal behaalde stemmen. De eerste 150 gaan naar de Tweede Kamer. Met een reserve lijst voor wat doorstroomd naar de regering. Het zou een heel andere samenstelling opleveren.