Een stad vol vrije geesten

RECENSIE - © Spectrum. boekomslag Republ;iek der vrije geesten van Peter NeumannHet is 1799. Europa staat aan de vooravond van een nieuwe eeuw. Wanneer die nieuwe eeuw precies begint, is een onderwerp voor elegante discussie (dezelfde die gevoerd werd rond 1999), maar het is duidelijk dat er grote veranderingen op stapel staan.

In Frankrijk lijkt een einde te zijn gekomen aan de Revolutie met de staatsgreep van consul Napoleon. Een vermaard, meedogenloos generaal is nu de leider van de sterkste natie van Europa – en hij zal ongetwijfeld afrekenen met Frankrijks vijanden, de vijanden van de Revolutie.

Duitsland, dat allegaartje van reactionaire vorstendommen en vrije steden, lijkt een gemakkelijke prooi. En ondertussen broeit en gist het in datzelfde Duitsland.

Overal weerklinken de slogans van de Franse revolutie. Een nieuw tijdperk breekt aan! Maar niemand wil geassocieerd worden met de Jacobijnse terreur, of de oorlogstaal van Napoleon. In Duitsland moet het geen tijdperk van wapengeweld worden maar het tijdperk van de Geest. Napoleon wil de wereld dwingen, Duitsland zal de wereld onderwijzen. Tegenover de oppervlakkige Franse kreten (‘vrijheid, gelijkheid, broederschap!’) zal Duitsland een diepzinnig revolutionair denken scheppen. Een filosofie voor de nieuwe mens, die zijn eigen toekomst schept.

De grondlegger van die filosofie is Immanuel Kant. Althans, dat beweert Johann Gottlieb Fichte (1762-1814). Fichte blaast het stof van Kants abstracte werken. Hij wordt de Paulus van de nieuwe filosofie. Hij vestigt zijn roem met zijn Versuch einer Kritik aller Offenbaring, dat hij anoniem uitgaf en dat bij verschijnen direct wordt aangezien voor een nagelaten manuscript van Kant. Aha! Dát vond Kant dus van het fenomeen godsdienst! Kant verwierp alle openbaring! Weg met de Bijbel, weg met God! Nog groter is de opwinding als blijkt dat dit atheïstische geschrift (Fichte had niet voor niets zijn naam weggelaten) niet van Kant is maar van een leerling. Fichte is in één klap beroemd. Goethe, Geheimrat van de hertog van Saksen-Weimar, doet daarna zijn uiterste best om deze veelbelovende jongeman een hoogleraarspost te bezorgen. De hertog zélf moet uiteraard niets hebben van aanhangers van de Franse revolutie maar Goethe speelt zijn kaarten zorgvuldig. En het wordt Jena. Het slaperige universiteitsstadje krijgt een filosofisch kanon in huis.

Spoedig stromen de studenten toe, uit alle delen van Europa. Fichte wordt de Europese filosofische superstar, de man die de revolutie weet te duiden en die verkondigt dat de Weltgeist van vrijheid zich niet laat tegenhouden, en zich steeds verder zal ontplooien. Uiteindelijk komen de studenten niet alleen voor Fichte (die na enige tijd naar Berlijn vertrekt); andere grote geesten willen voortaan ook in Jena zijn. Want dáár gebeurt het. Je kon daar de grote dichter Friedrich Schiller tegenkomen, en Schiller kreeg vaak bezoek van de alom verafgoodde Goethe. En dan liep daar Friedrich Schelling, en daar woonden de gebroeders Friedrich en August Schlegel, beiden eminente literatuurwetenschappers. Hun zuster Caroline trouwde met Schelling. Gedurende een aantal jaren was dat kleine Jena het intellectuele middelpunt van Europa. Fichte had God opzij geschoven; anderen bouwden voort. In Jena werd de nieuwe, revolutionaire ‘idealistische’ filosofie in elkaar gezet. Daar is het nieuwe, moderne mensbeeld geboren. Wij zijn allemaal nog studenten van Jena.

De kleine stad, met zijn vrijgevochten studenten en academici, werd een broeinest van intriges, schandalen en liasons dangereuses. Vooral de zusters, vrouwen en vriendinnen van al die revolutionaire geesten stonden al snel in een kwade reuk. Het was ook een tijd waarin gezinnen regelmatig getroffen werden door ziekte en door de dood. Om van de Franse legers nog maar te zwijgen. Maar te midden van al dat geflikflooi en geruzie, de koortsaanvallen, de begrafenissen en de plunderingen, ging het bouwen aan dat nieuwe tijdperk gewoon door.

Hier in ons land is ‘Jena’ geen begrip. De filosofische revolutie ging aan ons land vrijwel volledig voorbij. Dat Thorbecke in Duitsland had gestudeerd, maakte hem alleen maar verdacht. Gelukkig is er nu ‘De republiek der vrije geesten’. Sinds vele jaren weer een kennismaking met deze korte maar cruciale periode in de Europese ideeëngeschiedenis – en met de stad waar het gebeurde. Jammer genoeg gaat Peter Neumann vooral in op die schandalen en intriges, het gemopper rond de karige maaltijd, en de kinnesinne. De filosofische ideeën zijn meer een nagerecht. Het wachten is dus op een boek dat de Nederlandse lezer werkelijk laat zien wat ‘Gottlieb’ Fichte voor Europa heeft betekend.


Peter Neumann, De republiek der vrije geesten. Spectrum
.

  1. 2

    Napoleon. Een vermaard, meedogenloos generaal … de oorlogstaal van Napoleon … Napoleon wil de wereld dwingen

    Praat geen poep over Napoleon, man! Meedogenloos? De grootste humanist op het slagveld van die tijd. Oorlogstaal? Het waren de achtereenvolgende coalities die Frankrijk aanvankelijk én steeds weer opnieuw aanvielen, remember? Dwingen? Napoleon – de enige heerser in die tijd met een democratisch mandaat, het hoofd van het eerste Franse regime sinds 1789 dat niet onmiddellijk diens voorgangers onder de guillotine legde bovendien – maakte juist overal waar-ie kwam een einde aan dwingelandijen: hij bevrijdde België en grote delen van het huidige Duitsland en Italië uit het Oostenrijkse juk, bevrijdde Nederland van de Oranjes, bevrijdde de horigen, bevrijdde de Joden uit de pauselijke getto’s, beëindigde adellijke privileges en gerechtelijke willekeur, voerde overal burgerlijke vrijheden in, en verbood, uiteindelijk, de slavenhandel.

    (Oké dat laatste alleen nadat-ie de slavernij eerst weer invoerde na de aanvankelijke afschaffing van 1794, maar toch: je kunt niet ontkennen dat het goed staat op het lijstje … )

  2. 3

    @2: Napoleon was tot consul gekozen, niet tot keizer. Hij heeft als consul een staatsgreep gepleegd, al denk ik dat veel Fransen blij waren dat iemand weer efficiënt bestuurde.
    Hij zorgde bijvoorbeeld dat in heel Frankrijk dezelfde wetten golden.

    Maar hij viel ons land binnen, terwijl wij Frankrijk niet aangevallen hadden.
    En hij liet zijn leger in Egypte in de steek toen het daar minder goed ging.

  3. 4

    @2:
    Sacrebleu! Waar moet ik beginnen? Bij de Oranjes. Die zijn niet verdreven door Napoleon, maar door de legers van Pichegru en de patriotten in 1794. Wat leidde tot de eerste Nederlandse grondwet die door Napoleon om zeep werd geholpen om zijn broer op de zelf gecreëerde troon te zetten. Verder bevrijdde hij niemand, hij verving het Oostenrijkse juk door het Franse. Al in 1797 brak er in Verona een opstand uit toen de mensen er achter kwamen dat de Fransen alleen maar plunderden. En hij voerde geen burgerlijke vrijheden in, maar de geheime politie van Fouché. En die afschaffing van de slavenhandel kwam pas nadat Frankrijk toch al geen koloniën meer had en er duizenden mannen waren bezweken aan de gele koorts in een mislukte poging om St. Domingue te heroveren.

  4. 5

    Door de veldtochten van Napoleon, o.a. naar Rusland, zijn meer dan 10 miljoen mensen gedood, waaronder een groot deel dienstplichtigen uit de veroverde landen.
    Daarmee behoort hij tot de 3 grootste slagers van Europa (Hitler, Staling, Napoleon). En dat vooral ten faveure van de Franse “Grandeur”. Dat hij daarnaast een behoorlijk georganiseerde staat opbouwde c.q liet opbouwen, is positief. Maar ook Hitler en Stalin hebben wel pluspunten op hun conto.

  5. 6

    @3:

    Napoleon was tot consul gekozen, niet tot keizer.

    In beide gevallen is een volksraadpleging gehouden:
    https://en.wikipedia.org/wiki/1804_French_constitutional_referendum
    Uiteraard was de totstandkoming van die 99,93% vóór-stemmen net zo (laten we zeggen) poetinistisch als het resultaat doet vermoeden, maar het daadwerkelijke aantal vóór-stemmen is nog bekend: ca. 80%. En dat is verdacht noch een wonder, gezien hoe populair Napoleon inderdaad was..

    Maar hij viel ons land binnen, terwijl wij Frankrijk niet aangevallen hadden.

    Zoals #4 al aangeeft was Napoleon Nederland niet binnengevallen (ik liep te hard van stapel). Verder sloten de oligarchen van de Republiek zich wel degelijk aan bij de Eerste Coalitie die een cyniscne aanvalsoorlog tegen Frankrijk begon.

    En hij liet zijn leger in Egypte in de steek toen het daar minder goed ging.

    Nonsens, monsieur. Frankrijk werd aangevallen door de volgende proto-fascistische coalitie en had haar beste generaal uiteraard thuis nodig. Overigens was dit oversteken van de Middellandse Zee een stuk gevaarlijker (en dus dapperder) dan blijven in Egypte zou zijn geweest, de zee werd immers volledig gedomineerd door de Britten nadat Nelson de Franse vloot reeds had vernietigd tijdens de Slag bij de Nijl.

    @4: (Et tu toi?)

    Verder bevrijdde hij niemand, hij verving het Oostenrijkse juk door het Franse. Al in 1797 brak er in Verona een opstand uit toen de mensen er achter kwamen dat de Fransen alleen maar plunderden.

    De Republiek Venetië was onafhankelijk, en dus logischerwijs niet inbegrepen bij de landen die ik noemde als voorbeelden van gebieden die Napoleon bevrijdde van de Oostenrijkers. Verder sowieso een heel atypisch voorbeeld, niet representatief voor hoe Napoleon in die tijd ontvangen werd. Kijk liever naar België, de Duitse staten van de Rijnconfederatie, en Italië (exclusief vrijwel alléén Venetië en Napels) … die gebieden kwamen zelfs niet in opstand toen Napoleons leger vernietigd was in Rusland. Sterker nog: al deze landen (plus Nederland) leverden hem juist zijn nieuwe soldaten om de volgende coalitie op afstand te houden.

    En hij voerde geen burgerlijke vrijheden in, maar de geheime politie van Fouché.

    Dat is eerste is onwaar op het absurde af, dat laatste slechts overtrokken op het absurde af.

    @5:

    Door de veldtochten van Napoleon, o.a. naar Rusland, zijn meer dan 10 miljoen mensen gedood, waaronder een groot deel dienstplichtigen uit de veroverde landen.
    Daarmee behoort hij tot de 3 grootste slagers van Europa (Hitler, Staling, Napoleon). En dat vooral ten faveure van de Franse “Grandeur”.

    Pffff! Ik zei het in #2 ook al: in verreweg de meeste gevallen waren het juist de anti-Franse coalities die Frankrijk de oorlog verklaarden, Napoleon kan je alleen in de Spaanse en Russische veldtochten als agressor aanwijzen. Niet zozeer ‘Franse Grandeur’, maar de (door revolutionaire principes bedreigde) machtsgeilheid van de tirannieke heersers van de Coalitielanden was dus de stuwende factor in de zogenaamde ‘Napoleontische oorlogen’.

    (napoleontische verdedigingsoorlogen zou in een meerderheid van de gevallen dus een nauwkeuriger term zijn … )

  6. 7

    Hij heeft ruim drie miljoen doden op zijn geweten, maar wordt nog altijd vereerd: Napoleon Bonaparte.

    De meedogenloze dictator revancheerde zich na zijn dood in 1821 in de memoires die hij als balling op Sint-Helena schreef. Het is een meesterlijk staaltje geschiedvervalsing

    “Als hij in 1804 was gestorven zou hij een soort George Washington zijn geworden, een Vader des Vaderlands. Maar alles wat daarna is gekomen, is natuurlijk gruwelijk.” Honderdduizenden militairen vonden de dood bij de veldtocht naar Rusland.

    Van Loo: “Hij heeft de revolutie verraden. De heraut van die revolutie wordt een imperialistische rover. Die Code Civil gebruikt men nog altijd om die schanddaden weg te stoppen.”

    https://nos.nl/artikel/2004400-napoleon-verraadde-zijn-eigen-revolutie.html

  7. 8

    @7: Er zijn meer dan 300.000 boeken over Napoleon verschenen, een aanzienlijk deel daarvan geschreven door heuse historici. Dus waarom, in ’s Hemelsnaam, kies je dan een willekeurige leraar Frans/voedselschrijver om doorslaggevend in je oordeel over Napoleon te zijn? Is dat alleen omdat-ie wel eens bij DWDD mag komen?

    Ik zal wel ouderwets zijn, maar ik zou dan liever een expert – liefst meerdere – aan het woord horen dan een BN’er of BV’er. Mensen die echt iets willen leren slaan DWDD dus liever een dagje over en kijken deze vermakelijke en leerzame discussie tussen historici Andrew Roberts en Adam Zamoyski.

    Andrew Roberts (ruimdenkend, humoristisch) verdedigt de stelling dat Napoleon overwegend goed was. Adam Zamoyski (bekrompen, naar) het tegendeel.

  8. 9

    @8: [ DWDD… ]
    Kill the messenger!

    Napoleon heeft (willens en wetens) miljoenen doden op zijn geweten, maar wij moeten hem vooral herinneren vanwege zijn goede handelingen???

    Bill Cosby en Hitler zijn stinkend jaloers op die man.

  9. 11

    @4: ” En hij voerde geen burgerlijke vrijheden in, maar de geheime politie van Fouché.”

    Fouché was al minister onder het Directoire, en t.t.v. 18 Brumaire. Dus voor de machtsovername van Napoleon.

  10. 15

    @14:

    ” De meedogenloze dictator revancheerde zich na zijn dood in 1821 in de memoires die hij als balling op Sint-Helena schreef”

    Schreef hij dus niet, maar Las Cases.

    ” is nog steeds achteraf gewoon “witgewassen”.”

    Door wie?

  11. 18

    @16: Waarom nam men dat werk serieus van Las Cases dan zo serieus, waarom viel de Napoleon-legende zo in goede aarde. Een reden daarvoor is dat Napoleon geen Hitler of Stalin was. Een andere reden omdat na 1815 Europa met censuur en antidemocratische maatregelen op slot ging.

    Grote schrijvers als Heine, Hugo en Byron hebben ook tot de Napoleon-legende bijgedragen.

  12. 19

    Het Duitse Idealisme is hier niet erg populair. Fichte is misschien best wel belangrijker geweest dan hij wordt afgeschilderd. Alleen denk ik dat voor Duitsland na de twee wereldoorlogen hun positie is uitgewist zoals in de negentiende eeuw ook in exacte wetenschappen erg hoog was.

    Althans dat weet ik door het boek over Alexander von Humboldt. De negentiende eeuw populair, ook Charles Darwin schreef brieven aan Von Humboldt dat zonder hem hij dit of dat niet had kunnen doen, volgens mij dat bekende boek schrijven. De Duitse schrijfster van het boek schrijft dat na de eerste wereldoorlog alles voorbij was. Geen Duitse wetenschappers meer.