Een zwarte hoogleraar faalt nooit alleen

Jason Arday is dood. De Britse socioloog, die in 2023 op 37-jarige leeftijd de jongste zwarte hoogleraar in de geschiedenis van Cambridge werd, werd donderdag dood aangetroffen in zijn woning in Londen. De politie beschouwt zijn overlijden niet als verdacht.

In de weken ervoor raakte Arday verwikkeld in een steeds breder onderzoek naar zijn academische werk en levensverhaal. Wat begon met beschuldigingen van plagiaat in zijn proefschrift, groeide uit tot vragen over publicaties, functies, fondsenwerving, sportprestaties en zelfs zijn jeugd.

De Volkskrant kopte: ‘In opspraak geraakte ex-hoogleraar aan Cambridge Jason Arday dood gevonden’.

Feitelijk klopt dat. Arday was in opspraak geraakt, en het artikel zet ‘neutraal’ neer waarvan hij beschuldigt werd. Maar de volkskrant zegt ook een hoop niet. Want wat in deze zaak niet genegeerd kan worden, is dat die opspraak zich ontwikkelde in een context waarin raciale aannames en raciale verdenking een steeds grotere rol gingen spelen. En dat begon al met de persoon die dit alles aan het licht bracht.

Wie begon te graven?
Een belangrijk deel van de recente beschuldigingen kwam van Nathan Cofnas, een filosoof die zelf aan Cambridge verbonden was en zich nadrukkelijk keert tegen diversiteitsbeleid. Cofnas noemt zichzelf een ‘rassenrealist’ en raakte eerder in opspraak met publicaties over ras en intelligentie. Hij haalde Ardays proefschrift door plagiaatsoftware en publiceerde zijn bevindingen onder de veelzeggende titel DEI Fraud and Cover-Up at Cambridge. Daarmee werd de verdenking vanaf het begin gekoppeld aan een politieke these: Arday was voor Cofnas niet alleen een wetenschapper die mogelijk plagiaat had gepleegd, maar een voorbeeld van wat er volgens hem misgaat wanneer universiteiten diversiteit nastreven. Wetenschappelijke integriteit interesseerde hem minder dan de zwarte persoon die daar niet had mogen zijn. Hij zocht gewoon een stok om hem mee te slaan, en vond deze. Vervolgens pakten onder meer Britse media de beschuldigingen op en werd ook naar andere onderdelen van Ardays cv en levensverhaal gegraven. Dat maakt de herkomst relevant: eventuele fraude moet op haar eigen merites worden beoordeeld, terwijl de campagne eromheen vanaf het begin onderdeel was van een veel bredere ideologische strijd over ras, meritocratie en DEI.

Van werk naar persoon
Opvallend is dat de beschuldigingen niet nieuw waren. Eerder was zijn werk al beoordeeld door de Liverpool John Moores Universiteit en werd Arday vrijgesproken van wetenschappelijk wangedrag en werd geoordeeld dat de overeenkomsten het gevolg waren van ‘eerlijke en begrijpelijke fouten’, veroorzaakt door een gebrek aan academische begeleiding in de beginfase. Maar dit keer bleef niet bij zijn werk. Zijn cv, zijn liefdadigheidsactiviteiten, zijn sportprestaties en uiteindelijk zijn persoonlijke levensverhaal werden opnieuw doorgelicht.

Op een gegeven moment ging het niet meer alleen over wat hij had gedaan, maar over wie hij was en daarbij speelde racisme een steeds zichtbaardere rol in hoe dat “wie” werd geïnterpreteerd.

Het recht op individueel falen
In een interessant essay over deze zaak wijst Indie George op een ongemakkelijke realiteit: niet iedereen beschikt over het recht op individueel falen.

In het geval van Jason Arday werd zijn falen niet neutraal benaderd. Omdat hij een zwarte hoogleraar was die volgens sommigen symbool stond voor diversiteitsbeleid, werd zijn mogelijke fout al snel gelezen in een raciaal kader. Zijn werk werd niet alleen beoordeeld op academische integriteit, maar ook op de vraag of een zwarte man wel “terecht” op deze positie was gekomen, of zelfs maar kon komen.

Dat is een klassieke vorm van institutioneel en cultureel racisme: niet alleen openlijke discriminatie, maar het structureel anders interpreteren van dezelfde feiten afhankelijk van iemands huidskleur. Een witte academicus die plagiaat pleegt, blijft in de regel een individu die een fout heeft gemaakt. Zijn falen wordt niet automatisch een bewijs dat “witte mensen niet thuishoren in de academie” of dat “meritocratie faalt door witte benoemingen”.

Bij Arday gebeurde precies dat wel. Zijn mogelijke fouten werden al snel gebruikt als bewijs tegen diversiteitsbeleid zelf. Zijn zwarte identiteit werd zo een lens waardoor zijn werk niet alleen werd onderzocht, maar ook verdacht werd gemaakt.

Dat is geen neutrale analyse meer, maar een raciaal geladen verschuiving: van individuele verantwoordelijkheid naar collectieve verdenking.

Wanneer racisme bepaalt wat “verdacht” is
Zodra iemand niet meer alleen als individu wordt gezien, maar als representant van een raciale groep, verandert de betekenis van fouten fundamenteel. In Ardays geval werd zijn academische integriteit niet alleen getoetst, maar ook gebruikt om impliciete raciale aannames te bevestigen: dat zwarte academici “extra controle” nodig hebben, dat hun succes uitzonderlijk moet worden verklaard, en dat hun fouten systemisch betekenisvol zijn.

Dat is precies hoe racisme in moderne contexten vaak werkt: niet via expliciete uitsluiting, maar via een asymmetrische last van bewijs en wantrouwen. Een onregelmatigheid wordt een patroon. Een twijfel wordt een bevestiging van een vooraf bestaand vermoeden. En dat vermoeden is in dit geval niet neutraal, maar raciaal gekleurd.

En dat maakt zijn zaak groter dan alleen hemzelf: het laat zien hoe racisme niet alleen bepaalt wie ergens binnenkomt, maar ook hoe iemands fouten worden gelezen zodra die persoon er eenmaal is.