COLUMN - een gastbijdrage van Hans Custers
Er is al veel geschreven over de Amerikaanse midterms. Toch wil ik een poging doen daar iets aan toe te voegen, al zal veel van wat ik hier schrijf ook al elders zijn gezegd. Ik heb het meeste dan ook niet zelf verzonnen, maar in de loop van de tijd opgepikt uit allerlei bronnen, waaronder verschillende gasten uit én de presentator van de podcast van Jon Stewart. Bronnen die soms wel, maar meestal niet heel expliciet een duidelijke conclusie trekken: het neoliberalisme loopt op zijn eind, in elk geval in de VS. De econoom Branko Milanković kwam wel expliciet tot die conclusie, in zijn boek The Great Global Tansofmation dat afgelopen voorjaar uitkwam.
De eerste tekenen waren ruim tien jaar geleden al zichtbaar, nota bene in de partij van Ronald Reagan, in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van 2016. Hoewel het partijestablishment in eerste instantie niks van hem moest hebben, kozen Republikeinse kiezers Trump als hun presidentskandidaat. Hoewel Trump het niet expliciet over het neoliberalisme had, keerde hij zich wel duidelijk tegen de ideologie die zo dominant was in beide partijen in de VS.
Trump zal geen doordachte politieke analyse hebben uitgevoerd voor hij zich kandidaat stelde. Misschien was hij simpelweg op het goede moment op de goede plaats om munt te slaan uit de onvrede van kiezers. Of hij voelde die onvrede intuïtief aan. Dat Trump zich tegen het neoliberalisme keerde lijkt misschien vreemd, want hij heeft er ongetwijfeld van geprofiteerd. In elk geval van de steeds lagere belastingen, en daarnaast zal een terugtrekkende overheid mogelijkheden hebben gegeven voor het opzetten van (al dan niet schimmige) zaken en werd de controle daarop ook nog eens minder.
Maar uit Trumps uitspraken en beleid wordt duidelijk dat er één aspect van het neoliberalisme was waar hij niks van moest hebben: de globalisering. Zolang Amerika de wereldeconomie domineerde zal hij daar niet zoveel last van hebben gehad. In de loop van de tijd moet dat zijn veranderd, al weet ik onvoldoende van zijn zaken om daar precies een vinger op te kunnen leggen. Ik kan me voorstellen dat hij in toenemende mate last had van buitenlandse investeerders in de Amerikaanse vastgoedmarkt, uit bijvoorbeeld China of Arabische oliestaten.
Hoe dan ook, Trump wist tot twee keer toe voldoende kiezers aan zijn kant te krijgen om president te worden. Kiezers die, net als hij, genoeg hadden van de door de neoliberale ideologie gedomineerde politiek. Er was alleen iets dat veel van die kiezers niet beseften, mede door alle misleidende verhalen van de Republikeinen en hun propagandakanalen. Trump stond niet aan hun kant, maar aan die van de winnaars van het neoliberalisme, die hun belangen veilig wilden stellen: hun rijkdom en hun economische en politieke macht. Desnoods ten koste van de Amerikaanse democratie. Die winnaars voelden namelijk wel aan dat de groeiende onvrede onder Amerikaanse kiezers de grootste bedreiging was voor hun positie. Ze hoopten dat de bedreiging afgewend kon worden door middel van demagogie en desinformatie.
En de Democraten? Die probeerden de democratie te beschermen en ageerden tegen de leugens en alle haatzaaierij, ongetwijfeld met de beste bedoelingen. Maar ze bleven in meerderheid wel “gematigd”, wat er in de praktijk betekende dat ze vasthielden aan de neoliberale ideologie. Angst zal daar een belangrijke rol in hebben gespeeld. Angst om campagnedonoren kwijt te raken, of om het labeltje “socialist” opgespeld te krijgen door zowel rechte propagandakanalen als (zogenaamd) gematigd progressieve media en denktanks.
Die tijd is voorbij. Een nieuwe generatie Democraten weigert geld aan te nemen van grote donoren, en is niet meer bang om duidelijk stelling te nemen. Met succes, ook, of juist, in van oudsher oerconservatieve staten als Texas, Kansas, South Caroline en mogelijk Mississippi. De partij die als eerste afstand had moeten nemen van een ideologie die vooral in het belang was van de economische elite, doet dat als laatste. Maar ze doen het tenminste, al zal er de komende tijd nog wel de nodige strijd over zijn. De eerste slag wordt in januari geleverd, bij het verdelen van belangrijke posten in het Congres: wie wordt aangewezen als voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, en wie wordt aanvoerder van de Democraten in de Senaat? Een machtswisseling in de partij ligt voor de hand, maar het is de vraag of de oude generatie vrijwillig plaats wil maken.
Voor de toekomst is het de grote vraag hoe de strijd tussen winnaars en verliezers van het neoliberalisme zich zal ontwikkelen. De verliezers zijn met meer, maar de winnaars hebben een sterke machtspositie. De afloop is dus ongewis.