Rutte, DNB en NRC geloven in de vertrouwensfee

Bestuurders roepen radeloos om meer vertrouwen terwijl het publiek steeds hopelozer wordt door de onheilstijdingen. Men gaat door met bezuinigen terwijl er wel een goede oplossing is.

OPINIE - Nu het steeds duidelijker wordt dat ondanks keihard snoeien en lastenverzwaring de crisis niet over gaat, begint het op te vallen dat politici en journalisten steeds wanhopiger smeken om vertrouwen. Bezuinigen en lastenverzwaring zijn de enige maatregelen waarover wordt gepraat, ook al is de enige onderbouwing een onjuiste vergelijking met huishoudboekjes die op orde gehouden moeten worden.

Het is een rare eenzijdige discussie, waarin de Keynsianen nauwelijks aan het woord komen. Daarom wordt de echte oplossing – stoppen met bezuinigen en de economie stimuleren – wordt maar zelden genoemd. Pas de laatste tijd komt hier een beetje verandering in dankzij mensen als Ewald Engelen en Bas Jacobs, zoals hier:


De politiek weet het niet

Dagelijks zien we bestuurders met strakke gezichten beweren dat nieuwe bezuinigingen nodig zijn omdat we als klein landje afhankelijk zijn van de export. ‘Wij kunnen er ook niets aan doen,’ lijken ze te zeggen. Om ons moed in te praten vertellen ze ons dat het volgend jaar weer beter gaat. We moeten vertrouwen hebben in de toekomst en geld uitgeven, want dat is goed voor de economie.

Neem Mark Rutte bijvoorbeeld. Helemaal in lijn met de liberale ideologie zegt hij dat niet de staat maar de burgers moeten zorgen voor herstel (12e minuut in de video):


Hier vertelt hij aan Ferry Mingelen dat hij een ‘groene waas van herstel’ in de economie ziet. Het is voor hem reden om de bezuinigingen uit te stellen. Laten we als samenleving eens afspreken, zo stelt hij, dat we weer vertrouwen in de toekomst gaan hebben. Als jullie weer nieuwe spullen gaan kopen, dan zal ik de bezuinigingen uitstellen. Doen jullie dat niet, en krimpt de economie toch, dan gaan we natuurlijk weer extra bezuinigen. Het is maar dat u het weet, maar veel keuze heeft u niet.

Dat de wanhoop hierdoor natuurlijk alleen maar groter wordt lijkt hij niet te beseffen. Iedereen ziet dat hij behalve enthousiasme en mooie woorden niets te bieden heeft en concludeert: Rutte heeft geen kleren aan  weet het dus ook niet.

Waakvlamjournalistiek en radeloosheid op tv

Op televisie is het misschien nog wel het ergst. Bij de aankondiging van nieuwe maatregelen wordt ons vaak wijs gemaakt dat het ‘geld op is.’ (Dit is onzin, want in Frankfurt kunnen ze met een druk op de knop vele miljarden euro’s maken).  En ook over zogenaamde tegenvallers wordt vaak kritiekloos bericht, zoals begin dit jaar in het NOS Journaal:


Na het zien van een nieuwsitem als dit is het geen wonder dat mensen geen vertrouwen meer hebben in de toekomst. Bezuinigen is onvermijdelijk. Elke duiding, context of uitleg ontbreekt. Het is om gek van te worden.

In de kranten is het al niet veel beter. Donderdag 16 mei demonstreert de economieredactie van NRC Handelsblad dat ze of te schijterig zijn, of geen benul hebben van economie. Het redactioneel van die dag, met de titel De waakvlam-economie, gaat over de almaar krimpende economie. Over de oorzaken zeggen ze:

De bezuinigende overheid zelf houdt intussen de hand op de knip en investeert ook fors minder dan voorheen. De particuliere sector zal dus de ijzers uit het vuur moeten halen, zowel in het binnenland als, via de export, het buitenland.

Dat de overheid niet hoeft te bezuinigen omdat ze tegen negatieve rente kan lenen wordt niet vermeld. En ook hier valt de liberale ideologie op, het is of Mark Rutte aan het woord is.

Daarna constateert de redactie dat we dat we voor verbetering niet kunnen rekenen op de particuliere sector en de export. Waarom dat zo is, wordt niet uitgelegd. De particuliere sector zit door de crisis met te veel schulden en moet afbetalen. En op de export kunnen we ook niet rekenen want in het buitenland gaat het even slecht. Dat is overigens voor een deel ook onze schuld want Nederland (samen met Duitsland) eist van Zuid-Europese landen dat ze bezuinigen.

En net als Mark Rutte heeft ook NRC een oplossing om de groei weer terug te krijgen waarbij beroep gedaan wordt op vertrouwen:

Vertrouwensherstel bij huishoudens en bedrijven is daarvoor de belangrijkste voorwaarde, zeker als de overheid aan de kant blijft staan.

Op een voorwaarde:

… dan moeten burgers en ondernemers wel weten dat het beleid op de rails staat en niet, voor de zoveelste maal, onverhoeds wordt omgegooid. Als het kabinet-Rutte niet direct kan of wil bijdragen aan de economische groei, dan zijn rust en voorspelbaarheid het minste wat van haar gevraagd kan worden.

 Dat is het dus: de overheid moet even … tjsa wat eigenlijk? Doorgaan met bezuinigen? Als het maar voorspelbaar is, dan komt het vertrouwen vanzelf weer terug is het devies. Ook dit is dus Krugmans vertrouwensfee.

Ooit adverteerde NRC met de leuze dat zij ‘de slijpsteen van de geest’ was. Wat hebben ze met die slijpsteen gedaan? Van die scherpe geest van toen is niet veel meer over. Dit lijkt meer op waakvlam-journalistiek.

Niemand durft het te zeggen

De discussie over bezuinigen begint steeds meer te lijken op die tussen creationisten en evolutiebiologen. Het feit dat we er nog steeds over praten is merkwaardig want het staat vast dat bezuinigen de recessie erger maakt. Voorstanders van bezuinigen hebben geen goede argumenten en de feiten laten dit ook zien: 3 recessies op een rij nu, ondanks, nee, dankzij de vele miljarden die Nederlandse overheid heeft bezuinigd. In de landen om ons heen, Groot-Brittannië, Ierland, en Zuid-Europa is het ook overduidelijk zichtbaar.

Vrijwel iedereen, zelfs bij het IMF, is er nu van overtuigd dat bezuinigen fout is. Het probleem in Nederland is echter dat de bezuinigings-fundamentalisten niet de eerste de besten zijn. Bij de Nederlandse Bank bijvoorbeeld zijn ze er nog steeds vast van overtuigd dat bezuinigingen noodzakelijk zijn. Je vraagt je af of daar alleen boekhouders en geen economen werken.

Door al deze radeloosheid zou je haast gaan denken dat de er geen oplossing is. Maar die is er wel degelijk, zoals Paul Krugman uitlegt in zijn vorig jaar verschenen boek  End this depression now. De Nederlandse overheid, in samenwerken met andere landen in Europa kunnen deze crisis binnen een paar maanden beëindigen, door te stoppen met bezuinigen, de uitgaven in plaats daarvan te verhogen, het liefst door te investeren in infrastructuur, energievoorziening en maatregelen tegen klimaatverandering. Het samenwerkingsverband is er zelfs al: de EU, waardoor ook wordt voorkomen dat een deel van die investeringen weglekt naar het buitenland.

Japan, dat bijna twintig jaar lang problemen heeft gehad, laat zien dat dat kan, ook met een veel grotere staatsschuld dan wij hebben.

En, niet minder belangrijk, de financiële sector moet gesaneerd worden. Maar vooral: stoppen met klagen over tegenvallers en smeken om vertrouwen.

Toch gaat het bezuinigen maar door omdat niemand, net als in het sprookje van die keizer, tegen Rutte durft te zeggen hoe dom hij is. In ieder geval niemand die op een positie zit waar naar geluisterd wordt.

  1. 2

    Ik probeerde laatste nog een nieuw paar schoenen te kopen met een portemonnee gevuld met vertrouwen. Helaas wilde de verkoper toch echt klinkende munt zien.

    Ook een mooi advies voor ontwikkelingslanden terwijl we de ontwikkelingshulp terugschroeven: vreest niet maar hebt vertrouwen en de economische goden zullen u zegenen.

    Maar goed, alle economische gekheid op een stokje: een economie draait op arbeid en grondstoffen. De grondstoffen worden schaarser en duurder en dat heeft zijn weerslag. Roepen om vertrouwen wijzigt daar niks aan, behalve dat het toont dat bestuurders het inzicht of de ballen missen om de samenleving voor te bereiden op een toekomst met meer schaarste.

  2. 3

    Wellicht is hier een groot protest bezig zich te ontwikkelen, tegen de grote zakkenvullers in het algemeen en de EU in het bijzonder. Of ben ik dan een complotdenker?

  3. 4

    Deze crisis gaat over veel meer dan de economie. Het gaat over de rol die overheid, banken, verzekeraars voor zichzelf opeisen in de samenleving zonder zich daarbij te bekommeren om wat de meerderheid wil.

    Vertrouwen komt niet vanzelf voort uit macroeconomische trends maar moet geworteld zijn in de samenleving zelf.Vertrouwen moet je verdienen, en eenmaal verloren is er een verlies aan legitimiteit wat slechts met zeer veel moeite kan worden herwonnen.

    Democratie in werking dus deze crisis. Het volk is het zat en wenst gehoord te worden, dat maak ik er tenminste uit op.

  4. 5

    Japan, dat bijna twintig jaar lang problemen heeft gehad, laat zien dat dat kan, ook met een veel grotere staatsschuld dan wij hebben.

    Interessant voorbeeld, aangezien Japan die grote staatsschuld heeft opgedaan door o.a. Keynesiaans stimuleringsbeleid. Overigens heb je vandaag het nieuws gevolgd: Nikkei index 9% omlaag, rentes op de Japanse staatschuld omhoog. Abenomics is nog geen bewezen succes.

  5. 7

    @5 Wat Martijn @6 zegt.

    Wat de Japanners hebben gedaan is de stimuleren, en zodra de economie weer begon aan te trekken stopten ze met bezuinigen.

    De beurs daalde van wegen de stijging van de rente voor lange leningen – dat is een gevolg van de verwachting dat de inflatie op termijn gaat oplopen. En dat is iets dat goed is. Dat is de bedoeling. (Ook in Nederland zou dat heel welkom zijn).

    Een andere reden voor de paniek is de tegenvallende groei in China.

  6. 8

    De oplossing die de auteur aandraagt is ook volledig gebaseerd op ‘vertrouwen’ en niet op gezond verstand, namelijk dat de economie dusdanig gaat groeien dat we die enorme staatsschuld wel weer kunnen afbetalen. Maar is dat groeipotentieel er wel? in Japan is dat er ook niet, daarom schommelt de economische groei er al jaren rond de 0%. Wat ze nu doen is even flink de spuit in de arm zetten, het lijkt me wat voorbarig om te zeggen dat dit op de langere termijn heilzaam is.

  7. 9

    Uitstekend artikel, helemaal met de strekking eens.

    Op zich klopt het wel dat vertrouwen bij burgers en bedrijven belangrijk is. Maar wat vergeten of niet begrepen wordt is hoe dat vertrouwen ontstaat/weer terug komt. Niet omdat Rutte met een blij gezicht aankondigt dat het allemaal weer goed komt terwijl hij tegelijkertijd aankondigt dat er x miljard bezuinigd wordt en zoveel duizend mensen bij de overheid ontslagen gaan worden.

    Wél omdat:
    a) burgers daadwerkelijk zien dat ze van hun schulden af komen en weer inkomen hebben, en
    b) bedrijven zien dat burgers weer wat te besteden hebben.

  8. 10

    Volgens mij is een stuk van gelijke strekking hier al eens langsgekomen. Dat maakt het natuurlijk niet minder waar. Volgens mij zijn de resultaten van het destructieve beleid van onze overheid nogal evident. Ik bedoel als het begrotingstekort met dank aan de bezuinigingen nou nog terugliep terwijl de economie verder stagneert…

    Daarnaast: kleuters en politici alike schijnen herhalingen nodig te hebben om te leren.

  9. 11

    @9 Eens.

    Zie bijvoorbeeld deze recente post van Marshall Auerback Eurozone Depression Deepens Dit geeft de burger zeker geen vertrouwen.

    En inderdaad, bedrijven investeren niet omdat er negatieve groeiverwachting is en omdat er overcapaciteit is. Waarom zou je nu investeren? Beter beleggen in staatsobligaties. Veel veiliger.

    en @8 De staatsschuld groeit doordat de economie krimpt (of exacter: het schuldquote wordt groter door de krimp) maar hij groeit ook door minder belastingingenkomsten en terwijl uitgaven alleen maar stijgen.

    Verder: door de krimp is er juist een heel groot groei potentieel. De economie draait namelijk ver onder haar capaciteit.

  10. 12

    @8: die staatsschuld(en) hoeven helemaal niet afbetaald te worden. Die rollen gewoon door met telkens nieuwe leningen. En omdat de economie groeit en er altijd een bepaalde inflatie is (centrale banken proberen die rond 2% te houden) worden de schulden relatief steeds kleiner. Voor Nederland is lenen nog nooit zo goedkoop geweest. Als ik zelf nu in staat was geweest om ergens een bak geld tegen 0% te lenen had ik het onmiddelijk gedaan.

    Over groeipotentieel: als er in de EU 12% werkloosheid is, is er alleen al daarom in principe een heel groot groeipotentieel. 12% vd werkbevolking die op de bank niks zit te doen en daadwerkelijk iets productiefs zou kunnen doen. In Z-Europa gaat het om tientallen procenten vd arbeidsbevolking. Allemaal lost opportunity, verloren kansen. Onder jongeren in z-europa is het helemaal een ramp. Mensen die op jonge leeftijd een goede start zouden moeten maken in hun carriere. Die aan de slag zouden moeten en veel zouden moeten leren in hun werk en nu een gigantische achterstand oplopen die ze misschien nooit meer inhalen. Dat zijn allemaal waardevolle resources die nu onbenut blijven (mensen en kennis zijn naast grondstoffen toch het belangrijkste onderdeel van welvaart).

    En dat alles omdat men hier in europa denkt dat “het geld op is”. Terwijl geld niet het echte probleem is. Zoals Michel zegt, dat kan een centrale bank met een paar toetsaanslagen creëren. Die euro is van ons, is door de eurozone bedacht. Dat is niet iets wat we van marsmannetjes moeten lenen.

    Natuurlijk is het niet zo simpel als wat geld creëren en uit een helicopter dumpen (om critici alvast voor te zijn). Je hebt natuurlijk het probleem hoe je geld en schulden verdeelt, waar je evt schulden kwijtscheldt, welke eurolanden misschien met iets meer inflatie genoegen moeten nemen, in welke mate de centrale bank obligaties op gaat kopen, hoe ruim fiscaal beleid landen mogen voeren, etc etc. Dat is zeker een zeer complex probleem. Maar in elk geval mag je iets meer creativiteit verwachten van onze politieke leiders dan alleen maar een blind geloof in de vertrouwensfee en ondertussen elkaar de recessie in bezuinigen.

  11. 13

    @10 – hier misschien, maar niet in de reguliere media al wordt het beter. Ewald Engelen en Bas Jacobs bijvoorbeeld. Ook in de FD lees ik af en toe verstandige dingen, maar die staan gewoon naast kolder stukjes van bijvoorbeeld Heleen Mees.

    Helemaal een gekke gewaarwording was het laatst om Paul de Grauwe in de Elsevier tegen te komen. Maar 99% van de economische artikelen gaan beweren nog steeds dat de zon om de aarde draait.

  12. 16

    @12: “die staatsschuld(en) hoeven helemaal niet afbetaald te worden. Die rollen gewoon door met telkens nieuwe leningen”

    Is dat niet het piramidespel waarvan we nu merken dat het niet eeuwig door kan gaan tenzij de bevolking (en de planeet) blijft groeien?

    “12% vd werkbevolking die op de bank niks zit te doen en daadwerkelijk iets productiefs zou kunnen doen”

    Voor wie moeten ze wat dan doen? roeibanen aanleggen voor het vergrijsde deel van de bevolking? je praat erover alsof het hamsters zijn die in hun tredmolentjes gezet moeten worden en dan komt het allemaal vanzelf goed. Er is helemaal geen vraag naar al die arbeid, we kunnen het bejaardenhuis Europa draaiende houden met een handjevol mensen.

    De overheid heeft denk ik drie opties: 1) Niks doen, de optie Rutte 2) Het geld uit de helikopter dumpen scenario 3) Een radicaal ander geldsysteem
    Het zal wel 1 of 2 worden.

  13. 19

    @16:
    lees eens de link van Michel http://www.mejudice.nl/artikelen/detail/de-retoriek-van-het-huishoudboekje

    De staatsschuld is nooit een probleem geweest in het verleden. Kijk naar de statistieken. Waarom maken sommige politici zich zo druk over een staatsschuld die vele malen kleiner is nu dan wat het historisch is geweest?

    Kijk naar de VS nu, nu de staatsschuld opeens krimpt door de economische groei (dus meer inkomsten via belastingen), meer werk (dus minder uitgaven aan uitkeringen) en de automatische bezuinigingen die zijn geforceerd door de ‘sequester’, opeens is dat onderwerp van tafel. Wat blijft is de eis om de sociale zekerheid kapot te maken om aan tafel te zitten. En dat was het doel van het begin af aan. Dit is geen economisch beleid, dit is een ouderwetse klassenstrijd en de linkse partijen moeten wakker worden.

    http://www.washingtonpost.com/blogs/plum-line/wp/2013/05/20/gops-goal-isnt-deficit-reduction-its-gutting-the-safety-net/

    Wat moeten we doen met al de werklozen? Ze gewoon aan het werk zetten. Verzin wat dat nodig is. Dan gaan ze geld uitgeven en het komt weer in de economie terecht, is het cirkeltje weer rond.

    Zo moeilijk is het niet.

  14. 20

    @14: “de Japanse schuld staat los van keynesiaanse stimuleringsmaatregelen. Alweer Krugman ‘to the rescue’:”

    Dat zie ik nergens terug in het aangehaalde artikel. Er wordt daarin beweerd dat het niet waar is dat de stimuleringsmaatregelen, die mede de staatsschuld tot ongekende hoogten hebben opgejaagd, weinig hebben geholpen. Dit wordt gedaan middels een trucje, door te stellen dat je moet corrigeren voor het feit dat er steeds minder werkende japanners zijn. Dus eigenlijk is het GDP best een beetje gegroeid, als je het uitdrukt per japanner in leeftijd 15-64 jaar.
    Maar ja, de staatsschuld wordt uitgedrukt als percentage van het GDP, dus die wordt dan ook hoger denk ik dan. Tegenover elke yen stimulus staat gewoon verrekte weinig groei.

  15. 21

    @20: binnen een 30 minuten heb je én de tijd gehad om het artikel van Krugman te lezen en (hopelijk) begrijpen én je reactie te tikken die de analyse van de enige econoom (Nobel prijswinnaar nota bene) die alles tot nu toe sinds het begin van de crisis goed heeft voorspeld als trucje’ te bestempelen.

    Dit is juist het probleem van de huidige politiek. Men snapt het probleem niet. De staatsschuld wordt veroorzaakt door te weinig inkomsten ten opzichte van de uitgaven. Structureel heeft Japan te weinig inkomsten gehad. Niet te veel uitgaven.

    Wat Japan nu probeert te doen is inflatie te creëren. Ze zitten al jaren in een deflatie, men geeft niks uit want men verwacht dat spullen nog goedkoper gaan worden in de toekomst. Dus inflatie zal ervoor zorgen dat men nu gaat uitgeven. En dan krijg je automatisch meer inkomsten, meer werk, minder staatsschuld.

    Daar gaat het om. Hoe kan je meer inkomsten genereren? Door de lasten te bezwaren zoals men nu probeert? Ha!

  16. 22

    @19: “De staatsschuld is nooit een probleem geweest in het verleden. ”

    Nee, omdat er altijd wel weer verder werd gegroeid. We zullen wel moeten volgens dit stelsel. Maar wat nou als het niet meer bij de (gewenste) werkelijkheid past? groeit het systeem omdat wij het willen en nodig hebben of eist het systeem van ons dat we eeuwige groeislaven zijn?

  17. 23

    Kom kom, dit is een goede oud-Hollandse traditie. Zodra het tegenzit: bezuinigen. Colijn deed het al in de jaren 30. Keer op keer duren crises in Nederland daarom langer dan in de buurlanden. Zo was het met Colijn, zo was het in de jaren 80, zo was het ongeveer 10 jaar geleden met Balkenende en zo gaat het nu weer zijn. En goede oude tradities moeten gehandhaard worden. Toch? Leren van je fouten is zóóóó on-Hollands.

  18. 25

    @6: 9% procent eraf is geen kleine correctie. Het is de grootste val in 26 maanden: http://www.zerohedge.com/news/2013-05-23/japanese-stocks-plunge-over-800-points-biggest-drop-22-months

    Wat de Japanners hebben gedaan is de stimuleren, en zodra de economie weer begon aan te trekken stopten ze met bezuinigen.

    Wat belet onze beleidsmakers die fout te maken als zij zoals je voorstelt op de Keyenesiaanse tour gaan? Blijkbaar is het niet genoeg om te ‘stimuleren’ maar moet je zoals jij zegt ook ‘lang genoeg’ stimuleren. Wat is lang genoeg?

    @21: binnen een 30 minuten heb je én de tijd gehad om het artikel van Krugman

    Het is een column die je in drie minuten kan lezen. Voor de rest gaat het niet echt in op de vraag waarom het Keynesiaanse stimuleringsbeleid in Japan niet heeft gewerkt.

    Volgens deze ogenschijnlijk betrouwbare bron heeft Japan een tekort op de staatsbegroting gevoerd elk jaar sinds 1994. Dat tekort was 8% van BNP in 2000. Dat lijkt op een flinke Keyensiaanse stimulering.

    http://www.tradingeconomics.com/japan/government-budget

  19. 27

    @24 Dat is veel te kort door de bocht. Wat is hun voordeel? Ze verdigdigen hun onafhankelijkheid te vuur en te zwaard en zullen zich echt niet voor een paar centen laten omkopen.

  20. 28

    @25: Over Japan kan dit verhaal van Richard Koo verhelderend werken:
    http://www.youtube.com/watch?v=HaNxAzLKegU
    In Japan klapte de vastgoedmarkt begin jaren 90 in elkaar met dalingen van 80% (!) van de waarde. De private sector is 10-15 jaar bezig geweest die schulden af te betalen. Bedrijven betaalden 6% van het BNP af aan schulden. De overheid heeft al die tijd tekorten gedraaid, maar op een zig-zag manier. Telkens net niet genoeg of net niet lang genoeg. De overheidstekorten varieerden (volgens de laatste link van jou) vanaf ’90 van 2,5% tot 8%. Zie voor alle details
    http://www.paecon.net/PAEReview/issue58/Koo58.pdf
    Ik zou dus niet concluderen dat Japan een voorbeeld is waar het draaien van overheidstekorten niet gewerkt heeft. Juist wel, het heeft een catastrofe zoals een depressie van de jaren 30 voorkomen. Als de overheid met de centrale bank in die 15 jaar tijd geen tekorten had gedraaid, zou de economie nu nog maar een fractie zijn van wat het ooit was.
    Dat japan het nu nog steeds niet echt goed doet heeft ook weer te maken met andere factoren, zoals een sterk vergrijzende bevolking.

    @16 “Voor wie moeten ze wat dan doen? roeibanen aanleggen voor het vergrijsde deel van de bevolking? je praat erover alsof het hamsters zijn die in hun tredmolentjes gezet moeten worden en dan komt het allemaal vanzelf goed. Er is helemaal geen vraag naar al die arbeid, we kunnen het bejaardenhuis Europa draaiende houden met een handjevol mensen”
    Die werklozen zijn mensen die willen werken. Er is dus nergens sprake van dwang o.i.d. En niemand heeft het over aanleggen van roeibanen. Die mensen willen heel graag werken, omdat ze ook gewoon in hun levensonderhoud willen voorzien. Maar dat werk is er niet omdat a) bedrijven huiverig zijn om te investeren en b) overheden aan het bezuinigen zijn.

    Het is een vicieuze cirkel: bedrijven investeren niet omdat er te weinig vraag is in de markt (mensen geven te weinig uit, kunnen dat vaak ook niet). Mensen verdienen te weinig of hebben geen werk en zijn ook nog eens bezig hun huizenschulden af te betalen. En geven daarom ook allemaal minder uit dan ze verdienen. Als dan ook de overheden mee gaan doen in de negatieve spiraal kom je er nooit uit. De één zijn uitgaven is de ander zijn inkomen.

  21. 29

    Draghi roept dat de eurozone er beter voorstaat dan een jaar geleden.
    Ik zie oplopende werkloosheidscijfers, en dalende zomervakantieboekingen.
    Die mensen die hun zomervakantie maar niet boeken hebben misschien in de gaten dat de neerwaartse spiraal wordt doorgezet, dank zij de euro.
    In Frankrijk wordt geroepen dat de vijandigheid tegen Duitsland zinloos is.
    De EU brengt vrede en welvaart.

  22. 30

    @29 Ach ja, het komt allemaal weer door de euro. Volgens mij was het in de VS begonnen en naar hier overgewaaid, niet andersom. Hadden ze daar niet hun eigen munt?

    Overigens zie ik dat herstel van Draghi ook niet.

  23. 31

    De discussie over bezuinigen begint steeds meer te lijken op die tussen creationisten en evolutiebiologen.

    Spot-on. Wat mij opvalt is dat het sluiten van compromissen paradoxaal genoeg beide kampen alleen maar verder in hun posities doet ingraven. Beide kampen beweren namelijk dat er niet genoeg bezuinigd dan wel geïnvesteerd is en geven de andere partij de schuld van het falen van het compromis. Dat zie ik bij beide kampen. We committeren ons niet aan een oplossing, de investeringen en bezuinigingen middelen elkaar uit en zo modderen we voort zonder dat er netto iets gebeurt om het probleem op te lossen.

  24. 32

    @0 = “.. politici en journalisten steeds wanhopiger smeken om vertrouwen”

    Vreemd om beide groepen gezamenlijk te nemen.
    Journalisten behoren niet samen te klitten met, maar te beoordelen van politici.

  25. 33

    @28: Om de boel weer op gang te brengen moet inderdaad iemand weer meer geld gaan lenen. Particulieren en bedrijven kunnen dat op dit moment niet, dus is de enige optie dat de overheid het gaat doen. Maar kijk eens naar de tweede grafiek in dit artikel:

    http://blogs.reuters.com/felix-salmon/2012/03/16/chart-of-the-day-growth-and-debt/

    Die laat zien dat de hoeveelheid nieuwe schuld die nodig is om een procentpunt groei te realiseren steeds groter wordt. Dat zie je nu ook in Japan. Het is inderdaad zo dat in het huidige monetaire systeem, waarin geld wordt gecreëerd als schuld, we geen andere keus hebben dan hiermee doorgaan. Verwacht er alleen niet te veel van…
    En natuurlijk willen de meeste mensen het liefst zelf werken voor de kost. Het is alleen wel motiverender denk ik als het niet in een uitzichtloos systeem is.

    @21: Dat iemand een Nobelprijs heeft gekregen betekent niet dat voortaan alles wat hij of zij zegt kritiekloos moet worden aangenomen.

  26. 34

    @33: OK dan zijn we het in de basis dus wel eens. Die basis is het begrijpen hoe het werkt met de balansen van de verschillende sectoren. Zie ook dit mooie plaatje
    http://www.levyinstitute.org/multipliereffect/wp-content/uploads/2011/11/US-Sectoral-Balances_Berlin.png
    of die van de eurozone
    http://www.levyinstitute.org/multipliereffect/wp-content/uploads/2011/11/Euro-Sectoral-Balances.png

    Of het plaatje en artikel waar jij naar linkt hier echt op van toepassing is weet ik niet. Volgens mij laat die grafiek in dat artikel vooral zien hoe de financiele sector de laatste tientallen jaren explosief gegroeid is t.o.v. de echte economie. Zie ook het verhaal van Bezemer hier http://www.youtube.com/watch?v=qvBuK8yQxbY
    Die financiele sector is wat anders dan de publieke sector (overheid). Als die overheid tenminste niet direct met haar nieuw gecreëerde/geleende potje geld naar Goldman Sachs stapt om er een “innovatief” financieel product mee te kopen ;)
    In zekere zin is de groei van die financiele sector nu juist de kern van het probleem. Wel de schulden, niet de echte groei (zie Bezemer).

    In de huidige situatie van de Eurozone is het een andere situatie. Het gaat er niet om dat overheden hier zomaar honderden miljarden in de economie moeten “pompen” om een klein beetje groei te bewerkstelligen. Het gaat er vooral om om -niet- te bezuinigen. Om even niet die overheidsprojecten die toch al op de rails stonden te stoppen. Om niet al die ambtenaren te ontslaan of het salaris te bevriezen. Etc etc. Als al die europese overheden niet zo hard zouden bezuinigen en niet zo hard lasten zouden verzwaren, zullen uiteraard de tekorten oplopen. Maar daarmee wordt de private sector wel de ruimte geboden te ontschulden. Totdat die weer gaat groeien. En vervolgens kunnen overheden dankzij de groei van die private sector ook weer van de overheidstekorten afkomen, op termijn.

    Ik denk dus dat het belangrijk is een onderscheid te maken tussen verschillende manieren om overheidstekorten te draaien. De bestaande overheidsuitgaven in stand houden en evt de private sector via fiscaal beleid meer ruimte geven (aftrekmogelijkheden voor startende ondernemingen e.d.) is wat anders dan zomaar wat grote projecten verzinnen en bridges-to-nowhere gaan bouwen. Dat laatste is niet effectief.

  27. 35

    @1: Freud en Newton op een lijn stellen? Freud was een fantast die zijn eigen hersenspinsels als wetenschappelijke waarheid verkocht, al sinds decennia in ongenade gevallen is en die alleen nog door aluminium hoedjes vereerd wordt. Newton daarentegen is nog steeds de briljante godfather van de natuurkunde.

  28. 36

    @31: Het is niet zo simpel als dat. We weten inmiddels allemaal dat bezuinigen in tijden van crisis averrechts werkt, maar dat mag geen excuus zijn om de economie te hervormen. Het hele probleem is dat politici die voor bezuinigen zijn vaak ook voor hervormingen zijn, en politici die tegen bezuinigen meestal ook tegen hervormingen zijn. En dat terwijl we juist tegen bezuinigen EN voor hervormingen moeten zijn. Dezelfde economen die kritisch zijn over de bezuinigingen – zoals Bas Jacobs – roepen bijvoorbeeld ook al jaren dat de arbeidsmarkt moet worden versoepelt.

    Een goed compromis zou zijn dat de SP en PVV hun zin krijgen over de bezuinigingen, D66 en VVD hun zin krijgen over de arbeidsmarkthervormingen en GroenLinks zijn zin krijgt over de Hypotheekrenteaftrek. Klaar.

  29. 37

    @35: Ik denk dat je Freud en Newton (en Keynes ook) wel degelijk met elkaar kunt vergelijken. Allen hebben de grondslagen van hun eigen vakgebied gelegd. Of hun ideeën nu nog worden aangehangen lijkt me minder relevant.
    Ook Newton hield zich bezig met zaken die nu niet meer onder de wetenschap vallen, zoals alchemie. Zijn enorme verzameling boeken over dit onderwerp is later in handen gekomen van…
    John Maynard Keynes!

  30. 38

    @36: Er zijn weinig economen te vinden die denken dat een gebrek aan hervorming van de arbeidsmarkt de oorzaak van de crisis is. Er zijn vooral politici te vinden die graag de crisis aangrijpen om hun neoliberale agenda door te drukken.

    De gedachte dat een flexibelere arbeidsmarkt goed voor de economie is, is al vaak genoeg gelogenstraft door onderzoeken. Veel onderzoeken wijzen erop dat zowel extreme flexibiliteit als extreme inflexibiliteit ongunstig zijn. En het beeld dat de Nederlands arbeidsmarkt te rigide is, is vooral een politieke opvatting die niet door onderzoek gestaafd wordt. We zitten braaf in de middenmoot.

    Grote flexibiliteit leidt tot grotere schokken in de economie (‘boom and bust’). Bij het eerste paniekgolfje kan elk bedrijf personeel dumpen en schiet de werkloosheid omhoog en dondert het consumentenvertrouwen in elkaar.

    Daarbij komt een groot nadeel van een lage ontslagbescherming is, namelijk dat het voor werknemers onaantrekkelijk wordt om te investeren in bedrijfsspecifieke kennis en dat hun loyaliteit en betrokkenheid lager wordt. Waarom zou je moeite doen als je morgen afgedankt kunt worden zonder opgaaf van redenen? Hoogwaardige producten maak je met ervaren en betrokken medewerkers met veel specifieke kennis en ervaring. Dat is precies waarom Duitse en Japanse auto’s zo veel beter zijn dan Amerikaanse.

  31. 39

    @37: Freud was niet de grondlegger van de psychologie: http://nl.wikipedia.org/wiki/Tijdlijn_psychologie
    Hij was hoogstens de populariseerder van een geschifte aftakking die het vakgebied tientallen jaren lang op achterstand gezet heeft.
    Als Freud grondlegger van de psychologie is, dan is de uitvinder van het aderlaten de grondlegger van de medische wetenschap.

    Keynes was geen grondlegger van de economie, hoogstens van een stroming binnen de economie. Een stroming die omstreden is, in tegenstelling tot de leer van Newton. En in tegenstelling tot de leer van Freud die niet omstreden is, maar afgedankt.

  32. 40

    Met @36 eens. Op korte termijn NIET bezuinigen, WEL hervormingen doorvoeren die op de (midden)lange termijn positief uitpakken.

    @38: ben het deels met je eens. Alleen maar een flexibelere arbeidsmarkt (lees: bedrijven kunnen iedereen per direct ontslaan) lijkt mij ook niet de oplossing. Zeker niet nu. Maar waar wel een belangrijke hervorming zit op de arbeidsmarkt is het verschil tussen de grofweg twee groepen die er nu zijn: degenen met vaste contracten en opgebouwde rechten die wellicht iets te veel bescherming en rechten hebben enerzijds, en de grote groep flexwerkers/jongeren zonder rechten anderzijds.

  33. 43

    @39: Die tijdlijn zegt helemaal niets. Alles in die lijn van voor Freud dat nu niet volkomen irrelevant is, valt tegenwoordig onder de filosofie of onder de wiskunde.
    Bovendien heeft Freud talloze mensen beïnvloed, zoals Jung en Adler. Bovendien heeft hij allerlei psychologische begrippen geïntroduceerd die nog steeds worden gebruikt. In die zin kun je hem dus zeker zien als de grondlegger van de moderne psychologie. Pas vanaf het tijdperk Freud begint de psychologie een moderne vorm te krijgen.
    Freud markeert dus de overgang naar een ander tijdperk in de psychologie, net zoals Newton dat deed voor de natuurkunde.

    En dat Freud ‘het vakgebied tientallen jaren lang op achterstand gezet heeft’ met zijn ‘geschifte aftakking’ is een subjectieve, uit de lucht gegrepen en volkomen oncontroleerbare bewering.

  34. 44

    @38: De voordelen van flexibele arbeidsmarkten zitten hem zeker niet in de mate van werkgelegenheid onder normale economische omstandigheden. In economisch goede tijden is er vrij weinig verschil tussen het flexibele VS en Denemarken en het zeer rigide Spanje en India anderzijds.

    Het hele punt is juist dat markt zich iets gemakkelijker kan klaren in tijden van crisis. Dat zal zeker niet alles zijn – vandaar de noodzaak van overheidsuitgaven in tijden van crisis en hervormingen in de huizenmarkt – maar het zal wel enorm helpen.
    Punt twee is dat het vrijwel altijd een gegeven is dat meer regeldruk zal uitnodigen tot het vermijden ervan, en zal leiden tot verhoogde barrières voor entree, informele sectoren en corruptie. In tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd hebben landen als China en het eerder genoemde India vrij strenge arbeidswetten, waar geen touw aan vast te knopen is zonder een leger aan juristen. Op zich hebben grote multinationals daar geen last van, maar het zijn vooral mkb die er last van zullen ondervinden.

    Maar inderdaad, arbeidsmarkt hervormingen zijn niet alles. Zo is er mogelijk ook een causaal verband tussen huizenbezit en werkloosheid. Spanje en Griekenland hebben op dit ogenblik een van grootste percentages van huizenbezit van heel Europa. Het is niet moeilijk om voor te stellen dat wanneer je werkloos wordt terwijl je hypotheek loopt je moeilijk kan verhuizen in de hoop op werk. We moeten dus ook af van de huizenbezitfetisj die momenteel overheerst.

  35. 45

    @33
    Volgens mij trek je ongefundeerde conclusies op basis van die grafiekjes. Het feit dat de totale schuldenlast zo is gegroeid zegt weinig over de effecten van stimulering door de overheid dunkt me. Volgens het IMF is de multiplier van stimuleren momenteel >1.

  36. 47

    @28:
    De overheid heeft al die tijd tekorten gedraaid, maar op een zig-zag manier. Telkens net niet genoeg of net niet lang genoeg.
    -en-
    Ik zou dus niet concluderen dat Japan een voorbeeld is waar het draaien van overheidstekorten niet gewerkt heeft. Juist wel, het heeft een catastrofe zoals een depressie van de jaren 30 voorkomen.

    ja, wat is het nou: is Japan een geslaagd voorbeeld van Keynesiaanse stimulering of niet? Dit is een gevalletje van having your cake and eating it.

    @34:
    In de huidige situatie van de Eurozone is het een andere situatie. Het gaat er niet om dat overheden hier zomaar honderden miljarden in de economie moeten “pompen” om een klein beetje groei te bewerkstelligen. Het gaat er vooral om om -niet- te bezuinigen. Om even niet die overheidsprojecten die toch al op de rails stonden te stoppen. Om niet al die ambtenaren te ontslaan of het salaris te bevriezen. Etc etc.

    Hmm.. dit doet mij aan iets denken in het recente verleden.. wat was het ook alweer. Ohja: de beleidsreactie van de geindustrialiseerde landen in 2009!

    In Nederland:
    Crisis- en herstelwet

    Dit wetsvoorstel is gericht op de versnelling van projecten in het ruimtelijke domein, om de economische crisis en haar gevolgen te bestrijden en een goed en duurzaam herstel van de economische structuur van Nederland te bevorderen.

    http://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/32127_crisis_en_herstelwet

    en in de V.S.
    The Car Allowance Rebate System (CARS), colloquially known as “cash for clunkers”, was a $3 billion U.S. federal scrappage program intended to provide economic incentives to U.S. residents to purchase a new, more fuel-efficient vehicle when trading in a less fuel-efficient vehicle. The program was promoted as providing stimulus to the economy by boosting auto sales, while putting safer, cleaner and more fuel-efficient vehicles on the roadways.

    http://en.wikipedia.org/wiki/Car_Allowance_Rebate_System

    en ook in Japan, waar de economie al zogenaamd hersteld was ofzo
    Japan, the world’s second-largest economy, said yesterday it would enact a fiscal stimulus in the region of 10 trillion yen ($100bn) to help pull it out of a deflationary spiral brought on by the credit crunch.

    http://www.guardian.co.uk/business/2009/apr/06/japan-financial-stimulus-curb-recession

    Gedurende de periode 2009-2012 zijn de staatsschulden als percentage van de economie in Nederland, V.S. en Japan (flink) toegenomen: in Nederland van 58% tot 65%, in de V.S. van 76% tot 99,4% en in Japan van 174% tot 200%.

    Tot hoe hoog ‘mag’ de Europese staatsschuld(en) groeien? 100%? 200%? 1000%?

  37. 48

    @47

    Dit is een gevalletje van having your cake and eating it.

    Nee dus. Het is vergelijkbaar met een antibiotica kuur. Die moet je afmaken wil het effectief zijn. Als je te vroeg stopt zakt de boel uiteen.
    Je kan gewoon niet de schulden die zijn gemaakt – ik denk overigens niet alleen voor stimulering, wat denk je van zombiebanken, daar hebben ze in Japen heel erg last van – over een lange periode optellen en dan zeggen: dat is de stimulus.

  38. 49

    @48: Volgens mij kun je het beter vergelijken met een snuif coke. Op de korte termijn werkt het, maar als je er te lang mee doorgaat krijg je een probleem. Het is de bedoeling dat je de wagen aanduwt tot ie start en weer zelfstandig verder kan.
    @45: Ik geloof best dat stimulering door de overheid tot groei leidt, op de korte termijn, maar als de mensen en bedrijven het weer zelf moeten gaan doen komen we bij die grafiek: die laat zien dat we op de lange termijn steeds meer schulden en steeds minder groei kunnen verwachten. En waar hebben we die groei ook eigenlijk voor nodig?

  39. 50

    @47: “ja, wat is het nou: is Japan een geslaagd voorbeeld van Keynesiaanse stimulering of niet? Dit is een gevalletje van having your cake and eating it.”
    Japan is succesvol gewees in het voorkomen van een gigantische depressie. In die zin heeft het dus gewerkt en kun je het een geslaagd voorbeeld noemen. Alleen is het beleid net niet groot genoeg geweest om de economie echt te doen groeien. Dus als je puur naar GDP kijkt zal de pessimist zeggen: die is 20 jaar lang nauwelijks gegroeid. En ten onrechte concluderen dat -dus- de overheidstekorten niet gewerkt hebben. Maar als je het vergelijkt met waar het GDP zónder overheidsingrijpen geweest was, kun je een heel andere conclusie trekken. Zonder overheidstekorten was het GDP met 50-100% gedaald. Zie plaatje 12:
    http://www.businessinsider.com/richard-koo-the-world-in-balance-sheet-recession-2012-4?op=1

  40. 51

    @49: “Het is de bedoeling dat je de wagen aanduwt tot ie start en weer zelfstandig verder kan.”
    Ja precies. Dat is wat ik ook zeg. En al die economen als krugman, Koo, Bezemer, Jacobs, etc.

    Zodra de economie weer gezond is en de private sector zelfstandig groeit, zal de overheid moeten stoppen met grote tekorten draaien. Dat zal ook automatisch gebeuren, omdat a) minder uitkeringen uitbetaald worden
    b) meer belastingn binnen komen

  41. 52

    @49
    Als de economie groeit dan nemen ook de belastinginkomsten toe. Ik durf de bewering wel aan dat als de Nederlandse overheid anders op crisis had gereageerd (contra-cyclisch) dat de staatsschuld als percentage van het BNP lager was geweest. Hier is vrij veel empirisch bewijs voor. Je kunt je afvragen of de schuld dan dus hoger (absoluut) of lager (relatief) is.

    Je laatste vraag is andere, één die moeilijker te beantwoorden is bovendien. Het is een structurele vraag die zeker in de toekomst beantwoord moet worden (al was het maar vanwege grondstoffenproblematiek), one way or the other, maar hij staat in mijn ogen los van de actuele conjuctuurvraag.

  42. 54

    @47 De crisis- en herstelwet is echt absoluut geen keynesiaanse stimulering. Er gaat geen zak geld ergens heen. Het is bepaald niet economisch bedoeld en heeft nagenoeg alleen ruimtelijk effect.

    Ruimtelijk effect in die zin dat het eigenlijk elk natuurbeschermingsrecht of milieurecht of rechtsbescherming bij onteigening, dat in de weg stond aan infrastructurele werken heeft geprobeerd buiten spel te zetten met middelen als het relativiteitsvereiste (zodat als je niet zelf een boom bent je niet kan klagen dat hij wordt omgekapt). Voor de rest is er nog een rare bepaling waarin tijdelijk verhuur gemakkelijker wordt gemaakt door de huurbescherming op te heffen.

    Het is de met stip de slechtste wet in de Nederlandse wetsgeschiedenis. Er zijn de meeste amendementen op gekomen in de eerste kamer. De opstellers hebben niet adequaat rekening kunnen houden met alle andere ruimtelijke regelgeving die ook nog tegelijk in werking trad om alles nog maar sneller te maken (er speelden toen 5 grote wetswijzigingen) met als gevolg dat er reparatiewetten zijn geweest om bijvoorbeeld het woord projectbesluit uit de bijlage te verwijderen, omdat die rechtsfiguur al bij inwerkingtreding niet meer bestond. Door al die fouten werd elke procedure volgens die wet zo absurd ingewikkeld dat alleen juristen er blij mee waren. Gelukkig gold hij tot 2017. Erg genoeg gelden grote delen nu alweer permanent. Goden zij dank is die rare bepaling over de huurbescherming niet meer geldig want die sloeg echt helemaal nergens op.

    Keynesiaanse maatregel mijn kont. Dat is veel te veel eer voor zo’n prutswet.

  43. 55

    @54: Ik ben niet voor de Crisis-en-Herstelwet, ik gebruik het als illustratie voor wat #34 zegt wat er gedaan moet worden (investeringen naar voren halen). Maar wel goed dat je dit noemt: stimulering (in dit geval van de bouw- en vastgoedsector) heeft niet alleen positieve kanten voor de economie, maar ook negatieve kanten wat betreft milieu en ruimtelijk ordening.

    Wat mij stoort in de discussie is het volgende:
    Nee dus. Het is vergelijkbaar met een antibiotica kuur. Die moet je afmaken wil het effectief zijn. Als je te vroeg stopt zakt de boel uiteen.

    Het grote verschil met antibiotica is dat een onafgemaakte kuur niet leidt tot een verdubbeling van je (staats)schuld en een land vol onafgemaakte infrastructurele projecten. Keynesiaanse stimulering is geen one-way bet. Hetzelfde geldt voor bezuinigen, natuurlijk. Bij de voorstanders van austerity lijkt het mantra ook te zijn: ” werkt het niet? dan hebben we niet genoeg gedaan!”. Een beetje meer creativiteit is gewenst. Aan de voorstanders van Keynesiaanse stimulering: formuleer nou eens een falsifieerbare hypothese.

  44. 56

    @15:
    In de Tweede Wereldoorlog werd liberalisme namelijk in verband gebracht met de economische crisis en werkloosheid uit de jaren 30. (wiki over VVD ).

  45. 57

    @55: Het is me niet helemaal duidelijk waar je naar toe wilt (nb lees dit niet als aanval, ik ben oprecht geinteresseerd in het punt dat je wilt maken).

    Als je zegt: het is niet zo simpel als “stimuleren en het komt allemaal goed”, dan geef ik je helemaal gelijk. Er zijn vele manieren om als overheid fiscaal beleid te voeren. Je kunt bepaalde belastingen verlagen, bepaalde uitgaven verhogen, bepaalde projecten beginnen, etc etc. Er zullen zeker verschillen zijn in effectiviteit tussen al die manieren. Het zal ook zeker mogelijk zijn dat bepaalde vormen van fiscaal beleid juist negatief uitpakken.

    Maar de basis moet toch zijn, volgens mij, om eerst te begrijpen hoe het werkt met de verschillende sectoren in een economie. Hoe de verschillende sectoren, per definitie, niet tegelijk minder uit kunnen gaan geven zonder dat dat de economie nog verder naar beneden trekt. Immers, de uitgave van de een is de inkomsten van de ander. Hier is geen ingewikkeld economisch model met allerlei aannames voor nodig om dit te bewijzen. Het is een wiskundige waarheid.

    Het is helaas iets wat de meeste politici en veel economen nog niet begrijpen. Zelfs het IMF heeft moeten toegeven dat ze verkeerd zat, al zullen ze dat niet met zoveel woorden zeggen. Ondertussen roept Rutte alleen maar: als jullie (=burgers) nou meer uit gaan geven, kan ik minder uitgeven. En dan maar hopen dat mensen dat gaan doen. Terwijl ze met een hypotheek zitten die hoger is dan de waarde van hun huis. En terwijl hij ook de belastingen verhoogt.

    Het enige idee achter het verhaal van de austerity bepleiters is het al besproken vertrouwensfee verhaal: het idee dat als burgers en bedrijven horen dat de overheid haar “huishoudboekje op orde gaat brengen”, dat die burgers en bedrijven dan opeens “vertrouwen krijgen” en geld gaan uitgeven of investeren. Ik begrijp werkelijk niet hoe dit zou moeten werken.

    In elk geval, je moet het dus eerst eens kunnen worden over dit basisidee: dat een private sector niet kan ontschulden als een overheid tegelijk minder gaat uitgeven, dat een overheid die in zo’n situatie extra bezuinigt en lastenverzwaart de economie alleen maar meer schaadt. Pas dan is de volgende stap hoe je dit gaat uitwerken in beleid. En daar zijn weer legio keuzes mogelijk. Centrale banken die obligaties of andere assets opkopen, belastingverlagingen, steunen van hypotheken die onder water staan, grote projecten opstarten, etc etc. Ongetwijfeld kun je hier alsnog de fout mee in gaan. Als geld op de verkeerde plekken terecht komt, schiet je er alsnog niets mee op. Zo is de uitkomst van wat Japan nu aan het doen is, denk ik erg onzeker (met het beleid van de centrale bank die gewoon roept: we gaan net zoveel assets opkopen totdat de beurzen op X staan).

    Ik geloof zelf meer in een bottom-up benadering dan de top-down benadering die nu gebruikt wordt in de VS en japan. Daar worden met allerlei monetaire middelen rentes extreem laag gehouden en beurzen opgekrikt om een soort welvaartseffect te creëren, in de hoop dat mensen zich rijker voelen en daarom meer uit gaan geven. Maar ik vraag me af wie daar nu echt beter van worden. De grote financiele spelers en banken of de gewone burger? Een bottom-up benadering zou ik zien als het meer financiele ruimte geven aan de “gewone man”. Als die gewone werkende mensen hun hypotheken af kunnen betalen, voldoende over houden van hun loon, sowieso werk hebben, is er ook weer voldoende vraag in de markt. Bedrijven zien dat en gaan dan wel weer investeren. Waarmee weer nieuw geld in de economie gepompt wordt. En banken gaan ook weer kredieten geven aan die bedrijven, omdat ze weten dat er iets te verdienen valt voor die bedrijven.

  46. 58

    @55 ja analist ik begrijp dat het je niet te doen is om de Chw en dat het je om iets volledig anders te doen was, het gaat mij erom dat het weinig zin heeft om de Chw ergens bij te halen als argument voor wat dan ook omdat die wet iets anders voorstelt dan wat er gebeurt en iets anders zegt voor te stellen dan wat het zegt en het bovendien noch bereikt wat het zegt noch wat het beoogt.

    Het mantra van crisisherstel dient niet om procedures van door iedereen gewenste investeringen te versnellen, maar om omstreden investeringen er door te drukken door hinderwetgeving buiten spel te zetten.

    Lukraak bouwen dus, en daar was iedereen al tegen, ook @34.

    http://www.gwwkosten.nl/nieuws/n12231-crisis-en-herstelwet-versnelt-uitvoering-projecten-niet.aspx http://www.deboercommunicatie.nl/2010/06/%E2%80%9Ccrisis-en-herstelwet-kan-voor-woningbouw-averechts-werken%E2%80%9D/
    http://neprom.iburo.nl/dossier-taxonomie-overzicht-archief-detail/wat-de-crisis-en-herstelwet-wel-en-niet-brengt

  47. 59

    Chw ergens bij te halen als argument voor wat dan ook omdat die wet iets anders voorstelt dan wat er gebeurt en iets anders zegt voor te stellen dan wat het zegt en het bovendien noch bereikt wat het zegt noch wat het beoogt.

    Waarom niet. Dit is Keynesiaanse stimulering in de beleidspraktijk. De Crisis en Herstelwet zegt heel concreet het doel te hebben de crisis te bestrijden door het stimuleren van de economie o.a. door middel van het naar voren halen van infrastructurele projecten. In principe hetzelfde wat #34 betoogt.

    Lukraak bouwen dus, en daar was iedereen al tegen

    Uiteraard. Maar in de praktijk zie je dus dat stimuleringsmaatregelen in woord wel eens neerkomen op ‘lukraak bouwen’. Ik wil graag weten wat voor’n mechanismen de heren Matthijs2 en Michel (of Ewald Engelen en Bas Jacobs) in de pijpleiding hebben zitten om de praktijk beter te laten aansluiten op hun theorie.

  48. 60

    @#57:
    Het is me niet helemaal duidelijk waar je naar toe wilt

    Apart zeg. Ik dacht dat het falsificatieprincipe algemeen bekend is in hoger opgeleide kringen. In ieder geval: je zegt dat Keynesiaans stimuleren noodzakelijk is om uit een diepe crisis te komen. Die bewering ondersteun je met de ervaring van Japan: zij hebben flink gestimuleerd en de crisis/depressie is min of meer tot staan gebracht. Daar tegenover stel ik de wereldwijde stimuleringsmaatregelen van 2009: die gaven een korte impuls aan de economie maar lijken nu uitgewerkt te zijn. Daarop antwoord jij met “de stimulering was niet (lang) genoeg”.

    Is er een hypothetisch geval te bedenken waardoor jij van gedachten kan veranderen? Is je hypothese falsifieerbaar? Hoe groot moet het gat tussen overheidsuitgaven en economische groei zijn voordat jij zegt “oke, in dit geval lijkt Keynesiaanse stimulering niet te werken”.

    Het zal ook zeker mogelijk zijn dat bepaalde vormen van fiscaal beleid juist negatief uitpakken.

    Kan je je dan niet beter focussen op het verschil tussen “goede” en “slechte” stimulering ipv het stimuleringsevangelie in het algemeen te verkondigen? Ik denk dat er best wel veel mensen on the fence zitten: ze zien de hoge werkloosheid van nu met lede ogen aan maar hebben ook geen zin in 200% staatsschuld over 10 jaar.

    Centrale banken die obligaties of andere assets opkopen, belastingverlagingen, steunen van hypotheken die onder water staan, grote projecten opstarten, etc etc.

    en dat is anders dan het beleid nu want??? of het is niet genoeg momenteel? je punt is kwalitatief maar je kritiek op de status quo is kwantitatief zo lijkt het.

    Ik geloof zelf meer in een bottom-up benadering dan de top-down benadering die nu gebruikt wordt in de VS en japan.

    Zonet heb je het nog over ‘grote projecten’. Pure retoriek is dit. Overheidsingrijpen lijkt mij per definitie ‘top-down’.

  49. 61

    Hahaha ja dan geef ik het op,in de praktijk komen alle investeringsmaatregelen neer op geld geven aan vrienden. Want als je geld uitdeelt heb je vele vrienden. Ik denk niet dat Keynesianen een oplossing hebben voor dat bestuurders en politici A zeggen en B doen.

  50. 63

    Het spreekt vooral in het nadeel van politici. Er is niets (edit: nou ja niet veel) zo moeilijk als het weggeven van geld. Economen die daar geen rekening mee houden, zijn ook geen goede economen nee. Maar ik denk dat Bas Jacobs daar ook wel afdoende mee rekening houdt. Zie bijvoorbeeld hier: http://basjacobs.wordpress.com/tag/rendement-onderwijsinvesteringen/
    Ewald Engelen weet ik niet zo en van de reaguurders hier heb ik geen idee. Die moeten dat zelf maar zeggen.

  51. 64

    @60: maar het punt is juist dat er nauwelijks stimulerend beleid is (geweest). In Europa hebben alle landen juist veel bezuinigd en lastenverzwaard. Het werd politiek misschien verkocht als “groei en herstelwet” of dergelijke termen, maar in de praktijk kwam het (in Nederland) neer op 40 miljard bezuinigen op X, Y en Z en dan voor een schamele 300 miljoen ergens wat instoppen en dat stimuleren noemen. De komende tijd 10% van de ambtenaren ontslaan zou ik geen stimulerend beleid willen noemen.

    Zonet heb je het nog over ‘grote projecten’. Pure retoriek is dit. Overheidsingrijpen lijkt mij per definitie ‘top-down’.
    Daar heb ik het helemaal niet over en ben ik ook helemaal geen voorstander van. Als je in Nederland kijkt, hoeft de overheid helemaal geen nieuwe Deltawerken oid aan te gaan leggen. Alleen al NIET bezuinigen, NIET de BTW verhogen, etc zou al een stimulerend effect hebben of op zijn minst een minder schadelijk effect.

    Het is jammer dat het in dit soort discussie vaak zo polariserend tekeer gaat. Ik probeer juist uit te leggen hoe het zit met de balansen van de verschillende sectoren (zie verhaal Koo) en dat overheidstekorten nu nodig zijn om de private sector te laten deleveragen. Dat is iets heel anders dan pleiten voor lukraak stimuleren in de zin van het opzetten van grote (wellicht niet zo goede) projecten of willekeurig bakken geld uitdelen o.i.d.

  52. 65

    @64:

    In Europa hebben alle landen juist veel bezuinigd en lastenverzwaard.

    Ik heb dit al eerder gevraagd: waaruit blijkt dat dan? In NL was bijvoorbeeld helemaal geen sprake van bezuinigingen (ruim 20% groei in uitgaven de laatste 7 jaar).

    Misschien dat enkele uitzonderingen als Griekenland of Spanje een beetje gas terug hebben genomen met uitgeven omdat ze simpelweg niet meer konden lenen op de kapitaalmarkt, maar dat kun je toch niet serieus “bezuinigen” noemen??

  53. 66

    @30:
    De VS sub prime derivaten zwendel verzwakte onze banken inderdaad.
    De volgende klap was de euro klap.
    Beide zaken staan los van elkaar.
    Al in 2003 bleek dat de euro, zoals ook voorspeld, groei afremde.
    Wat niet voorspeld was dat het verdrag van Maastricht, geen hulp, met voeten zou worden getreden.
    Op dit moment is de werkloosheid in EU landen met euro een vijfde hoger dan in EU landen zonder, resp 12 en 10 %.

  54. 67

    Over stimulus in Europa, dat wil zeggen de vraag heeft Europa nu wel/niet gestimuleerd: ik meen dat men pas in 2010 echt is begonnen met bezuinigen door de crisis in Griekenland.

    In het begin werd niet gestimuleerd, of niet bijzonder veel (?) maar er werd wel indirect gestimuleerd omdat de sociale voorzieningen hier beter zijn. Beter dan in de VS. Uitkeringen werken als een automatische stabilisator van de economie. In de VS “rijden liever zonder ABS”.

    Je ziet dan ook dat na 2010 Europa gaat afzakken t.o.v. de VS. Ik heb de figuur op mijn eigen blog staan

  55. 69

    @68 leg uit, ik weet niet wat je bedoelt.

    De euro heeft als aanjager gediend in zuid-europa, de bubble die daardoor is ontstaan is juist de oorzaak van de huidige crisis. Dat is wat ze daar nu aan het afbetalen zijn.

    En wij (en Duitsland) hebben er aan verdiend.

  56. 70

    @69:
    Hoe kun je concluderen dat ‘we’ eraan hebben verdiend als we ze miljarden hebben uitgeleend waarvan het maar de vraag is of we die ooit terugzen? Misschien dat exporterende bedrijven er een leuk centje aan hebben verdiend, maar dat is niet bepaald ‘we’, toch?

  57. 71

    @70 Als Nederland als geheel hebben we daar aan verdiend. Bedrijven, hun werknemers, en niet te vergeten de belastingbetaler.

    Het geld dat werd uitgeleend (door banken) werd gebruikt om spullen bij ons te kopen.

    Dat de schulden slecht zijn geworden komt omdat het een bubbel was.

  58. 73

    @72
    Ik proef enige selectieve verontwaardiging in je opmerking.

    Het geld is allang binnen en op de bank gezet.
    Daarna moest het ergens heen. Het moest gerecycled worden. De banken hebben dat in zuid-europa geinvesteerd. Leuke bouwprojecten en zo.

    Waar een debiteur is, is ook een crediteur.

  59. 74

    @73:
    Het geld is allang binnen en op de bank gezet.

    Hoe kan het dan dat wij de Grieken geld moesten ‘lenen’ ?

  60. 75

    @74
    Omdat hun landen toch al minder concurrerend waren werd hun eigen industrie minder of verdween omdat bescherming van je eigen industrie uit den boze is. Vrije markt immers. Weg grenzen. Vrij verkeer van kapitaal/goederen en diensten.

    Toen de geld unie begon kreeg de Grieken – en anderen – veel geld aangeboden voor zeer lage rente, de rente was overal ongeveer gelijk. (Dat is nu wel anders!)

    Griekenland kon op die manier boven haar standaard leven.
    In andere landen veroorzaakte de instroom van geld bubbels (zoals ik eerder al schreef)

    Dat geld uit het noorden kwam van Nederland en Duitsland omdat die een overschot hebben op de betalingsbalans. Ze verdienen meer dan ze uitgeven. Dat geld moet ergens heen. Het moet “gerecycled worden”. Dat gaat dan in de vorm van een lening weer terug naar de landen waar het is verdiend, om zo weer op nieuw in roulatie te komen. Met het geleende geld werden bedrijven in het Noorden betaald.

    Wat had moeten gebeuren was dat het geld dat bij ons werd verdiend geïnvesteerd werd, via een soort van Europees ontwikkelingsfonds of bank. Dat zijn ook leningen, maar dan in verstandige dingen die op termijn Grieken, enz. in staat zou stellen om wel met ons te concurreren.

    Dat is niet gedaan. Niemand had daar eigenlijk over nagedacht. Men dacht: vrij laten is het beste, niet te veel reguleren. Leve de vrije markt.

  61. 76

    Wat had moeten gebeuren was dat het geld dat bij ons werd verdiend geïnvesteerd werd, via een soort van Europees ontwikkelingsfonds of bank

    Er werd geen geld verdiend.
    Als klanten niet betalen kun je de export beter in zee storten, dan is veel duidelijker wat we aan het doen zijn.

  62. 77

    @75:

    Toen de geld unie begon kreeg de Grieken – en anderen – veel geld aangeboden voor zeer lage rente, de rente was overal ongeveer gelijk.

    Wat zou de oorzaak zijn voor die zeer lage rente? De “vrije markt”? Of misschien toch eerder expliciet beleid van centrale banken?

    En wat heeft een “geld unie” te maken met een “vrije markt”? Wil je soms suggereren dat zoiets als een “geld unie” bottom-up ontstaat?

    Je suggereert dat de “vrije markt” de oorzaak is van allerlei ellende, maar heb je enig idee wat de betekenis is van het begrip “vrije markt”? Wat voor definitie hanteer jij hiervoor?

  63. 78

    @77:
    De geldgevers hadden het verdrag van Maastricht niet goed gelezen of begrepen, no bail out.
    Ze kregen nog gelijk ook, Merkel ging door de knieën.
    Zonder euro hadden de zuidelijke landen er nooit zo’n bende van kunnen maken.

  64. 79

    @76

    Er werd geen geld verdiend.

    leg dit uit, als je wilt dat ik hierop reageer.

    @77

    Wat zou de oorzaak zijn voor die zeer lage rente? De “vrije markt”? Of misschien toch eerder expliciet beleid van centrale banken?

    Nee, het ging om leningen aan particulieren. Een Centrale Bank bepaalt alleen maar de korte rente van geld dat ze aan banken leent. De rente die banken vragen, en die bijvoorbeeld overheden en bedrijven moeten betalen wordt door de markt bepaald. Dat is afhankelijk van allerlei inschattingen en van de markt. Bijvoorbeeld de verwachte inflatie en het risico.

    Je legt zelfs de vinger op een zekere plek: de markt heeft zich hier deerlijk vergist. Men dacht namelijk dat het wel goed zat, en dat we nu overal een soort van Duitsland waren geworden, en iedereen betaalde daarom “Duitse rente”.

    Dat veranderde in het tegendeel door en na de crisis. (Met name door Griekenland). Het sloeg toen direct om naar het andere extreem – rente die veel te hoog is.

    Het laat zien dat “vrije markt” ook zo zijn beperkingen heeft.

    Dit was vooral een fout van de ECB: die had alles moeten doen om geen bubbels te laten ontstaan die hiervan het gevolg waren. Maar dat soort ingrepen liggen altijd moeilijk: wie wil er nou een einde maken aan succes? Want dat wordt nu vaak vergeten: iedereen vond het toen – voor 2008 – een groot succes. De economie in het Zuiden, Spanje en Ierland met name was ‘booming’.

    @78

    Zonder euro hadden de zuidelijke landen er nooit zo’n bende van kunnen maken.

    Ja, inderdaad. De euro is een grote bron van ellende geweest. Niet zo zeer de munt zelf, maar de manier waarop zij wordt beheerd. Het monetaire beleid waarbij alleen naar inflatie wordt gekeken en niet naar andere dingen zoals b.v. die bubbels waar ik het al over had en de werkgelegenheid, zoals nu. Ook het krap-geld beleid, en de te hoge rente zorgen nu voor grote problemen, net als de lage inflatie en de opgelegde bezuinigingen.

    Dit beleid dat wordt gevoerd in naam van de stabiliteit veroorzaakt grote onstabiliteit, onzekerheid en vooral heel veel leed. Op dit moment komt een grote migratie op gang van jonge mensen van Zuid naar Noord, en dat zal weer andere grote maatschappelijk gevolgen hebben op termijn. Hier, maar ik denk nog meer in het Zuiden (braindrain).

    De euro wordt duur betaald.

    We komen er echter niet meer vanaf. Dus we zullen wat aan dat beleid moeten doen.

  65. 80

    @79:

    Een Centrale Bank bepaalt alleen maar de korte rente van geld dat ze aan banken leent.

    … en daarmee dus bijna automatisch de rente die de banken aan derden vragen. Helemaal gecombineerd met de (indirecte) bailouts van landen die hun leningen niet terug betalen moet je concluderen dat centrale banken op zo’n manier de markt manipuleren dat je onmogelijk kan spreken van een “vrije” markt.

    In een vrije markt is er geen centrale planner met onmetelijke machten die in zijn glazen bol kijkt en eventjes de rente vaststelt.

  66. 81

    @79:
    Het lijkt me nogal voor de hand liggen, dat leveren aan klanten die niet betalen, geen winst kan opleveren.

    Wat betreft de euro, daar komen we vanaf, Frankrijk is de laatste nagel aan de euro doodskist.
    Ik had ooit de hoop beheerst er vanaf komen, die heb ik opgegeven.

    Waarom, en hoe, we van de euro af kunnen, en moeten, lees Bootle, ‘Leaving the euro’, het artikel werd bekroond en verscheen of begin dit jaar of eind vorig jaar.
    Bootle is van het instituut Capital Economics, Londen.

    Verder begrijp ik niet hoe je het over krap geld en hoge rente kunt hebben.
    De ECB geeft binnenkort geld toe, de rente is net verlaagd van driekwart naar een half procent.

  67. 82

    @80:

    … en daarmee dus bijna automatisch de rente die de banken aan derden vragen.

    “bijna automatisch” – ? Ik denk dat het hoogstens de ondergrens is. Je gaat niet in op de andere factoren die ik noem.

    In een vrije markt is er geen centrale planner met onmetelijke machten die in zijn glazen bol kijkt en eventjes de rente vaststelt.

    “glazen bol” – nou nee, de centrale bank kijkt naar de economie zoals die op dat moment is. Is de economie oververhit dan verhoogt ze de rente, is de economie in recessie dan verlaagt ze de rente.

    “onmetelijke machten’ – het is waar dat een centrale bank veel macht heeft. Dat kan echter niet anders is in de praktijk gebleken. In de eerste plaats moet er iemand zijn die het geld drukt, die bepaalt hoeveel er in omloop is. En in de tweede plaats moet er een lender-of-last-resort zijn. Als die er niet is wordt het systeem heel instabiel. Dat heeft de 19e en begin 20e eeuw laten zien. Als er krachtig en adequaat economisch en monetair beleid is (zoals tot de jaren 70) dan is er sprake van groei en stabiliteit (die twee gaan vaak samen).

    Jou probleem is meer dat het niet meer voldoet aan de definitie van “vrije markt”. Maar waarom vind je dat zo belangrijk?

  68. 83

    Het probleem nu is dat centrale banken de rente wel kunnen verlagen, maar dat er dan nog steeds niet geleend en uitgeleend wordt. Burgers met grotere hypotheken dan de waarde van hun huis lenen niets en willen alleen maar zoveel mogelijk sparen en aflossen. Bedrijven die zien dat burgers te weinig uitgeven investeren niet en lenen dus niet. Banken zien dat de mogelijkheden van bedrijven om winstgevend te zijn zeer beperkt zijn en zijn dus ook huiverig om kredieten te verstrekken. In zo’n situatie is het verlagen van rentes door centrale banken te vergelijken als het duwen van een slap koord. Kredietverlening komt pas op gang als er vraag naar is. Het is een autonoom proces in de vrije markt tussen bedrijven, consumenten en private banken. Wat de centrale banken alleen maar kunnen doen met bepalen van rentes is de randvoorwaarden beinvloeden.

    Verder eens met Michel. Zonder centrale banken zou je een zeer chaotische situatie krijgen met constant gigantische booms en busts, bankruns, etc.

  69. 84

    @81:

    klanten die niet betalen

    Maar ze betalen toch wel? Waarom denk je dat ze niet betalen? Als iemand een huis koopt met hypotheek dan mag de verkopende makelaar toch ook zeggen dat hij geld heeft verdiend?

    Wat exit betreft: de gevolgen worden volgens mij ernstig onderschat. De economische crisis die dit te weeg zal brengen – hier en in het Zuiden – is veel groter dan de crisis die we nu hebben. Ik denk krimp van de economie van 10% of meer. Dit is echt veel en veel duurder dan de “hulp” die we nu geven.

    Bovendien zit er een zwak punt in:

    The early stages of planning for a euro exit should be conducted in secret, althoughit will be difficult to maintain the secrecy for long

    Hoe lang moet het geheim blijven? Hoeveel mensen weten er van? (belangrijk voor het nivo van geheimhouding) Het minste gerucht is voldoende om de euro als een kaartenhuis in elkaar te laten zakken, op een ongecontroleerde manier.
    Een complexe operatie als het veranderen van een munt heb je veel mensen voor nodig. Over de invoering hebben ze hoelang gedaan? 10 jaar? En dat is relatief makkelijk, het ontvlechten is veel ingewikkelder.

    Ook is de schade die we nu leiden “zelf aangedaan” – het is helemaal niet nodig. Dat komt door het economisch wanbeleid. Het heeft te maken met hoe de euro werkt, maar het economisch/monetair beleid (bezuinigen, geld krapte, lage inflatie) zijn de echte oorzaak.

    Verder begrijp ik niet hoe je het over krap geld en hoge rente kunt hebben.
    De ECB geeft binnenkort geld toe, de rente is net verlaagd van driekwart naar een half procent.

    De ECB is veel kariger met hulp en rente verlaging de US. Zie je daar soms ook van die doemscenario’s?

  70. 86

    @82:

    Ik denk dat het hoogstens de ondergrens is.

    Maar wel een cruciale: door de money multiplier ontstaat er een veelvoud van geld gebaseerd op die eerste lening van de centrale bank. Hoe meer fiat geld er zo op de markt komt, hoe groter de kans op misallocatie van dat geld, en daarmee ook een grotere kans op allerlei bubbels, zie @83.

    Jou probleem is meer dat het niet meer voldoet aan de definitie van “vrije markt”. Maar waarom vind je dat zo belangrijk?

    Je suggereert in @75 (corrigeer me als ik me vergis) dat de ellende in Griekenland is veroorzaakt door het wegvallen van grenzen, vrij verkeer van kapitaal, etc, m.a.w. dat de bubbels er ontstonden door afwezigheid van overheids – of centrale bank interventies.

    Daarentegen vraag ik me af of bijv. Goldman Sachs net zo gretig in Griekenland had kunnen/willen “investeren” als ze bij de FED een hogere rente hadden moeten betalen, of van tevoren niet zeker wisten dat er bailouts zouden komen in het geval van Griekse wanbetaling. Is in dit voorbeeld niet de overheid/centrale bank (mede-)veroorzaker van bubbels, juist door interventies in de geldmarkt?

    …het is waar dat een centrale bank veel macht heeft.

    Mooi dat we het daarover eens zijn. Waarom zou je zoveel macht willen toevertrouwen aan enkele niet-gekozen bestuurders die via een draaideur warme contacten hebben met partijen die gebaat zijn bij voorkennis en manipulatie van de markt? Of in het beste geval zich af en toe vergissen en daarmee grote schade aanrichten door bubbels?

    @83:

    Burgers met grotere hypotheken dan de waarde van hun huis …

    Dit is een mooi voorbeeld van misallocatie van kapitaal. Wilde je soms suggereren dat te lage rente van centrale banken hier geen rol in speelt? Of is het puur toeval dat sinds eind jaren ’90 overal op de wereld vastgoed bubbels zijn ontstaan, tegelijk met verlaging van de rente door centrale banken? Met of zonder de “deregulering” voor financiele instellingen: waar kwam toch die enorme hoeveelheid geld vandaan die in die bubbels ging zitten?

    Zonder centrale banken zou je een zeer chaotische situatie krijgen met constant gigantische booms en busts, bankruns, etc.

    Zijn er voor 1913 veel booms en busts geweest met een magnitude zoals we die nu kennen, of zoals tijdens de dot com bubble zo’n 10 jaar geleden, of zoals tijdens crisis in de jaren ’30? Zijn er voor 1913 (bijv. in de VS) periodes geweest met werkloosheid langdurig boven de 10%?

    …maar het economisch/monetair beleid (bezuinigen, geld krapte, lage inflatie) zijn de echte oorzaak.

    1. Er wordt niet bezuinigd, zie mijn 2 eerdere posts met bron,
    2. Geld krapte??? Het geld groeit overal bijna letterlijk aan de bomen … en vindt zijn weg naar de Dow Jones, Nikkei, etc.
    3. Waar is hoge inflatie goed voor, behalve voor de partijen die het geld als eerste mogen uitgeven/drukken?

  71. 87

    Mo @86 heeft denk ik wel een punt dat het goedkope monetaire geldbeleid niet de gouden oplossing is voor de problemen nu. En wellicht of waarschijnlijk ook juist de oorzaak is van veel problemen.

    Wat hier volgens mij speelt is het onjuiste economische model dat lange tijd (en nog steeds!) door de mainstream economen gehanteerd werd. In die modellen, die ook door de centrale bankiers gebruikt werden, speelde geld en schuld eigenlijk geen rol. Geld, schuld en banken werden puur gezien als intermediairs tussen de transacties in de echte economie. Dit omdat de een zijn schuld de ander zijn bezit is. Kun je dus mooi tegen elkaar wegstrepen en weglaten in je computermodel. Maakt niet uit wie de schuld heeft. En dat samen met het idee dat “de markt het altijd goed heeft”, volledige rationeel is, etc , zorgde er voor dat men er vanuit ging dat er altijd evenwichten zouden ontstaan, als je de markten maar vrij laat. Maar ondertussen ontstonden er dus juist wel bubbels (zoals de vastgoedbubbels). Dit zijn zichzelf versterkende onevenwichtige situaties. Prijzen van iets stijgen, waardoor mensen er in gaan investeren, waardoor de prijzen verder stijgen, etc. Totdat de muziek stopt. Klassieke pyramidespellen dus.

    Centrale banken spelen dus wel een essentiele rol. Maar ze kunnen ook dingen fout doen. En monetair beleid is niet het enige instrument waar je op zou moeten vertrouwen om een economie weer aan de praat te krijgen.

  72. 88

    @86 Ik sluit me geheel aan bij Matthijs2 @87 . Het is onvoorstelbaar maar waar dat in de modellen geld en financiële markten niet worden meegenomen. Dat is waarschijnlijk de reden voor de blinde vlek bij de ECB – ik had het in dit artikel kunnen noemen.

    Over de oorzaak van de crisis in Griekenland: dat was een combinatie van factoren, een waarvan je zou kunnen zeggen het niet ingrijpen van de overheid was (ECB en EU) en het wel, maar verkeerd handelen van een andere overheid: de Griekse natuurlijk. Dit werd inderdaad mogelijk door bijzondere omstandigheid dat ze inde Euro zaten. Maar ook zonder Euro waren er problemen geweest, alleen zouden de gevolgen niet zo groot zijn geweest. Door de euro, en het vasthouden van Duitsland aan de eis dat alle schuldeisers terugbetaald moesten worden is het geëscaleerd. En die escalatie werd erger ook weer juist, door die euro en het vervolgens (weer) weigeren van de ECB om in te grijpen (dat wil zeggen leningen te garanderen voor andere staten zoals Italie en Spanje) … ik schrijf het hier nu allemaal heel kort. Het is gewoon erg veel en complex deze crisis.

    Over de Grote Depressie: Ja ook daarvoor waren er enrstige crises. Ik weet niet of er bij waren die even erg waren als de Grote Depressie, maar het was wel frequent, en had vaak ernstige gevolgen. De Grote Depressie was wel heel ernstig, en duurde ook heel erg erg lang door een aantal omstandigheden. Een daarvan was de schaal waarop. Dat is natuurlijk iets dat te maken heeft met de globalisering die toen ook bezig was. Verder was ook hier overheidsingrijpen en de afwezigheid van overheidsingrijpen de oorzaak van de ernst. Landen gingen de grenzen sluiten voor elkaar export. Hierdoor verminderde de internationale handel. Iets anders was het feit dat men banken niet redde + de afwezigheid van een adequaat bank-controle systeem dat leningen van kleine spaarders garandeerde. En last, but not least natuurlijk de goudstandaard. Die had de zelfde werking als de euro nu heeft overigens: het is “geld” waar de landen de waarde niet van kunnen bepalen zoals bij gewoon geld. Om financiers te overtuigen dat je genoeg reserves hebt gingen overheden toen de rente verhogen. Dat is heel, heel slecht in zo’n situatie.

    Over de hoeveelheid geld: ja het is waar. Er is ontzettend veel geld “gemaakt” door centrale banken om de economie te helpen starten. Zoals Matthijs2 hiervoor al zij: dat is als het duwen van een slap koord. Het helpt niet genoeg. Veel beter zou het zijn als regeringen fiscaal zouden stimuleren: dus geld lenen om dat geld vervolgens in de echte economie te brengen door te investeren. Het liefst natuurlijk in nuttige dingen, zoals in de jaren dertig werd gedaan.
    Dat geld dat nu is gemaakt blijft echter hangen in de financiële wereld, het komt niet in de echte economie terug. Voor een deel wordt dat geld overigens nu al weer afbetaald (het was ook alleen maar uitgeleend).

  73. 89

    @86: Ik zie dat ik je vraag over hoge inflatie nog niet heb beantwoord. (sorry, het is gewoon erg veel)

    Hoge inflatie in Europa (zeg onev. 4% ipv 2%) zou heel goed zijn omdat de oude leningen dan op den duur minder pijn gaan doen. Met andere woorden: ze worden gewoon minder waard in de loop van de tijd. Nu kun je zeggen: dat is oneerlijk tov de mensen die het geld hebben uitgeleend. Dat is zo, maar nu zijn het mensen zoals jij en ik die alle lasten moeten draaien voor de problemen die zijn veroorzaakt door het op grote schaal uitlenen aan dubieuze projecten en bubbels. Wat is eerlijker is de vraag.

    Een andere reden is dat door hogere inflatie de concurrentie kracht van zuidelijke kan toenemen: zij hoeven dan niet de lonen te verlagen om er voor te zorgen dat de reële lonen – het loon gecorrigeerd voor inflatie dus – daalt. Als wij in Noord-Europa dan wel inflatie compenseren dalen de lonen in het Zuiden dus relatief ten opzichte van ons. Dat doet veel minder pijn en veroorzaakt geen werkloosheid zoals de bezuinigingen en loonsverlagingen nu. Je “simuleert” als het ware de oude situatie toen er nog wel munten waren.
    Op die manier loon verlagen is ook veel eerlijker dan selectief groepen aanwijzen die minder loon of uitkering gaan krijgen. Iedereen wordt even hard getroffen door de verlaging.