Mensenrechten een verkapte vorm van Westers imperialisme?

OPINIE - Afgelopen maandag en dinsdag was er een congres aan de Universiteit Utrecht over mensenrechten, waarin specifiek de vraag centraal stond of deze universele status kunnen claimen. Eén van de sprekers stelde dat dit absoluut niet het geval is: ze* legde uit dat mensenrechten als institutie vaak door Westerse machten worden gebruikt om niet-Westerse culturele groepen “onze” waarden en wil op te leggen, en daarmee te onderdrukken. Het zou dus duidelijk zijn dat mensenrechten geen aanspraak op universaliteit kunnen claimen, en te eisen van staten dat zij mensenrechten respecteren zou zodoende onmiskenbaar een vorm van Westers imperialisme zijn.

Hoewel zo’n standpunt waarschijnlijk uit de allerbeste intenties voortkomt, is het om verschillende redenen ten diepste problematisch.

Ten eerste volgt de conclusie niet uit de premissen: dat soms een beroep op mensenrechten gedaan wordt om onderdrukking te verbloemen of maskeren, leidt niet tot de conclusie dat het idee van mensenrechten als zodanig onhoudbaar is. Zoals een toeschouwer in het publiek opmerkte: je kunt de meest fantastische idealen misbruiken, institutionaliseren op zo’n manier dat ze moreel problematische consequenties hebben – je kunt zelfs vrede gebruiken als excuus om oorlog te voeren. Maar dat betekent natuurlijk niet dat vrede “verkeerd” is!

Hoe een principe, norm, of waarde in de praktijk wordt ingezet zegt op zichzelf nog weinig over de morele kwaliteit van zo’n principe, norm, of waarde zelf. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat alle specifieke mensenrechten zoals geformuleerd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens als universeel geldig moeten worden beschouwd. Het is goed mogelijk dat bepaalde formuleringen gekleurd zijn op een manier die bijvoorbeeld beter aansluit bij Westerse waardensystemen dan bij Oosterse.

Daarom is het belangrijk om kritisch naar zulke declaraties te kijken, en te blíjven kijken; in een continue veranderende wereld, kan datgene waar mensen in basale zin recht op hebben niet onveranderlijk zijn. (bijvoorbeeld zal klimaatverandering op een gegeven punt waarschijnlijk aanleiding geven een recht op schone lucht toe te voegen aan de lijst van mensenrechten, en zal de alomtegenwoordigheid van internet en sociale media tenminste een aanvulling op het recht op privacy vereisen) Maar zelfs al zijn er verscheidene problematisch geformuleerde rechten, wil dat nog niet zeggen dat het idee van een mensenrecht onhoudbaar is.

Ten tweede is het wegzetten van mensenrechten als Westers imperialisme niet per se onschuldig. Er zijn verschillende regimes die bezwaar aantekenen tegen inmenging van de internationale gemeenschap op basis van precies het argument dat mensenrechten berusten op een specifiek Westers waardensysteem. Kritiek vanuit bijvoorbeeld de Human Rights Watch wordt veelal weggezet als een illegitieme poging tot inmenging door neo-liberaal georiënteerde samenlevingen. De reden die daar dan voor wordt gegeven is precies dat mensenrechten niet “toepasbaar” zijn op andere culturele gemeenschappen – dus mag de internationale gemeenschap niets zeggen, laat stáán doen, als staten praktijken zoals marteling, slavernij, eerwraak toestaan of zelfs ondersteunen.

Diegenen die dus willen ontkennen dat mensenrechten enige aanspraak op universaliteit kunnen maken, moeten dus wel echt zeker van hun zaak zijn; en staan levens op het spel. Hiermee wil ik overigens niet suggereren dat neo-liberale samenlevingen in de regel mensenrechten respecteren en niet-Westerse landen niet – integendeel. Een voor de hand liggende illustratie is natuurlijk de manier waarmee wordt “omgegaan” met vluchtelingen: daar lijkt mij volstrekt evident dat er op grote schaal mensenrechten worden geschonden door Europese staten. Maar dat is niet het enige voorbeeld. We zouden ons ook kunnen afvragen of het keurslijf van de kapitalistische markteconomie onze bewegingsvrijheid niet inperkt op een manier die fundamenteel moreel problematisch is, en of het gebrek aan een functionerend systeem van geestelijke gezondheidszorg geen diepe inbreuk maakt op het welzijn van diegenen die haar nodig hebben. Noch Westerse, noch niet-Westerse staten zijn in de regel Amnesty-proof. En dat betekent juist dat de “stakes” nogal hoog zijn.

Maar ten derde kunnen wij ons afvragen of het hele idee van mensenrechten überhaupt wel als “uitdrukking van waarden” begrepen moet worden. Als wij waarden grofweg begrijpen als ideeën die mensen of gemeenschappen belangrijk vinden, kunnen wij op (tenminste) twee manieren nadenken over mensenrechten. De eerste mogelijkheid is om ze inderdaad te zien als een uitdrukking van specifiek Westerse waarden: de waarden van vrijheid, gelijkheid, solidariteit bijvoorbeeld. Maar een andere, en tweede mogelijkheid om het idee van mensenrechten te bekijken zou zijn te denken dat mensenrechten de basale omstandigheden articuleren waaronder mensen hun eigen perspectief kunnen ontwikkelen op wat ze belangrijk vinden (en op basis daarvan kunnen handelen). Dan zouden mensenrechten niet zozeer een uitdrukking zijn van specifieke waarden, maar eerder de sociaal-politiek-juridische condities articuleren waaronder mensen überhaupt in staat zijn hun eígen waarden te vormen. En dan zou de eis van de internationale gemeenschap dat een bepaalde staat de mensenrechten van haar burgers moet respecteren níet begrepen moeten worden als Westers imperialisme, maar als een poging om zo’n staat ertoe te brengen haar burgers de omstandigheden te gunnen zelf te bepalen wat ze belangrijk vinden en zo hun leven in te richten.

Als wij mensenrechten op zo’n manier begrijpen, is het helemaal niet zo voor de hand liggend dat ze onmogelijk een aanspraak op universele geldigheid kunnen maken. Sterker nog: we zouden kunnen denken dat als er überhaupt iets is dat aanspraak maakt op universele geldigheid, dit het morele recht is zelf te bepalen wat we denken en doen. Als we het idee van het morele recht op zelfbepaling in gedachte en handeling de deur uit doen, dan zetten we tegelijk de ideeën van universele moraal en internationaal recht als zodanig bij het vuilnis.

Maar als je de mogelijkheid van universele geldigheid als zodanig ontkent, dan kan je ook niet meer uitleggen wat er verkeerd zou zijn aan Westers imperialisme.

Voor een omvangrijkere kritiek op relativisme, zie de blog van Fleur Jongepier.

* Ik noem de spreker niet bij naam aangezien ze geen Nederlands spreekt en dus geen mogelijkheid heeft te reageren.

Dit artikel van Dascha Düring verscheen eerder op Bij Nader Inzien.

  1. 2

    Het is natuurlijk ook westers imperialisme om de taal van het land te moeten leren waar je vertoeft dus dat is dan wel weer consequent van de spreekster.

  2. 6

    Was het maar waar dat de Westerse samenleving liberaal was. Als je naar de politiek in de westerse landen kijkt is de westerse samenleving vrijwel volledig verdeeld tussen oer conservatieven en socialisten. Verder bestaat de VN natuurlijk uit veel meer landen dan de westerse, dus zijn ook de VN verklaringen een mix van wat er over de hele wereld gedacht wordt. De bezwaren komen voornamelijk van een klein groepje extremisten, die de mensenrechten even niet uit komen.

  3. 8

    Tja, het blijft een lastig verhaal. Je stuit op eenzelfde probleem als wat laatst hier gesteld werd met white privilege. Als je er wat aan wil doen, moet je de “winnaars” van het systeem ook aan pakken. Die winnaars laten dat dus niet zomaar toe, zeker niet door westerlingen. De vergelijking met het imperialisme is zo gek niet, werd Congo niet binnengevallen om de slavenhandel tegen te gaan?
    Maar van de andere kant is de vraag van bijvoorbeeld pygmeeën in Congo om niet meer opgegeten te worden door doorgedraaide soldaten ook vrij redelijk te noemen.
    Het maakt het een interessante discussie in mijn ogen.

  4. 10

    Goed artikel. Relativering van mensenrechten is een groot risico. Voor iedereen. Ik vroeg me af: wie bestrijden de universele status van mensenrechten? Zijn dat de rechtelozen die de opstellers van de Universele Verklaring voor ogen hadden? Of zijn dat de elites in dictatoriale landen als Saoedie-Arabië die geen enkel respect hebben voor rechten buiten hun eigen belangen. En daarbij: wanneer wordt er door westerse regeringen van mensenrechten een punt van gemaakt? Altijd, als die rechten worden geschonden, of alleen als het eigenbelang niet wordt geschaad?

    Ik ben het met de auteur van dit artikel eens dat we moeten vasthouden aan de universaliteit van mensenrechten en dat we die ook in alle situaties als leidraad moeten handhaven voor het gedrag van staten.

  5. 11

    X(t)= 1/2*G*^T^*T is universeel. Een menselijke constructie bedacht ergens op de aardkloot uit eind 18de eeuw kan je toch moeilijk universeel noemen? En zeker niet met het argument: omdat het anders teveel risico oplevert.
    Begrijp mij niet verkeerd, ik ben erg blij met mijn grondrechten en hecht er bijzonder aan dat we eens stoppen die te schenden maar ik weiger in te zien dat die universeel zijn. Het zijn afspraken gemaakt tussen mensen waarbij tevens de afspraak is gemaakt dat we ze zo belangrijk vinden dat ze nauwelijks te veranderen zijn. En dat we enorm ons best doen ieder die het eens is met deze afspraken er aan te houden. Maar het blijven afspraken tussen mensen die ervoor kiezen om zich er aan te houden. Doen ze dat niet dan kan je een discussie beginnen wat je er aan moet doen om hun aan die afspraak te houden. Als echter met universeel bedoeld wordt dat een deel der mensheid bepaalde onderlinge afspraken ook verplicht gaat opleggen aan anderen dan zit er wel degelijk wat in de stelling dat mensenrechten een verkapte vorm van imperialisme is.

  6. 13

    @12: of het getal nul, wat natuurlijk door die gemene booslims in de wereld is gebracht zodat ze wisten wanneer ze effectief een maatschappij hadden overgenomen.. Ik vertrouw er dan ook op dat Wilders hier snel een stokje voor zal steken.

    Overigens is apologetiek ook weer zo’n typisch westers trekje waarin men een ieder als zielig slachtoffer ziet die geholpen moet worden is de strijd tegen de oppressie van gelijke rechten.

  7. 14

    @13: Ik mag vandaag voor de tweede keer neuzelen om het neuzelen, maar de nul is niet door moslims bedacht/in de wereld gebracht.
    De nul komt uit India. Wel hebben wij er via de Arabische wereld kennis mee gemaakt. /offtopic

  8. 15

    @14: #13 had dat beter kunnen verwoorden als de 0 is door de booslims Europa ingesmokkeld om als een soort Ve colonne onze Westerse rekenkundige superioriteit op te blazen.

  9. 17

    @14: Ok, koffie dan! Het opium van het westen! Binnengesmokkeld door haatbaarden om het Westen op te blazen tot een nerveuze adhd-kleuter.

  10. 18

    Dit staat eigenlijk los van deze discussie, maar het feit dat ‘eigendomsrechten’ in de UVRM staan maakt het in elk geval een ideologisch (lockeaans?) document.

  11. 19

    Verder ben ik van mening dat het recht van de sterkste ook uitstekend filosofisch te onderbouwen is.

    Volgens mij is dit zelfs het enige recht dat filosofisch te onderbouwen is; noem mij althans maar eens recht dat niet eenvoudig te herleiden is op een of andere machtsbalans.

  12. 20

    We moeten doen alsof mensenrechten universeel zijn. Juist dat maakt dat het menselijke karakter en belang onderstreept wordt. En daarmee blijven mensenrechten inzet van discussie. Het maakt ze bovendien het waard om voor te strijden als belangrijke overtuigingen.

  13. 21

    Universele mensenrechten zijn een groot goed.
    Alleen iets met balk en splinter. Een illegale niet voorbereide oorlog in Irak. De strafacties tegen alle inwoners van Gaza voor de misdaden van enkelen (en soms niet eens dat). De steun voor de afgrijselijke Jemen oorlog. Guantanamo anyone? “Het westen” heeft wel meer boter op zijn hoofd dan de manier waarop we met onze asielzoekers om gaan. Ik vind dat met deze omissie het betoog wel heel erg zwak wordt.
    Nogmaals, universele mensenrechten zijn me een te groot goed om op zo een halve manier te worden verdedigd. Als “wij” ze al niet eens naleven wie zijn wij om anderen daarop te wijzen?

  14. 22

    @frankw: Als “wij” ze al niet eens naleven wie zijn wij om anderen daarop te wijzen?”
    Precies.

    Mensenrechten zijn vooral een theoretisch iets. Praktisch gezien heb je er niet veel aan.

    “Het westen” heeft wel meer boter op zijn hoofd dan …”

    Wat mij betreft schaffen we de mensenrechten af. Dat scheelt voor het westen een enorme hoeveelheid boter op ons hoofd.

    Of zijn er mensen die dat prettig vinden, die boter op ons westerse hoofd?

  15. 23

    @22 wat mij betreft gaan we mensenrechten zelf weer naleven. Je bent vast vergeten waarom en wanneer we ook al weer die universele verklaring hebben gekregen he Alt-Johan?

  16. 24

    ….zelf weer naleven
    Naleven gebeurt alleen maar als het in onze “interest” is. Het regime in China beoordeelt het precies op dezelfde manier

    ” waarom en wanneer we ook al weer die universele verklaring hebben gekregen he Alt-Johan”

    Om onszelf op de borst te slaan destijds en om anderen de maat te kunnen nemen? Ik weet het anders niet.

    Tegenwoordig willen steeds meer westerlingen af van al dat boter op ons hoofd. Ook al heb je niet gekozen voor een regeringspartij, we zijn als electoraat wel verantwoordelijk voor de partijen die we een meerderheid hebben toevertrouwd in het parlement.

  17. 25

    Hahahaha:

    Alt-Johan over waarom we mensenrechten verklaring ook al weer hebben: Om onszelf op de borst te slaan destijds en om anderen de maat te kunnen nemen? Ik weet het anders niet.

    Dit is nou een van de weinige keren dat een Godwin op zijn plaats is AJ. 1947, de universele verklaring. Wat zou daar nou aan ten grondslag liggen (hint: Begint met een “N” en eindigt met “ie wieder”)

    Voor mij ligt het tegengaan van grootschalige moordpartijen uit naam van een ideologie vooral toch in het zelf naleven van het recht op leven voor anderen. Maar gelukkig kijk jij daar anders tegenaan, is het niet Alt-Johan? Jij vind het wel best dat we onschuldigen opsluiten, stukbombarderen? Geeft niet hoor, je bent in goed gezelschap.

  18. 26

    Je hebt gelijk frankw, het is een half betoog. Het is namelijk helemaal niet interessant of mensenrechten wel of niet door het westen worden nageleefd, alle ideologieën worden misbruikt door machthebbers. Mensenrechten zijn juist een argument tegen westers imperialisme, mensenrechten zijn onafhankelijk van regeringen. Mensenrechten hebben juist slechts de status van theorie omdat de overheden die beloofd hebben zich er aan te houden die belofte selectief toepassen.

    @24: Dat boter op je hoofd, daar zijn we het in ieder geval over eens, dat is walgelijk, maar dat is geen reden om de mensenrechten samen met de boter te defenestreren. Juist door mensenrechten echt na te leven kunnen we ons die boter op het hoofd niet meer permiteren. Mensenrechten zijn geen schaamlapje om de lelijke kanten van de samenleving mee te bedekken, ze zijn juist het middel om de lelijke kanten van samenleving aan te kaarten. In een nihilistische samenleving met het recht van de sterkste is er geen mogelijkheid om je te verdedigen tegen onrecht, behalve door middel van geweld.

  19. 27

    Mensenrechten ….

    Machteld Zee heeft zich gespecialiseerd in sharia rechtbanken in Engeland. Haar proefschrift is onlangs gepubliceerd.

    Het resultaat van de huidige relativistische houding van de elite is dat deze de emancipatie van migrantenvrouwen heeft vertraagd. Immers, door multicultural non-judgmentalism is er te lang geen aandacht geweest voor de problematiek waar vrouwen uit minderheidsculturen tegen aan lopen.

    http://www.demorgen.be/nieuws/de-academische-elite-wauwelt-over-de-sharia-maar-kent-er-niets-van-bcffe647/