Leiderschap: Van Otto naar Angela

Duitsland voetbalt wel mooi; maar het zou een rustig gevoel zijn als ze de finale verloren. En nee, dit stuk gaat niet over voetbal.

Het problematische Europa is geen erfenis van Hitler, maar van Otto von Bismarck. Angela Merkel wil graag een politieke eenwording, maar veel steun krijgt zij niet. Het debat gaat over politiek en over  economie. Alleen is die Duitse economie allerminst onkwetsbaar. Met het Duitse revanchisme is het nogal meegevallen. Europa lift graag mee op het economische succes van Duitsland, maar de politieke leiding die Duitsland op kousevoeten al uitoefent, wil niemand. De realiteit komt dan te dicht bij de onderwerping van Europa die Hitler voor ogen had. Alleen, die Duitse macht in Europa bestaat, met een zelfbewustzijn dat vijf jaar geleden nog ontbrak.

Waarom zijn we zo weinig belangstellend in onze oosterbuur? Een oud-collega trouwde met een Oost-Duitse en begon een kleine camping, op het platteland in de buurt van Dresden. Ik moet eens komen kijken. Dat past bij mijn interesse voor de EU discussie en andere losse einden in mijn hoofd, zoals het bombardement op Dresden en de DDR. Vorige week had hij een blues-band op bezoek en hij zelf bereidt er een goed maal bij: “essbare Kultur”. Het is het goede moment te gaan kijken, in Ottendorf, een gehucht nabij Chemnitz. Na een avond lekker eten en lekkere muziek rijden we naar Dresden.

De rit eindigt in de ondergrondse parkeerplaats Judenhof: de ironie van de geschiedenis. Als mijn gemalin en ik uit de betonspelonk boven komen staan we recht tegenover de gerestaureerde Frauenkirche. Het is vrijwel geheel nieuwbouw, op een geblakerd stuk na dat zwart afsteekt tegen de verse kalkzandsteen. De kerk is ten prooi gevallen aan de vuurstorm, die ontstond na het beruchte bombardement. Velen hebben aan de financiering van deze renovatie van bijna vijftig jaar bijgedragen, o.a. Beatrix.

Het bombardement van 13/14 februari 1945 mag een geallieerde oorlogsmisdaad worden genoemd: met brandbommen werd een dichtbevolkte stad verwoest, waar geen militaire doelen waren. Daarbij kwamen 135.000 mensen om het leven. Ik leg mijn gemalin uit wat een vuurstorm is. Zij besnuffelt de zwarte stenen en zegt dat zij de brand nog ruikt. Nu kan ze goed ruiken, maar een brand van zeventig jaar geleden? Het lijkt me een beetje overdreven.

Waarom was het bombardement? Er zijn veel lezingen over. Mijn verhaal is dat Bomber Harris de snelheid van de Russische opmars te groot vond en met Churchill vreesde voor politieke complicaties, als zij het eerst in Berlijn zouden zijn. Dus verstoppen we de wegen met vluchtelingen uit Dresden, zo was de redenering. Alleen reden de Russische tanks plankgas door.

Na de Unterkirche, waar de bouw gedocumenteerd wordt en waar een stiltecentrum is, willen we naar boven, het uitzichtplatform van de koepel, op bijna 70 meter. Hijgend kijken we om ons heen; het uitzicht is adembenemend, de Elbe slingert zich prachtig door de stad, de herbouw en restauraties, de ruime kom waar Dresden in ligt. In mijn hoofd zie ik golven bommenwerpers, ik zie de stad rokend in een puinhoop veranderen.

Mulisch schrijft in zijn homerische zang, na het afleveren van de brandbommen over de bemanning van de bommenwerper van Corinth: “Ik wil wedden dat de helft een bad neemt in de Elbe”. De bommenwerper keert over de rivier terug naar de brandende stad en de vliegers zien mensen in het water verkoeling zoeken. ‘“Zal ik ze eens een serenade geven?” En allen lachen, alle vliegers, Jim, Alain, Frank, Patrick en Archie en dan jaagt hij de kogels voor zich uit het water in… (p.112, Het Stenen Bruidsbed) Kwelt die herinnering Corinth? ‘“Nee”, zei hij. Hij dacht na. “Het is of het nooit gebeurd is. Drieduizend jaar geleden. Ik ben een onder Agamemnon gesneuvelde Griek. Ik denk er nooit aan”.’

Ook Vonnegut beschrijft de schietende bommenwerpers: “Toen zagen ze bij de rivier mensen bewegen en beschoten die. Een aantal werd geraakt. Zo gaat dat.”

Bij het afdalen uit de koepel hebben we meer lucht, dan op de weg omhoog. Ik probeer mijn lief uit te leggen dat het bombardement veroorzaakt is door de tweespalt der wereldrijken, die later zou uitgroeien tot de Koude Oorlog. Zij denkt dat het bloeddorst is: waarom schiet je op mensen, waarvan je de stad al hebt vernield? De mensen die hun verschroeide huid afkoelen in de Elbe zijn toch geen tegenstanders meer?

Billy Pilgrim vertelt een vriend dat hij een anti-oorlog boek gaat schrijven, maar die zegt dat hij een boek tegen gletsjers moet schrijven. “Hij bedoelde natuurlijk dat er altijd oorlogen zullen blijven bestaan, dat je die ongeveer zo gemakkelijk kunt tegenhouden als gletsjers. Dat geloof ik ook.” (Kurt Vonnegut, Slachthuis Vijf, p.9)

In de omgeving stuiten we op de tentoonstelling van de beeldende kunstenaar Xu Jiang; zijn thema, zonnebloemen. In zijn ogen staan zonnebloemen model voor de generaties die na de oorlogen en de culturele revolutie zijn opgegroeid. Deze zonnebloemen-generatie is gevormd door historische omwentelingen, het loslaten van de geschiedenis en de noodzaak nieuwe richtingen te zoeken. Het is een mooi beeld: generaties die zich naar de zon toe keren. Geschiedenis is realiteit in levens: alles gaat voorbij behalve het verleden.

Ik ben bezweet door de klim in de Frauenkirche, dus we gaan op zoek naar een overhemd. In een textielhal worden we bediend door een licht depressieve Ossie, die blij is met een klant, nog één van verre bovendien. Spoedig hebben we het over het lot van de hele wereld, de energiepolitiek, de vervuiling, de hardheid van het kapitalisme na de Wende. Ook over de luiheid van de Grieken. Maar waren jullie in de DDR niet zelf een soort Grieken? vraag ik. Een betrapt lachje: maar betekent dat nu dat Duitsland heel Europa op de rug moet nemen? Daarom zijn Merkel en Rutte ook zulke innige vrienden, zeg ik mild. Maar ik denk: als je de schuld niet samen deelt, wordt de spanning tussen de landen alleen maar groter.

Na twintig minuten vindt mijn vrouw het welletjes en sleurt mij mee naar buiten. Hij roept mij nog na dat hij bij zijn pensionering “Das Kapital” van Marx van de eerste tot de laatste pagina opnieuw gaat lezen, want er is over dat boek veel onzin verteld. Dat kan ik nog beamen. Mijn gemalin is geroerd: zo’n mooi ontwikkeld mens, die een beetje de textielkoopman uithangt…. In het halve uur dat we binnen waren, was er geen enkele klant.

Terug op de mini-camping van mijn vriend lees ik “Neuronen für Deutschland”in Der Spiegel. Welke invloed heeft het voetbal op het nationaal bewustzijn? Goede vraag. In het land van de Holocaust, dat na bijna zeventig jaar slecht geweten tegenstribbelend nieuwe leider van Europa moet worden, wil men blijkbaar zekerheid dat het allemaal geen kwaad kan met het opnieuw versterkte nationale zelfbewustzijn. In het verkeer zie ik de Duitse vlaggetjes aan de auto’s: is het een angstaanjagend ontwaken van het Duitse monster in veel hoofden? Otto von Bismarck heeft met de Duitse eenheid het antwoord gegeven in de strijd tegen de Fransen. Hitler heeft niet begrepen hoe machtig en energiek Duitsland was. Hij heeft Duitsland bijna vernietigd. De IJzeren kanselier werd de vredeskanselier, toen hij de eenheid had geconstrueerd. Merkel is zijn erfgename. Zij moet de vraag beantwoorden of 1923 het jaar van betekenis was (de top van de inflatie) of 1933 (het sterven van de democratie). Het is geen klein probleem.

Duitsland voetbalt wel mooi; maar het zou een rustig gevoel zijn als ze de finale verloren.

  1. 1

    Vergeet niet dat Duitsland nu al (financiele) schuld genoeg op de nek heeft voor Europa. En aangezien Griekenland niet echt tekenen van verbetering toont zou ik ze nu ook niets meer bijlenen. Zeker niet nu Spanje, Italie, Frankrijk dreigen dit te gaan vergroten naar ver over de Biljoen euro.

  2. 2

    6/26/2012: Federal Republic Of Germany: EJR lowered AA- to A+ (Neg.) (S&P: AAA) (3413Z GR)
    Synopsis: German chancellor Angela Merkel continues to create tension with EU member states by resisting calls for EU bonds (shared liabs.), money printing calls and for her pushing for fiscal controls and the seniority of bailout funding. Germay is likely to be outvoted by other ECB members and therefore will have greater prospective exposure. Watch for the EFSF and the ESM morphing into banks (thereby depressing eventual recoveries) and a rise in the number of euros. The fallout from a likely Greek exit needs to be monitored. We are cutting to ” A+ “

  3. 3

    Zeer schoon stukje Tom. Het ontgaat me een beetje waarom je Bismarck, Hitler en Merkel als kop en staart gebruikt voor een verder heerlijk mijmerend artikel, maar ach, wat maakt het uit.

  4. 4

    “Europa lift graag mee op het economische succes van Duitsland, maar de politieke leiding die Duitsland op kousevoeten al uitoefent, wil niemand. De realiteit komt dan te dicht bij de onderwerping van Europa die Hitler voor ogen had.”

    – Hitler was weliswaar een tapijtenvreter, maar niet op kousenvoeten. Daarnaast had Hitler toch vooral genocide, slavernij en vernietiging voor ogen (dat was zijn Praxis, in ieder geval), maar toch niet echt het vrije mensen- en handelsverkeer van heel Europa van en naar Duitsland.

    “Daarbij kwamen 135.000 mensen om het leven.”

    – Dat is de Dresden-leugen, want in Dresden zijn hoogstens 25.000 mensen omgekomen.

    “Da wirkt die Goebbels-Propaganda nach”

    Autor Gunnar Schubert spricht im FR-Interview über den in Jahrzehnten gewachsenen Entlastungsmythos von Dresden und die Erinnerungskultur in der DDR und der Bundesrepublik.

    “Die Historikerkommission der Stadt Dresden hat die Zahl in ihrem Abschlussbericht im Jahr 2008 mit maximal 25000 angegeben.”

    http://www.fr-online.de/politik/gunnar-schubert–da-wirkt-die-goebbels-propaganda-nach-,1472596,2912866.html

  5. 5

    @1,2: klopt. Op zich valt de Duitsers niet te verwijten dat zij niet het lot van de hele EU willen of kunnen dragen. Het probleem zit wel in de spanningen die dit (recente) zelfbewustzijn oproept. Als we niet samen de schulden oplossen zullen we de euro mogelijk verspelen, met een onvoorspelbare lawine aan gevolgen.
    @3: dan mis je de kern een beetje. Waarom hebben we het probleem in Europa? Door de animositeit tussen Frankrijk en Duitsland en de oorlogen tussen die landen. Von Bismarck zorgde voor de Duitse eenheid en toen hij die bereikte werd van ijzervreter tot een vredelievende en sociale politicus. Hitler heeft de Duitse hand overspeeld en bijna alles verloren. Maar Kohl en Merkel hebben Duitsland weer teruggebracht als midden-europees machtscentrum. Tegenstribbelend en op kousevoeten: want de ambitie van Adenauer tot Kohl was Duitsland vast in Europa te integreren, zodat een nieuwe Hitler onmogelijk was.
    @4: interessant. Misschien werkt de propaganda van Goebbels na; of telde hij terecht de vluchtelingen mee die onder de voortrazende tanks van de russen werden verpletterd. Feiten doen er toe.
    Maar de kern is de betekenis van grote politieke krachten, die voorbij komen in een mensenleven en dan ineens heel konkreet worden. Billy Pilgrim, schuilend in slachthuis vijf, hoort de bommen als een stampende reus boven zich.
    Boven op de Frauenkirche was ik onder de indruk van de Elbe, die prachtig door de stad kronkelt en zag ik laagvliegende bommenwerpers, die mensen beschoten, die stonden af te koelen in de Elbe. Thuis zag ik dat op het platform ook een paartje stond te vrijen, met alleen oog voor elkaar. Dat is vrede. Broos misschien, maar toch…

  6. 6

    Hoogstens 25.000 is ook speculatief. De praktijk is dat we het eigenlijk nooit zullen weten. Er liepen daar in de omgeving teveel mensen rond waarvan we niet precies weten waar ze op 13-15 februari ’45 waren en wat er toen en/of daarna met ze gebeurd is.

  7. 7

    Nou…De extra uitleg maakt het niet echt samenhangender. Maakt niet uit hoor. Beroep je gerust op een zekere onnavolgbaarheid en verkoop het als iets positiefs.

  8. 11

    Tja, Rob, ik vind de verbinding tussen de Duits-Franse oorlogen uit de 19 eeuw, de nachtmerrie van Adolf en de Europa orientatie van de na-oorlogse generatie Duitse politici toch tamelijk helder, ook wat ik daar in mijn eerdere antwoord over schreef.
    Ik kan je dus niet helpen, denk ik. Maar goed dat je gevoelig bent voor de sfeer, want ik probeerde geen geschiedenis te schrijven. Ik had dus ook geen dodental moeten noemen, want daarmee versterk je de mythen van degenen, die graag geallieerde oorlogsmisdaden aandikken.
    En verwarring, och. Ik probeer tegen gletsjers te schrijven….

  9. 12

    Bomber Harris, overigens bombardeerden ook de Amerikanen vrolijk mee, beweerde dat de opdracht tot de genocide (hij noemde het natuurlijk niet zo) van zeer veel hoger kwam.
    Dat vanuit het idee van winnen van de oorlog het bombarderen van dichtbevolkte Duitse steden waanzin was legt de Britse deskundige op dat gebied Zuckerman uit: Solly Zuckermann, ‘From Apes to Warlords, an autobiography, 1904- 46’, London 1988.
    Het is ironisch dat de bombardementen de Britten meer schade toebrachten dan de Duitsers, de Britten verloren hun knapste koppen.

    Wat de reden van het bombarderen van Dresden was, uit een brief van Eisenhower is de zin geschrapt ‘dat we nog veel meer Duitsers dood hadden moeten maken’.
    James Bacque, ´Der geplante Tod, Deutsche Kriegsgefangene in amerikanischen und französischen Lagern 1945 – 1946, Frankfurt/M, 1989, 1994 (Other losses, Toronto, 1989)

    Wat betreft Bismarck en Merkel, tja, Duitsers zijn nu eenmaal een zeer capabel volkje.
    Wie benieuwd is wat de Duitse eenheid, die Bismarck voor elkaar kreeg, economisch uithaalde, kan ik aanraden Hjalmar Schacht, ´76 Jahre meines Lebens’, Bad Wörishofen, 1953.

    Die eenheid bedreigde economisch het Britse imperium, ‘Made in Germany’ was bedoeld de Britten geen Duitse producten meer te laten kopen, het tegendeel was het gevolg.

    Er zijn twee oorlogen op touw gezet om Duitsland onder de duim te houden, en nu wordt dat via de EU geprobeerd.
    Dat lijkt nu te lukken, Duitsland wordt nu verweten de inefficiente rest van Europa niet te willen spekken.

    Merkel zit met het probleem de Duitsers uit te leggen dat de volgende vernietiging dreigt als Duitsers dat weigeren.

    Wie een beschrijving wil van de bombardementen op Dresden kan ik het boek van de Duitse jood Klemperer, hij woonde in Dresden, was niet gedeporteerd, aanraden, hij en z’n vrouw overleefden: Victor Klemperer, ‘I will bear witness, A diary of the Nazi years, 1942-1945’, New York 1999.

  10. 13

    @12: interessante omkering: niet de Duitsers hebben Europa in brand gestoken, maar de oorlogen zijn gevoerd om de Duitsers in te tomen. Dan kun je boeiende boeken lezen, Klemperer ken ik ook, maar of dat dan veel uitmaakt?
    Mijn beeld is dat Von Bismarck de Duitse eenheid heeft geschapen, voor een goede balans met de Fransen. Toen die niet meer durfden was hij vredeskanselier. Hij had zijn generaals wel onder de duim.
    De derderangs keizers na hem niet. Lees ook Haffner er maar eens op na…