Jeugdwet versterkt inbreuk privacy jeugd en ouders

ANALYSE - Dinsdag stemt de Eerste Kamer over de nieuwe Jeugdwet. De wet heeft vergaande impact op de privacy van de jeugd en hun ouders.

De nieuwe Jeugdwet is allereerst bedoeld om de diverse diensten te bundelen en de regie bij de gemeente onder te brengen. Daar valt van alles over te zeggen, maar daar gaat dit stuk niet over. Hier kijken we alleen even naar de privacyaspecten die met de wet verder aangetast worden. Een groot deel van de zaken zijn overigens al een tijd gemeengoed. Maar met de huidige wet wordt het nog een beetje uitgebreid en verankerd.

Het hele verhaal begon een jaar of zeven geleden met de introductie van het elektronische kinddossier (EKD). Het papieren, lokale, dossier werd vervangen door een centrale, voor iedereen toegankelijke, versie. En als je dan toch bezig bent, stop je er gewoon nog wat meer informatie in. Vervolgens kregen we ook nog een landelijke verwijsindex risicojongeren (VIR). Daarin komen meldingen bij elkaar over jongeren. Met als doel dat hulpverleners niet langs elkaar heen werken.

Dit alles zorgt ervoor dat er inmiddels een enorme opslag van gegevens over de jeugd plaatsvindt. Ouders van net geboren kinderen krijgen al heel snel bezoek waarbij een enorme lijst met vragen voorbij komt. Alle antwoorden verdwijnen in het dossier. Alle bezoekjes aan instanties als een consultatiebureau leveren weer aanvullingen op. Als een kind vijf jaar is, komt er een brief van de JGZ met daarbij weer heel veel vragen (check vraag 21). Vrijwel niemand heeft in de gaten dat je eigenlijk helemaal geen antwoord hoeft te geven. Hoewel je dat natuurlijk weer verdacht maakt, dan lijk je immers een zorgmijder.

Maar check gerust wat ze allemaal over uw kind verzamelen in dat dossier. Het dossier blijft bewaard tot het 35 levensjaar van het “kind”. Dus met een beetje pech zorgt een “vlekje” in het dossier ervoor dat een belangrijke baan met screening geen mogelijkheid meer is.

In de memorie van toelichting van de Jeugdwet staat uitgebreid beschreven waarom het toegestaan is om de grondwet, diverse Europese wetten en een aantal internationale verdragen te schenden met betrekken tot de inbreuk op de privacy: het is in het belang van het kind. De argumentatie is gebouwd op drijfzand. Allereerst is nooit aangetoond dat ook alle gegevens daadwerkelijk helpen. Daarnaast is nooit bewezen dat de jeugdgezondheidszorg in staat is de gegevens optimaal te gebruiken. En tot slot is niet bewezen dat alle mensen die toegang hebben tot die gegevens (duizenden) daadwerkelijk altijd netjes omgaan met alles wat in die dossiers staat.
Kortom, het is proportioneel noch noodzakelijk.

Wat wel duidelijk is, is dat de ingeslagen weg de diverse instanties aanzet om vooral nog een stapje verder te gaan. Zo wordt er onder de noemer “schoolkracht” bij tweedeklassers van het middelbaar onderwijs een vragenlijst afgenomen. Ouders geven passief toestemming als ze niet reageren op een brief die ze vlak voor het afnemen krijgen. Alle vragenformulieren lijken anoniem, maar zijn dat niet. De school krijgt weliswaar geen toegang tot de individuele lijsten, de GGD wel. Het wordt gekoppeld aan een burgerservicenummer.

Neem de vragenlijst met maar liefst 110 vragen gerust even door. Die vragen gaan niet alleen over het kind, maar ook over de ouders: etniciteit (van ouders), ontbijtgedrag, sportdrankjes, tv/computergedrag, zelfmoord, automutilatie, seks, problemen met ouders, problemen met inkomen ouders, drank/drugs/verslaving kind zelf en ouders, etc etc. En alles wordt opgeslagen een weer zestien jaar bewaard.

Dan de eerder genoemde verwijzingsindex (VIR). In de voorgestelde Jeugdwet willen ze die graag uitbreiden. Dan kunnen ook incidenten binnen een gezin gevonden gesignaleerd worden. Nu heb je alleen een “match” als van één jongere twee verschillende meldingen binnenkomen. Straks heb je ook een “match” als binnen één gezin van twee verschillende kinderen één melding binnenkomt.

In het memorie van toelichting staat bij 10.3.2.1 dat de VIR vooral meerwaarde biedt bij bovenregionale signalen. En dat is dan ook gelijk de hele motivatie om er mee verder te gaan en het uit te breiden. Lees je echter de evaluatie waar naar verwezen wordt zelf, dan kom je dit tegen bij de conclusies:

Deelnemers van de focusgroepen stellen dat er wordt geïnvesteerd in het gebruik van de VIR in termen van tijd geld en moeite, maar dat meerwaarde van de VIR (nog) niet wordt ervaren. Er wordt weinig gemeld als er wordt gemeld levert dit veelal matches met bekende instanties. Dit resulteert in weerstand bij meldingsbevoegden, regievoerders en coördinatoren.

Overigens is dat “weinig gemeld” met een korreltje zout te nemen. In de eerste anderhalf jaar werd van maar liefst 250.000 jongeren een signaal ontvangen (7% alle jeugd).

Tot slot weer even over de voorgestelde Jeugdwet zelf. Die wet waarin bovenstaande dus allemaal wet wordt. Ten minste, als de Eerste Kamer voorstemt. In de Tweede Kamer deden SGP, CDA, ChristenUnie, VVD, D66, GroenLinks en PvdA dat al. Dus de kans dat de Eerste Kamer de wet aanneemt, is behoorlijk groot. We halen er nog wat eigenaardigheden uit.

De Jeugdwet bevat maar liefst 130 keer het woord “gegevens”. Het is dus een centraal begrip in de hele aanpak.

De wet zorgt er bijvoorbeeld ook voor dat op gemeenteniveau bevoegde ambtenaren na melding alle gegevens over een kind moeten kunnen zien. Lees 4.1.7 lid 2:

De jeugdhulpaanbieder, de jeugdhulpverlener en de gecertificeerde instelling verstrekken bij en naar aanleiding van een melding als bedoeld in het eerste lid aan de ingevolge deze wet met toezicht belaste ambtenaren de gegevens, daaronder begrepen persoonsgegevens, gegevens betreffende de gezondheid en andere bijzondere persoonsgegevens, die voor het onderzoeken van de melding noodzakelijk zijn.

In de wet staat dat het mogelijk moet zijn dat meldingen in de verwijzingsindex verwijderd moeten kunnen worden (bijvoorbeeld als het niet ernstig of op verzoek bleek). In de wet staat echter ook het volgende (7.1.2.3 lid 2 en 3):

2. Bij de verwijsindex is een historisch meldingenarchief gevoegd waarin uit de verwijsindex verwijderde meldingen worden opgenomen. Het historisch meldingenarchief heeft tot doel de verdere verlening van hulp, zorg of bijsturing ten behoeve van een jeugdige te ondersteunen.
3. Bij algemene maatregel van bestuur kunnen met het oog op een effectief gebruik van de verwijsindex noodzakelijke andere voorzieningen worden aangewezen die aan de verwijsindex worden toegevoegd.

Weg is dus niet weg. En als ze nog wat nieuws verzinnen kan dat gewoon.

En in 7.1.4.4 staat dan doodleuk dat alle hulpverleners bij alle meldingen kunnen (inclusief strafrechtelijke). Om vervolgens in 7.3.12 aan te geven dat het hele dossier eigenlijk voor iedereen toegankelijk is, als je maar een goede reden hebt.

Ook voor de ouders zelf overigens. Tenminste, als je bereidt bent een paar maanden te wachten en enige “schoning” voor lief neemt.

De essentie van dit verhaal is: hulpverleners en ambtenaren krijgen het recht om alle gegevens over de jeugd en hun ouders te verzamelen en in te zien, zonder dat aantoonbaar is dat het echt in het belang van het kind is. En als ouder heb je weinig grip op wat er allemaal met het dossier gebeurt.

Update (19-2-2014 22:00 uur): Vervolgverhaal over doelstellingen JGZ maakt duidelijk waarom privacy-inbreuk verstrekkende gevolgen kan hebben.

  1. 1

    Schandalig. Een systeem dat schreeuwt dat het op alle mogelijke manieren gebruikt gaat worden waar het niet voor bedoeld is, je kan het zo gek niet bedenken of er zal misbruik van dit soort privileges gemaakt worden. Een systeem bovendien dat uiteindelijk voor nog meer tweedeling in de maatschappij zal zorgen; zij die dingen weten over anderen, waarvan die anderen niet weten dat zij dat weten. Een ongelijke informatiepositie dus voor het kind en binnen de samenleving in het algemeen. Een ongelofelijke schending van de meest elementaire rechten van een mens, een kind. En dat allemaal onder het mom van het algemeen belang. Het is het micromanagen van de bevolking door de overheid. Wenselijk? Of contract- en vertrouwensbreuk tussen overheid en burger? Eng, megalomaan, ziek, naief, dom, ergerlijk, en vooral in en in triest dat een overheid op dergelijke onachtzame en onzorgvuldige manier met haar burgers omgaat. Aanvechten bij het europese hof en affakkelen die gatenkaas van gevoelige informatie. Wat een land.

  2. 3

    Ik ben het zich met je eens Steeph, maar ik denk wel dat het een te verklaren tendens is. Immers, wanneer er een gezinsdrama of iets plaatsvindt en de naam Jeugdzorg valt, wordt er moord en brand geschreeuwd dat instanties niet genoeg met elkaar communiceerden, dat er teveel verschillende hulpverleners door elkaar werkten, etc. etc.

    De automatische reactie daarop is denk ik steeds meer informatie verzamelen én makkelijker met elkaar delen, maar dan krijg je dus dit: ongebreidelde dataverzameling die de privacy van jeugd en ouders aantast. Zoals je zegt: dat is noch proportioneel, noch noodzakelijk. Maar laten we die uitspraak ook onthouden de volgende keer dat er een gezinsdrama in het nieuws komt en half/heel Nederland weer staat te schreeuwen dat de jeugdzorg er een potje van heeft gemaakt door onvoldoende te monitoren en communiceren.

  3. 8

    Is hij toch verschrikkelijk gelijk aan het krijgen die Michael Gorbatsjov: “The most puzzling development in politics during the last decade is the apparent determination of Western European leaders to re-create the Soviet Union in Western Europe.” Hier vallen inderdaad zelfs de Stasi’s bij in het niet………

  4. 9

    @3, ik vind toch dat je hier wat te makkelijk doet alsof het de jeugdzorg ook maar overkomt.

    Maar ik heb Jeugdzorg eigenlijk nauwelijks een debat horen voeren over de grenzen en gevaren en ethische dilemma’s. Een begrip als ‘false positive’ heb ik nog nooit horen noemen door een Jeugdzorgwoordvoerder, ook niet in andere bewoordingen (namelijk dat ze ingrijpende maatregelen kunnen nemen terwijl dat niet terecht was.)

    Makkelijk om dan te doen alsof het de druk van de maatschappij is, maar BJz zijn de professionals. Waarom zouden die niet met een beetje druk om kunnen gaan en daar een weerwoord op kunnen vinden? Als zorgvuldige professionals zouden ze zich die vragen toch ook aan zichzelf moeten stellen, EN daar een antwoord op kunnen formuleren?

    Dramatische verhalen over falen van Jeugdzorg zijn er immers ook genoeg geweest, maar daar reageert Jeugdzorg meestal niet op met een ‘dit is een belangrijk dilemma en we vragen de minister om maatregelen te nemen om onze macht te beperken.’
    Dat zijn keuzes, elke keer weer.

    Er wordt in Nederland ontzettend veel schade aan mensen en kinderen gedaan, en aan allerlei grondrechten en rechtsbeginselen, door mensen die vol goede bedoelingen zitten maar in hun eigen goede intenties voldoende reden zien om het beleid zelf en hun uitvoering daarvan niet meer kritisch onder de loep te nemen. Dat wordt door heel veel mensen makkelijk aanvaard, maar ik vind het kwalijk.

  5. 10

    @3: Dat half Nederland staat te schreeuwen, kan en mag geen argument zijn om elementaire rechtsbeginselen terzijde te schuiven.

    Crux van het verhaal is volgens mij de eenzijdige uitleg van het begrip “belang van het kind”. Dat tendeert namelijk wel al te gemakkelijk richting de jeugdzorg en daarmee van de ouders af. Wat het kind namelijk zonder meer verdient is een rechtsstaat voor zijn of haar generatie. En die richting zijn wij niet meer gewend uit te kijken in het huidige beleid.

    Overigens kan ik mij heel goed voorstellen dat er mensen
    -ouders- in dit land zijn die als toelichting op vraag 21 (‘Heeft uw gezin de volgende ingrijpende gebeurtenissen ooit meegemaakt of maakt het die nu mee?’) een melding bij het AMK zouden kunnen noemen als zo’n gebeurtenis. Helaas is er in Nederland, zoals Inca ook al terecht vermeld, geen aandacht voor de false positives en nazorg na een onterechte melding bij het AMK.

  6. 11

    Ik heb zelf in de mangel van de jeugdzorg gezeten met mijn kids nadat de school van mijn zoon een valse melding deed van mishandeling. Het was dus al een zooitje dat dat zomaar kon gebeuren. Straks wordt dat alleen maar nog erger. Ik zal mijn kinderen het advies geven om zelf geen kinderen te nemen. Met het voorstel zal normaal ouderschap een onmogelijke opgave gaan worden. Beter blijft ze dan alle ellende die een gezin wordt aangedaan bespaard. Jackie

  7. 12

    @7: (a) De vragenlijsten zouden openbaar moeten zijn. Maar ze verschillen een beetje per regio begreep ik. Ik heb er een paar gelinkt in het stuk.
    (b) bij de eerste (vlak na geboorte kind) hebben we bij het gros van de vragen aangegeven “geen antwoord”. Waar overigens de vrouw in kwestie die het opschreef nog af en toe op papier “nee” schreef. We moesten echt me lezen en zeggen dat ze dat dus niet kon opschrijven. Gedoe.
    De tweede (5 jaar screening) hebben we domweg niet ingevuld (krijg je thuisgestuurd met afspraakverzoek). Afspraak hebben we ook geweigerd. Kregen nog wel een mailtje dat ze ons dan toch wel graag even zouden willen bellen. Is niet gebeurd.
    Geen idee natuurlijk wat de consequenties zijn. Wij zijn op dit moment nog zonder “incidenten” (als ze blauwe plekken heeft houden we haar gewoon thuis ;-))

  8. 13

    @12: “Wij zijn op dit moment nog zonder “incidenten” (als ze blauwe plekken heeft houden we haar gewoon thuis ;-))”

    Wij zijn helaas wel al met een ‘incident’ geconfronteerd. Het wrange is dat je -wanneer je jezelf een beetje laat informeren over dit soort kwesties, meldcodes, privacy etc.- inderdaad erg wantrouwig komt te staan tegenover de overheid met al die beste bedoelingen.

    Met een lelijke blauwe plek naar het consultatiebureau? Met een zgn. zondagsarmpje naar de huisarts? Of direct maar een advocaat mee naar het ziekenhuis wanneer je kind zijn of haar armpje heeft gebroken na een val van de fiets of trap? Dat worden reële overwegingen na een eerdere ‘incident’. Het gevolg zal zijn dat ouders -mits goed geïnformeerd- zorg zullen gaan mijden. En dat kan op zijn beurt ook weer niet uitgelegd worden als ‘in het belang van het kind’.

    En nee, vragenlijsten worden ook hier niet meer ingevuld. Die beste bedoelingen vreet ik niet meer.

    Gezien het onderwerp “kinderen” en een eerdere verwijzing (@8) naar stasi-praktijken, mag dit lied niet ontbreken:
    http://www.youtube.com/watch?v=fcdkwdfz0GA

  9. 14

    Ik herinner me nog dat een dure begeleider van onze zoon met autisme en ik hopeloos op de bank de tijd zaten te doden, omdat onze zoon niet kwam opdraven. Wat bleek, onze zoon moest toen onverwachts een elektronisch kinddossier op school invullen. WEGGEGOOID GELD DUS, de hulpverlener kon niets doen intussen!!! Met in het kinddossier vragen over of wij als ouders problemen hebben, of problemen met de familie, onze gezondheid, of we ontbijten en hoeveel borrels we lusten, en of onze zoon ons wel helemaal vertrouwt. Door zijn fotografische geheugen en zijn vertrouwen in ons heb ik de hele vragenlijst doorgekregen van hem. Het was een regelrechte motie van wantrouwen van intstanties tegen ouders. Waarmee uiterst kwetsbare kinderen belast worden. En hoe gaat dat straks met de jeugdwet? En dan nog wat, tieners zullen instanties echt niet veel meer durven vertellen als de informatie bij de gemeente of bij een wijkteam zonder verstand van autisme kan blijven hangen. Ze zijn wel wijzer. Met weemoed denk ik terug aan de tijd dat we alle achtereenvolgende begeleiders en hulpverleners (maximaal twee tegelijk) helemaal blind vertrouwden, om hun betrokkenheid en hun beroepsgeheim….
    De politiek heeft met de Jeugdwet de mond vol over demedicaliseren jeugd, maar het enige dat bereikt wordt is medicaliseren en schofferen van gezonde ouders. Want de meeste ouders van kinderen met ADHD en autisme zijn ‘normaal’. Deze in aanleg aanwezige bijzondere kenmerken worden bevorderd door onder meer een vervuild milieu, of stress tijdens zwangerschap (tegenwoordig hard werkende aanstaande moeders!) zoals recent wetenschappelijk onderzoek steeds meer uitwijst. En niet door de opvoeding; wij hebben al zo ongelooflijk veel geleerd, zelfs veel congressen bezocht, ik ben geschoold vrijwilliger. En de autismesymptomen zijn nog steeds niet over. Geen wonder, er is nog geen enkel medicijn en hulpverleners/ de omgeving/ de samenleving kunnen alleen het lijden helpen verlichten. En dat laatste verergert de politiek alleen maar door een vals beeld neer te zetten van deze kinderen en hun ouders. En door de juiste hulp nog ontoegankelijker te maken. Hulpverleners zonder verstand van autisme zullen slechts de ouders ziek praten! Tot je in je eigen ‘ziekte’ gaat geloven!

  10. 16

    @7: @7: Weigering is je goed recht, maar dan word je gezien als zorgmijder. Dus verdachte. Dus einddoel zorgtraject. Dus Gestapo….. Dus doe maar wat. Ze kunnen je doodschieten ook. Alles wordt rechtgeluld. Je bent compleet aan de heidenen overgeleverd.