Het boekenvak en de leesklimaatverandering

ANALYSE - Het gaat niet goed met het boek in Nederland. Boekhandels sluiten, bibliotheken worden wegbezuinigd, boekenclubs gaan op de fles. ’s Lands meest prestigieuze boekenketen Selexyz ging failliet, werd door een investeerder samengevoegd met ramsj- en antiquariaatketen De Slegte onder de nieuwe naam Polare, en die keten staat nu weer voor de afgrond. ‘Het kon beter’ is een understatement. Een bijdrage van Frank Huysmans, hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam.

Als je dit zo opschrijft, maak je geen vrienden in het boekenvak. Het land kent een aantal goedlopende boekhandels met directeuren die het publieke debat niet schuwen. Zo is daar Fabian Paagman van de gelijknamige boekhandel in het Haagse Statenkwartier. Een belevenisboekhandel: er is een hip café en een kinderboekenafdeling met een vol activiteitenprogramma. Geregeld komen er schrijvers voordragen en signeren. Poëzie vult er nog meer dan een enkele plank. Neemt Fabian het woord, dan luistert het boekenvak. Dus als hij op de site van Boekblad verkondigt dat naar aanleiding van deze affaire eens goed moet worden gediscussieerd over de rol van CB Logistics (voorheen het Centraal Boekhuis), begint in Culemborg de adrenaline door de aderen te kolken.

Eenzelfde status in het vak heeft Maarten Asscher, directeur/eigenaar van Athenaeum-boekhandel met hoofdvestiging aan het Spui in Amsterdam. Prachtige boekhandel met een uitstekend assortiment op het gebied van letteren, geschiedenis, politiek en wetenschap. Je vindt er een ruime collectie Engelstalige literatuur (en dat met een American Book Centre en Waterstone’s aan hetzelfde plein) maar ook een goede selectie recente literatuur uit andere taalgebieden, zoals het Frans en Duits. Met zo’n winkel op een steenworp afstand van mijn Amsterdamse werkplek ben ik reddeloos verloren. Ik durf niet te schatten hoeveel procent van mijn inkomen ik er in het afgelopen decennium heb achtergelaten. Laten we zeggen dat als Maarten Asscher spreekt, hij dat ook een beetje namens mij doet.

‘Polare is gewoon te groot om te slagen’

Afgelopen vrijdag kreeg Maarten van NRC Handelsblad, in welks nieuwe Amsterdamse onderkomen aan het Rokin ook een kleine Athenaeumvestiging huist, ruimte op de opiniepagina om te verkondigen [paywall] dat het debacle van Polare vooral niet moet worden toegeschreven aan het verval van de leescultuur. De ondertitel luidde: ‘Is de boekenmarkt begonnen aan z’n laatste stuiptrekking? Welnee (…) Polare is gewoon te groot om te slagen’. In zijn stuk geeft Maarten vier redenen waarom aan het Polare-fiasco vooral geen ‘cultuursociologische interpretatie’ moet worden gegeven. Waarmee hij verwijst naar het gegeven dat er in Nederland al zeker sinds 1975 minder tijd wordt besteed aan boeken en dat sinds medio jaren negentig het aantal bij openbare bibliotheken geleende boeken bijna is gehalveerd. Ik vat Maartens vier waarnemingen even samen:

  • De boekhandel heeft sinds 2008 twintig procent minder omzet behaald, terwijl de gehele non-food-sector het met veertig procent minder heeft moeten doen. Die niettemin forse aderlating voor de boekhandel en uitgeverijen kan door middelgrote en kleine bedrijven beter worden opgevangen dan de grote ketens dat kunnen.
  • Deze grote ketens moeten voor hun investeringen terecht op de kapitaalmarkt, waar andere wetten gelden dan in de boekenbranche. Hun wordt geen tijd gegund om rustig een naam en positie op te bouwen – ze moeten snel winstgevend worden, anders vertrekt het kapitaal weer naar elders.
  • Er werden in 2013 nog altijd 41 miljoen boeken verkocht en het digitale boek (e-book) nam slechts 3,2 procent van de totale omzet daarvan voor zijn rekening. De groei van digitale verkoopkanaal kan dus ook niet verklaren waarom Polare het moeilijk heeft.
  • Door ‘bezuinigingen en beleidsmatige dwalingen’ wordt weliswaar het primaire proces van de openbare bibliotheken sluipend ondermijnd: ‘het toegankelijk maken en overdragen van de geschreven cultuur’. Maar de neergang van Polare kan daar moeilijk aan worden toegeschreven.

Maarten spreekt, ik zei het al, een beetje namens mij als hij zegt dat je met deze vier punten niet kunt verklaren waarom Polare mogelijk op de fles gaat. Sowieso kun je één incident nooit toeschrijven aan een langlopende trend. Eén zwaluw maakt nog geen zomer, en één winter zonder sneeuw en ijs kan nooit een sluitend bewijs zijn voor klimaatverandering.

De leesklimaatverandering doodzwijgen: waarom toch?

Maar wat me verbaast, is dat Maarten de langetermijnontwikkelingen die het boekenvak wel degelijk parten spelen niet aanroert. Doodzwijgt. Een klimaatverandering kan namelijk verklaren waarom het aantal kwakkelwinters over een langere termijn toeneemt. En de cultuursociologische trend dat we in Nederland minder boeken zijn gaan lezen, kan wel degelijk verklaren waarom een keten als Polare/Selexyz/De Slegte ooit een keer in de problemen komt, net als eerder kranten- en tijdschriftenuitgevers als Wegener en Sanoma. Hier een viertal waarnemingen over de wat langere termijn:

  • Sinds onderzoek wordt gedaan naar de tijdbesteding van Nederlanders, is de tijd die we aan gedrukte media besteden gedaald van 6,1 uur per week in 1975 naar 2,5 uur in 2011. Besteedde in 1975 nog 96 procent van de bevolking vanaf 12 jaar ten minste enige tijd aan boeken, kranten en tijdschriften, in 2011 was dat nog 67 procent. [bron, p. 89]
  • 41 miljoen verkochte boeken is een flinke stapel. Als je die bekijkt in het perspectief van de 51 miljoen die er in 2008 nog werden verkocht, lijkt het aantal toch wat minder indrukwekkend. [bron]
  • Werden er in 1991 op jaarbasis 170 miljoen boeken uitgeleend door de Nederlandse openbare bibliotheken, in 2012 waren het er nog 85 miljoen, een halvering dus. [bron 1, p. 63 en bron 2]
  • 140201_Boekhandels_NRC_Locatus

    NRC Handelsblad 01-02-2014, p. 26

    Waar Maarten op vrijdag in NRC een getal van 1.500 boekhandels noemt, drukt diezelfde krant een dag later deze grafiek af, waarin het er in 2012 nog rond de 700 zijn. Mij lijkt het dat Maarten het gelijk aan zijn zijde heeft (de Koninklijke Nederlandse Boekverkopersbond had eind 2012 bijna 1.088 leden met 1.502 verkooppunten [bron, p. 17]). Wellicht tellen in de cijfers van de figuur ketens als Bruna en AKO maar één keer mee? Hoe dit ook zij: het aantal boekhandels lijkt aan het afnemen te zijn. De daling stokt tussen 2007 en 2010, precies de periode waarin de boekenverkoop hoogtijdagen beleefde. [bron]

De werkelijkheid achter de cijfers: Den Haag

Achter die laatste cijfers gaat ook een werkelijkheid schuil. Neem Den Haag, waar ik sinds de eeuwwisseling woon. In mijn vroege Haagse jaren waren er aardig wat algemene boekhandels. Favoriet was Houtschild in de Papestraat: een klassieke boekwinkel met een goede collectie literatuur en geschiedenis. De collectie Frans sprong eruit: de liefhebber van actuele én gevestigde Franstalige literatuur hoefde niet verder te kijken. Echt fraai was Buddenbrooks aan het Noordeinde. Donkerhouten kasten met trappen voor de hoogste schappen. Het deed zijn naam eer aan met een goed gesorteerde collectie Duitstalige literatuur waarin het verzameld werk van Thomas Mann altijd aanwezig was. De rest van de collectie deed daar nauwelijks voor onder.

Met Houtschild was het een jaar of zes geleden ineens afgelopen. Pogingen de winkel aan geïnteresseerde partijen over te doen, liepen op niets uit. Ongeveer tezelfdertijd verhuisde Buddenbrooks naar een goedkoper pand aan de overzijde en ging de boekhandel met een kunstgalerie combineren. Dat verlengde de doodsstrijd nog even, maar uiteindelijk moest ook deze kwaliteitsboekhandel definitief de deuren sluiten. Een van de eigenaren vertrouwde me toe dat de snelle thuisbezorging van Bol.com ook aan de waarneming van hun trouwe clientèle niet voorbij was gegaan.

Als ik het me goed herinner, had boekhandel Van Stockum toen reeds twee van zijn drie vestigingen gesloten, waaronder een centraal gelegen winkel aan het Noordeinde op kruipafstand van het paleis. En vorig jaar moest Selexyz Verwijs haar prachtige winkel in het hart van de Passage verlaten. Een deel van de boeken en personeel verhuisde naar het nabijgelegen pand van De Slegte en ging onder Polare-vlag verder. In het vrijgekomen pand in de Passage opent Apple in juni een Store à la die aan het Amsterdamse Leidseplein.

Wat resteert er dan? Als Polare definitief dichtgaat, hebben we in het centrum van de Hofstad geen algemene boekhandel meer. Alleen nog specialistische boekhandels (Amerikaanse boeken, Engelstalige boeken, juridische boeken, christelijke boeken, reisboeken en -gidsen). Van Stockums resterende vestiging ligt planologisch gesproken wel heel erg aan de rand van het centrum en dus ‘uit de loop’ (met uitzondering van degenen die via Den Haag Centraal naar de stad komen).

Elders in de stad hebben we dan nog Fabian Paagmans winkel in het Statenkwartier, het expat-hart van de stad. (Je zou verwachten dat je daar nog wat aanbod in andere talen dan het Nederlands en Engels had. Mis. Een verkoopster vertelde me vorig jaar dat ze daarmee waren gestopt. ‘Geen markt meer voor.’) Zowaar nog een hidden gem: Couvée in Benoordenhout, klein maar fijn en zonder eigen website. Boven de deur het wapen van de Oranjes en de aanduiding ‘hofleverancier’. De vraag is hoe lang dat wapen er nog zal hangen; de eigenaresse verzuchtte vorig jaar dat het niet makkelijk was om te overleven. Dan vindt u nog een AKO hier, een Bruna daar en nog een enkele onafhankelijke kantoorboekhandel, enkele studieboekhandels, ramsjboekhandels en (van aanbod uitpuilende) antiquariaten.

Het wegkijken: een déjà vu

Op basis van het bovenstaande ben ik niet geneigd het adagium too big to succeed van Maarten te geloven. Eerst gingen hier de kleine, onafhankelijke winkels op de fles. Nu pas de ketens. Maar terug naar Maartens waarnemingen. Die snijden zeker hout. Nogmaals de vraag niettemin: waarom negeert zijn opiniestuk zo opzichtig de leesklimaatverandering? En dat niet voor het eerst. In 2005 werkte ik bij het Sociaal en Cultureel Planbureau en was ik medeverantwoordelijk voor het onderzoek naar de tijdbesteding aan het lezen. In de Volkskrant verscheen daarover een kritische opiniebijdrage van Maarten. Zijn stelling: het SCP meet ontwikkelingen in het lezen niet goed en het is dus maar de vraag of er wel echt wel minder wordt gelezen. Als insider kon ik aannemelijk maken dat die ontlezing er echt wel was en dat we daarvoor meerdere indicaties hadden, niet alleen die van het onderzoek naar de tijdbesteding.

Nu, acht jaar later, is zijn argument dat het met de opmars van de e-books niet zo snel gaat als menigeen had verwacht. Inderdaad. Dat verklaart weliswaar niet de teloorgang van Polare, maar kan de daling van 51 naar 41 miljoen verkochte titels in de afgelopen jaren toch moeilijk goedpraten? En de bibliotheken met hun dalende uitleencijfers kun je toch moeilijk als concurrenten van de e-book-verkoop opvoeren. Ze lenen pas sinds januari op grotere schaal e-books uit.

Dan is er nog de verspreiding van e-books via internet en (belangrijker!) usb-sticks en cd-roms. Ook daarover maakt het boekenvak zich opmerkelijk weinig druk. Terwijl iedereen kan zien dat met zo’n gratis cd’tje van de buurman of een tennisvriendin met daarop vijftienduizend titels een investering van 100 euro in een e-reader zich uitbetaalt in jarenlang leesplezier. Zeker in tijden van recessie. Je zou verwachten dat de boekenvakkers zich achter de oren zou krabben, ook gezien de eerdere ervaringen in de muziek- en videobranche. Maar zoals ik tijdens de conferentie De Staat van het Boek in 2012 ervoer: de sense of urgency ontbrak (pdf) geheel en al. Er waren geen cijfers, ‘dus werd het probleem misschien wel een beetje overschat’. Inmiddels zijn de cijfers er wel: negen van de tien boeken op Nederlandse e-readers zijn niet zelf aangeschaft.

Geen bedrijfstakgegevens: ‘concurrentiegevoelig’

Eerder was me al gebleken dat het proberen betrouwbare gegevens voor onderzoek en statistiek voor het boekenvak te verzamelen gelijkstond aan het trekken aan een dood paard. Enkele jaren geleden riep de Koninklijke Vereniging van het Boekenvak (KVB) spelers uit uitgeverij, boekhandel, distributie en wetenschap aan tafel. Doel was te bezien of er een overzicht van bedrijfstakgegevens kon worden gemaakt, zoals men dat in Duitsland jaarlijks doet(‘Buch und Buchhandel in Zahlen’) en zoals het begin jaren negentig in Nederland ook is gebeurd). Op basis daarvan zou dan richting politiek en beleid een degelijker verhaal kunnen worden gebracht. Goed idee, zeiden het Centraal Boekhuis en ECI, maar probeer het zonder onze cijfers. Die zijn concurrentiegevoelig, dus bedrijfsgeheim. Datzelfde CB zet nu om bedrijfseconomische redenen Polare voor het blok. Postcodeloterij-eigenaar Novamedia maakte onlangs bekend met ECI in afgeslankte vorm (30 van de 200 arbeidsplaatsen) een doorstart te gaan maken als ‘bloeiende boekenclub met webshop’.

Schrijvers: Neêrlands hoop in bange dagen?

Gelukkig zijn anderen wel bereid om de kat de bel aan te binden. Het zijn voornamelijk schrijvers. Sommigen voerden in het eerste februariweekend in diverse steden actie voor de gesloten deuren van Polare-boekhandels, onder andere in Den Bosch en Leiden. Auteur Christiaan Weijts beschreef in NRC Next van 3 februari een recent publicitair tripje van onder meer zijn uitgeverij. Onbedoeld werden die dag de problemen van het boekenvak voor alle deelnemers pijnlijk duidelijk [paywall]. Ook signaleert hij terecht dat er weliswaar veel meer dan vroeger van schermen wordt gelezen, maar dat dat het soort lezen is waar (in mijn woorden) schrijvers en uitgevers blij noch rijk van worden. Marcel van Driel komt tot een min of meer gelijkluidende diagnose.

Blijven we wegkijken, dan doen we dat vooral ten koste van de komende generaties

Hopelijk lukt het hen om het boekenvak te mobiliseren vanuit het inzicht dat er een groot gezamenlijk belang in het geding is. En nee, dat is niet de vaste boekenprijs. Dat is hooguit een middel, waarvan nog altijd – nota bene bij gebrek aan degelijke branchegegevens – niet vaststaat dat het ook werkt. Een middel, geen doel. Dat doel is het tegengaan van de leesklimaatverandering. Het belang van lezen voor de individuele ontwikkeling, en mutatis mutandis voor de samenleving als geheel, is nu wel stevig genoeg onderbouwd. Blijven we wegkijken van wat er aan de hand is, dan doen we dat ten koste van onszelf, maar vooral van de komende generaties.

Het boekenvak en de leesklimaatverandering is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Netherlands License.

  1. 1

    @0: “doel is het tegengaan van de leesklimaatverandering”
    Hoe de schrijver dit meent te bereiken, ondanks alle rapporten en onderzoeken, wordt geheel niet duidelijk.
    Het leesklimaat belang mag dan “stevig genoeg onderbouwd” zijn, de aanpak blijkbaar niet.

  2. 3

    Mooi stuk.

    Maar …zo’n gratis cd’tje van de buurman of een tennisvriendin met daarop vijftienduizend titels een investering van 100 euro in een e-reader zich uitbetaalt in jarenlang leesplezier is nog wel te relativeren.

    Ik heb die CDs en sticks ook gezien en gehad. Maar 99% gooi ik weg : te oud, te oninteressant, te dik, te dun, te onbekend. Ik hoef niet de hele Russische literatuur te lezen, zelfs al is het een gratis ebook. Uiteindelijk lees ik selectief. Op basis van wat ik hoor van vrienden of via advertenties (jaja beïnvloeding). Vanuit mijn netwerk zal ik maar zeggen. Niet omdat het gratis is, dat helpt natuurlijk wel.

    En daarbij lees ik via mijn tablet : multifunctioneel en niet nog zo’n losse voeding die ergens slingert. Kunnen ze daar niet eens wat aan doen? Universele voedingen voor alle apparaten : allemaal 5V en dezelfde stekker.

  3. 4

    Goed stuk! Het verbaast mij dat een boekhandel als Broese in Utrecht waar je op zaterdagmiddag “over de hoofden kon lopen” niet levensvatbaar zou zijn. Ik zag commissaris Molenaar van Polare bij Nieuwsuur. Hij sprak uitsluitend over geld en gaf er, ook na aandringen van de interviewster, geen moment blijk van dat hij zich ook maar iets aantrok van de culturele waarde van een boekhandel. De opvang van de gevolgen van digitalisering en de “ontlezing” zijn voor dergelijke cultuurbarbaren geen issue.

  4. 5

    Het gedrukte boek gaat dezelfde weg als de kranten, richting het einde, neem nu als voorbeeld de iPad scholen, over pak um beet 20 jaar weet geen kind meer wat een papieren boek is.

    Doet me denken aan een grapje wat veel gemaakt werd ten tijde van de fax.

    “Wat is een boek?
    Een stapel aan elkaar geniete faxen”.

  5. 6

    Ik ben dol op boeken maar als boeken niet meer worden gekocht dan houdt het op, daar doe je niets aan, het is heel simpel.
    Heeft het misschien ook iets te maken met de vaste (vaak belachelijk dure) boekenprijs?

  6. 7

    Laatst had ik een boek geleend uit de bieb. Die vond ik erg goed. Zo goed zelfs dat ik ‘m in mijn bezit wilde hebben. Ik koop niet zo heel vaak boeken meer, ik leen voornamelijk. Op naar de boekwinkel en daar zag ik dat het boek dat ik wilde hebben een slordige 26 euro kostte.
    Ik wist meteen weer waarom ik zelden nog een boek koop.

  7. 8

    Er worden ook minder schoenen verkocht sinds 2008. Minder huizen, auto’s en dus ook minder boeken. Dat is niet een uniek boekenklimaatding.

    Er worden ook veel tweedehands boeken verkocht en uitgeleend aan elkaar (al dan niet digitaal) dan nieuwe in papierformaat. Dat komt niet in genoemde statistieken terug, maar is wel relevant voor het leesklimaat. Polare had met de Slegte ook tweedehandsboeken als marktleider in het assortiment. Die afdeling was uiterst winstgevend en de omzet daarvan is de afgelopen 5 jaar het minst hard gedaald van alle afdelingen in boekenland (op de bestsellerslijst na).

    We recyclen boeken dus meer dan vroeger. Waar vroeger een grote boekenkast nog een trotse eigenaar had, wordt het nu net zo makkelijk weer ingeruild bij een boekinkoper. Dat werkt als een soort bieb, maar dan veel duurder.

    Dat verklaart niet alles, maar zonder de ontwikkelingen in tweedehands boekhandel mee te nemen in de statistieken, kun je geen goed beeld schetsen van veranderingen in het leesklimaat.

    En lezen we niet sneller dan vroeger? Of schrijven we niet beknopter? Dertig jaar geleden sprak ook iedereen langzamer dan nu het geval is. En schreef men liever breedsprakerig. Dus wat zegt de tijd, dat je een boek leest over de kennis die je tot je neemt?

  8. 9

    @roland: je merkt terecht op dat ik de oplossing niet paraat heb. Niettemin denk ik dat er veel gewonnen zou zijn als de koepels van uitgevers, boekhandels, bibliotheken en schrijvers/vertalers de handen ineen zouden slaan en gezamenlijk in overleg zouden treden met OCW en organisaties als Stichting Lezen, Stichting Lezen en Schrijven en Sectorinstituut Openbare Bibliotheken over wat er te doen staat. Wat in ieder geval beter kan, is de aandacht voor lezen in het primair onderwijs en (vooral) voor literatuur- en schrijfonderwijs in het secundair onderwijs. De uitbreiding van het aantal vakken heeft onmiskenbaar geleid tot het verminderen van de aandacht voor literatuur in de vakken Nederlands, Engels, Frans, Duits en Spaans. Het aantal boeken dat scholieren moeten lezen voor hun examen is drastisch teruggebracht. Voor de vreemde talen hoeven vwo-scholieren thans nog maar 3 titels te lezen. In mijn tijd waren dat 12 titels en in die van mijn ouders nog 20 (nota bene: op toenmalig mbo-niveau). Waarbij zij aangetekend dat het lezen van veel boeken in vreemde talen geen panacee is voor alles. Maar het geeft wel de basis voor belangstelling voor lezen en literatuur die nodig is om een leescultuur in stand te houden.
    Naast boeken vragen ook kranten en opinietijdschriften om aandacht. Ook daar kalven de betalende lezers af (met inbegrip van de stijgende aantallen digitale lezers). Uiteraard is dat allemaal te verklaren door de groei van gratis alternatieven op het web, inclusief een heleboel goede (groeps)blogs, maar ook daar hebben juist de kwaliteitsaanbieders het niet makkelijk. Onder de streep verliest de Nederlandse publieke opinie aan kwantiteit/kwaliteit in het aanbod. Dat signaleren is de eerste stap in de richting van een oplossing.

  9. 11

    @9

    Maar het geeft wel de basis voor belangstelling voor lezen en literatuur die nodig is om een leescultuur in stand te houden.

    Is dat zo? De verschrikkelijke leeslijst (ik moest er 25) heeft ervoor gezorgd dat ik jaren geen boek meer heb aangeraakt, terwijl ik daarvoor altijd heel veel en graag las. Is weer goedgekomen, al ben ik nog steeds ontzettend afgeknapt op alles wat naar literatuur neigt.

  10. 13

    Een simpel Donald Duckje kost 2,45 ( 0.45 ct in 1970 )
    wat voor een jongere gelijk staat aan 2 uur vakkenvullen.
    Lectuur en de krant is voor vele gezinnen gewoonweg te duur
    waarbij de noodzaak om het te hebben langzaam verdwijnt.
    Vacatures , overlijdensadvertenties en belangrijk nieuws zijn op andere manieren te verkrijgen.
    De plaatselijke bieb ( na het wegbezuinigen van de drie filialen in de woonwijken en de bibliobus ) is een extreem luxe gebouw met suffige ambtenaren waar men een dalend bezoekersaantal jaar na jaar noteert met als voornaamste reden het prijskaartje van het abonnement en een triest aanbod van boeken.
    Mijn zoon volgt een HBO opleiding en heeft dit jaar maar afgezien van het aanschaffen van boeken, er is simpelweg geen noodzaak toe..
    Wijsheid zit niet in boeken, maar in het leven zelf.

  11. 14

    @11 @12 Goed punt. Als de leeslijst als ‘verschrikkelijk’ wordt ervaren, heeft dat vaak het door jullie beschreven gevolg. Cultuursocioloog Marc Verboord heeft in zijn (prachtige) proefschrift uit 2003 aangetoond dat leesstimulering en literatuuronderwijs lonen, mits het ‘leerlinggericht’ is (aansluitend bij de belangstellingsvelden van de leerlingen, met een grotendeels vrije keus van de te lezen boeken) en niet (te) ‘cultuurgericht’ (verplicht lezen van titels uit de canon). Leerlingen dwingen om titels uit de canon te lezen is dus zeker geen goed idee, maar dat staat los van het aantal titels. Dus ik zou toch een pleidooi willen houden voor een leerlinggerichte, maar toch wat langere lijst…
    Hier een recensie/samenvatting van dat proefschrift door Paul Schnabel:
    http://nrcboeken.vorige.nrc.nl/recensie/dalen-of-klimmen

  12. 19

    @9: frank huijsmans,
    Een halvering van het aantal uitleningen in 20 jaar is fors, maar mogelijk deels te verklaren door minder leden mede door een gestegen lenersprijs, sluiting filialen …
    Het e-book ontbrak in 1991 dus dat verklaart hooguit een deel.

    Uit de Zweeuwe uitleningen blijkt dat het vooral om tijdschriften gaat, minder om boeken, dat vertroebelt de halvering.
    http://www.bibliotheekblad.nl/nieuws/nieuwsarchief/bericht/1000004844

    Vermindert ook de kwaliteit van kranten en tijdschriften door aanhoudende bezuiningen, mede door verlies aan reklameinkomsten?

  13. 21

    @19 roland,
    de belangrijkste trend achter de ontwikkeling blijkt minder uitleningen per lid te zijn. Aantal leden is onder volwassenen flink gedaald, dus dat verklaart ook een deel. Onder kinderen stijgt het aantal leden weer na een aanvankelijke daling. Tijdschriften-uitleningen zijn in ieder geval niet de verklaring. De cijfers die ik gebruik maken nl. onderscheid tussen boeken, cd’s, dvd’s, tijdschriften(pakketten) en overige media. Ook de sluiting van vestigingen is iets van recente jaren en speelde in de periode 1991-2009 geen rol van betekenis.
    Het Centraal Bureau voor de Statistiek berekent jaarlijks landelijke statistieken: http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=70763NED&D1=a&D2=a&VW=T.
    Voor duiding van de cijfers kun je terecht bij de Bibliotheekmonitor van het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB): http://www.siob.nl/bibliotheekmonitor/trends-bibliotheken/item4 (selecteer onderwerp aan linkerzijde).

  14. 22

    Een boek op zich is niks. Laat een aap 1000 boeken lezen en hij is niet opeens “belezen”. Hij gaat ook niet opeens veel boeken kopen.

    Investeer liever in leren lezen, dan komt de waardering voor het boek vanzelf terug.

    En verbiedt tv kijken, dat ook natuurlijk ;-)

  15. 23

    @3: Mijn e-reader (kindle), tablet (xperia z) en telefoon (htc) hebben precies dezelfde aansluiting, volgens mij is die redelijk standaard. Bij die kindle zat niet eens een voeding volgens mij.

    Naar mijn mening leest een e-reader veel fijner dan een tablet minder zwaar, kleiner en ook leesbaar in de zon.
    Vooral in bed en onderweg vind ik mijn e-reader ook fijner dan een echt boek.

    Mijn e-books zijn vrijwel allemaal op een minder fraaie weg gedownload, maar ik heb vrijwel alle boeken die ik op mijn e-reader gelezen heb in mijn boekenkast in mijn woonkamer staan. Engelstalig is sowieso een stuk goedkoper en de populaire Nederlandse boeken worden later vaak ook nog een keer voor rond de 10 euro uitgegeven. Gewoon even wachten tot het boek niet meer hip is. :)

  16. 24

    @21: Niet alleen het aantal leden is gedaald, ook het aantal filialen is veel meer dan gehalveerd, vanaf 2001 en vooral tussen 2004-2007, dus voor de crisis.

    De daling in het aantal uitleningen lijkt vrij konstant, dus de komst van het E-book is niet herkenbaar. De terugval bij jeugduitleen is geringer, de gevolgen van de boekenlijst krimp zie niet terug.

  17. 25

    @24 Volgens mij verwar je filialen (vestigingen) en bibliotheekorganisaties. Het aantal organisaties is in 2001-2008 als gevolg van overheidsbeleid (de ‘Bibliotheekvernieuwing’) drastisch gedaald doordat werd ingezet op fusies om grotere organisaties met meer slagkracht te krijgen. Er zijn er nu nog ca 160. Het aantal vestigingen is in die periode relatief constant gebleven tussen de 1000-1100:
    http://www.siob.nl/bibliotheekmonitor/trends-bibliotheken/organisaties-en-vestigingen/spreiding-bibliotheken-over-het-land/item28
    Pas de laatste jaren zie je dat filialen/vestigingen worden vervangen door uitleen-/(zelf)servicepunten, die je eigenlijk geen vestiging mag noemen.

  18. 26

    Qua bibliotheken is er ook wat anders gaande. Hier, in de grote stad Arnhem, is de bibliotheek (de beste van 2013) verplaatst naar een cultuurbunkerpaleis genaamd de Rozet. Leuk hip en duur gebouw, met een bibliotheekglijbaan voor de jeugd (ik pas er trouwens ook door) en er is geen boek meer te vinden vanwege de leuke boekhandelachtige opstelling. Het systeem klopt wel (althans in de computer) maar een boek vinden in die zalen is godsonmogelijk. Het personeel loopt rond met een zuchtwolk boven het hoofd en weet het ook niet.
    De bibilotheek schiet zijn doel voorbij en ik heb het nakijken.