De technocratie ingerommeld

ACHTERGROND - Het gemak waarmee academici hun belang laten prevaleren boven andere maatschappelijke belangen is verontrustend. Vier recente voorbeelden illusteren deze tendens.

Voorbeeld één

In de Volkskrant van vandaag schrijft Ellen de Visser dat in het Leidse Universitair Medisch Centrum een reuma-onderzoekster vrij systematisch de resultaten van haar onderzoek heeft vervalst. Het is gelukkig uitgekomen op de normale manier: collega’s konden de resultaten niet reproduceren. Twee al gepubliceerde artikelen zijn inmiddels teruggetrokken, de vrouw is ontslagen en het onderzoek – dat had moeten leiden naar een geneesmiddel – is beëindigd. Het excuus van de onderzoekster is inmiddels al even normaal: de combinatie van hoge werkdruk en de noodzaak resultaten te kunnen tonen, leidde tot fraude. Blijkbaar vinden althans sommige onderzoekers het normaal dat bij de keuze tussen patiëntenbelang en eigenbelang het laatste prevaleert.

Voorbeeld twee

Ik vernam de afgelopen maand van twee identieke wetenschappelijke benoemingsprocedures. Beide keren ging het om een mij bekende onderzoeker – briljant, blank, Europees en man – die werd uitgenodigd te solliciteren bij een internationaal project. Beide waren de droomkandidaat. Beide keren bleek er een complicatie: op beide projecten werkten al veel briljante blanke Europese mannen en uiteindelijk werd in beide gevallen iemand benoemd met mindere wetenschappelijke kwalificaties. Dit betekent, met andere woorden, dat de wetenschap zélf inbreuk maakt op de voorwaarden waaraan moet zijn voldaan om de best-denkbare wetenschap te leveren. In één geval leidde het tot een boze reactie van een bedrijf dat bij het project was betrokken; die kwestie speelt nog.

Voorbeeld drie

Een onderzoeker was boos op een mij bekende wetenschapsjournalist. De onderzoeker vroeg daarop een onderzoeksschool een integriteitsonderzoek in te stellen naar de journalist. Door welke kortsluiting de onderzoeksschool de zaak in behandeling nam, is mij onbekend, maar ik weet wel dat de KNAW erop wees dat integriteitsonderzoek wordt verricht door een CvB en dat ook een CvB onbevoegd is over een niet-medewerker te oordelen. De onderzoeksschool negeerde de aanwijzing en deed uitspraak. Met andere woorden, men meende dat men, ook als de procedures het niet toestonden, mocht oordelen over niet-academici.

Voorbeeld vier

Gisteren leverde ik bij het NRC Handelsblad een stukje in over Reza Aslans Zealot. The Life and Times of Jesus of Nazareth. Misschien kent u hem van zijn opmerkelijke interview met Fox News: men vroeg hem waarom hij als moslim een boek zou schrijven over de bron van christelijke inspiratie. Aslan antwoordde dat hij een academicus is met vier titels en dat onderzoek naar religie nu eenmaal zijn werk was. Het hilarische filmpje was al snel populair, vaak met commentaren van geleerden die erop wezen dat Fox niet begreep dat in de wetenschap het persoonlijk oordeel van de onderzoekers geen rol speelt.

Maar zo hilarisch is het niet. Aslan kreeg kritiek van zijn collega’s omdat zijn titels bij dit onderzoek niet relevant zouden zijn en omdat hij geen officieel onderzoek doet. Dat is echter het feitelijke drama niet. Doordat Aslan met zijn titels schermde, en niet inging op het feit dat de interviewster en de kijkers van Fox News zich zorgen maken om de islam, bevestigde hij het vooroordeel dat academici niet echt met bezorgde burgers communiceren en kritische vragen ontwijken. Waarom herkenden degenen die bromden over Aslans kwalificaties niet dat hij in feite een middenvinger opstak naar de burger?

**

Wetenschap is het collectief bezit van de mensheid. Iedereen is er vroeg of laat bij betrokken: onderzoekers, patiënten, het bedrijfsleven en journalisten, maar ook gewone belangstellenden. Die groepen hebben allemaal hun eigen belangen en hun eigen zorgen. In de vier voorbeelden – gewone zaken waarover ik lees in de krant, waarover ik spreek met collega’s of waarover ik schrijf – conflicteerden die belangen. Wat steeds opvalt is dat de mensen die werken aan de universiteiten weinig begrip tonen voor de andere belangen.

Natuurlijk, de directie van het LUMC greep in voordat de patiënten de dupe waren. En natuurlijk, dat de genoemde onderzoeksschool weigerde de correcte procedure te volgen, lag niet aan de KNAW. Er zijn nog volop integere bestuurders en integere onderzoekers. Het gemak waarmee academici hun belang laten prevaleren, is echter verontrustend en ik begin me wat zorgen te maken of we niet, zoals Hans Harbers het verwoordde in zijn toespraakje bij het jubileum van Kennislink, de technocratie worden ingerommeld.

Dit stuk verscheen eerder op het weblog van Jona Lendering.

  1. 1

    Ik moet het hele stukje nog even op me in laten werken, maar ik struikelde alvast hierover:

    Blijkbaar vinden althans sommige onderzoekers het normaal dat bij de keuze tussen patiëntenbelang en eigenbelang het laatste prevaleert.

    Anders geformuleerd kan je ook zeggen dat sommige onderzoekers blijkbaar ook gewone mensen zijn. Zo’n heel opzienbarend idee vind ik dat niet. En ik ben heus niet antiwetenschap of anti-intellectueel.

  2. 2

    Het excuus van de onderzoekster is inmiddels al even normaal: de combinatie van hoge werkdruk en de noodzaak resultaten te kunnen tonen, leidde tot fraude. Blijkbaar vinden althans sommige onderzoekers het normaal dat bij de keuze tussen patiëntenbelang en eigenbelang het laatste prevaleert.

    Het probleem is dat de mening is ontstaan dat wetenschappelijk onderzoek onmiddellijke maatschappelijk relevante resultaten zou moeten afwerpen.
    Die opvatting is funest, fundamenteel wetenschappelijk onderzoek heeft alleen tot doel de wetenschap vooruit te helpen.
    Maatschappelijke relevantie is irrelevant.
    Op langere termijn is die er vaak wel, maar onvoorzien.

  3. 3

    @0: “Waarom herkenden degenen die bromden over Aslans kwalificaties niet dat hij in feite een middenvinger opstak naar de burger?”

    Omdat ze zagen dat Aslan zijn middelvinger opstak naar een bevooroordeelde journaliste, die probeerde de vooroordelen van haar doelgroep te bevestigen.

    Ik ben atheist en zelfs anti-religieus, maar geen haar op mijn hoofd denkt er aan om religieuze mensen een soort van “Berufsverbot” te bezorgen, met het argument dat per definitie geen echte wetenschap kunnen bedrijven, omdat ze religieus zijn,

    of vooroordelen te voeden die het zelfde resultaat opleveren.

    En als de kijkers van Fox News zich zorgen maken om de islam (verdomd, hoe zou dat nou toch komen) dan heb je daar opinieprogramma’s voor: Bill O’Reilly en collega-fascisten.

  4. 8

    Voorbeeld 1: Rotte appel, want als er andere belangen hadden gespeeld was ze niet ontslagen. Verkeerd voorbeeld.

    Voorbeeld 2: Hoe weet jij dat het de droomkandidaat was/waren en hoezo gaan hier “hun” belangen voor? Wiens belangen eigenlijk? Voorbeeld is niet controleerbaar en lijkt ook nog niet van toepassing.

    Voorbeeld 3: zonder naam oncontroleerbaar. Waar is de uitspraak van die commissie? En niemand die hier verder ruchtbaarheid aan geeft?

    Voorbeeld 4: het op TV komen dient al een persoonlijk belang. Dat lijkt me niet erg. Voor de rest zie ik mogelijk alleen misbruik van status (als het niet om een academisch artikel ging). Dan is Roos Vonk een heel wat beter voorbeeld.

    Ben dus helemaal niet overtuigd, beter voorbeelden graag.

  5. 9

    Het plaatje van de ivoren toren bovenaan dit stuk is vooral van toepassing op de auteur van dit stuk. Die wil namelijk niet accepteren dat wetenschappers net mensen zijn. En dat het dus onvermijdelijk is dat er in de wereld van de wetenschap ook leugenaars en bedriegers, dommeriken en horken en misplaatst grote ego’s werken. Dat is altijd zo geweest en zal altijd zo blijven.

    Het mooie van de wetenschap is nou net dat die, ondanks al die menselijke tekortkomingen van de beoefenaars ervan, zo veel op blijkt te leveren. Individuele gevallen aanhalen als “bewijs” dat er iets mis is met de wetenschap is dus helemaal verkeerd. Daarmee probeer je elke individuele wetenschapper op een voetstuk te plaatsen waar (hooguit) alleen de wetenschap als geheel thuishoort.

  6. 11

    Domheid, vriendjespolitiek, incompetente bestuurders en zo zijn er nog meer menselijke gebreken, zijn van alle tijden. Misschien is het waar wat hier wordt beweerd over een neergaande trend, maar dit kan mij niet overtuigen. Verder wat MrOoijer @8 schrijft.

    Daarmee wil ik niet zeggen dat er geen neergaande trend is. Ik heb er geen onderzoek naar gedaan, maar het zou me niet verbazen dat door bezuinigingen, de heersende anti-overheid cultuur en het gangbare marktdenken, de kwaliteit van wetenschappelijk onderzoek er niet beter op is geworden.

  7. 12

    Ik deel de zorgen van Lendering en sommige anderen.

    Gisteren stond op de website van Artsennet een verhaal van Hans van der Linde, huisarts en benoemd ‘dwarsdenker 2012’, over Nefarma, het verkoopkantoor van buitenlandse farmaceutische multinationals. Deze initieert op nationaal niveau pseudowetenschappelijke onderzoeken. Die onderzoeken zijn niet in het belang van de patiënten. De uitslagen zijn er om hun medicijnen te promoten op congressen, symposia en nascholing.

    Piet Borst schreef laatst een column in de NRC dat double blind onderzoek ook al te manipuleren valt. Als je maar vaak genoeg de cijfers ‘martelt’ dan komt er wel een positieve uitkomst uit. Hij stelde als illustratie de werking van Nutricia’s product Souvenaid. Betaald door Nutricia, geschreven door een ghostwriter van Nutricia. De promotor is prof. Scheltens, directeur VUmc Alzheimercentrum en lid van de KNAW. Scheltens krijgt gelukkig kritiek op zijn rol in de promotie van het product, op zijn wetenschappelijke aanpak en ook op de vertaling van dat onderzoek voor het publiek. De dieetvoeding Souvenaid zou helpen tegen Alzheimer in het beginstadium van de ziekte. Maar dat wordt nu bestreden.
    Gelukkig stellen wetenschappelijke tijdschriften nu regels om dit soort fraude te bestrijden.

    In de Groene stond een artikel over de VU, (universiteitsdeel en voordat Wouter Bos aantrad als ziekenhuisbestuurder) over het managementregiem. De wetenschappers zijn er voor de managers. Ze moeten publiceren, hoog scoren en veel leerlingen aannemen. De inhoud is minder belangrijk. Onder meer Ad Verbrugge doet er een helder boekje over open.

    Natuurlijk is iedere wetenschapper voor zichzelf verantwoordelijk. Maar het ligt ook aan de tijdgeest. We zijn nog steeds in de ban van het neoliberalisme. De papieren werkelijkheid van de statistieken en de winst zijn de hoogste doelen. Scoor je niet, dan ben je een sukkel. Je krijgt tenslotte kansen genoeg, zo luidt de mores. Concurrentie op competentie, de bonussen en sancties houden de wetenschappers onder de duim.

  8. 14

    @6: gedeeltelijk fout, alleen voor die menschengroep die zich geen zorgen hoeven te maken over voedselinzameling/huisvesting e.a fundamentele behoeften komen kunst en wetenschap evt in beeld.
    (afhankelijk van de nationale ideologie)

  9. 15

    @8: EENS, onsamenhangend, niet overtuigde voorbeelden. Dus mogelijk valt het wel mee met de weteenschappers en waar gehakt wordt vallen spaanders.

    Het grote graaien, ook bij van de overheid afhankelijke bestuurders is een veel groter probleem, wat niet echt wordt aangepakt. Laten we daar beginnen?

  10. 17

    De ironie in dit artikel is te vinden in het feit dat voorbeelden 1 en 2 vrijwel tot stand zijn gekomen door invloeden op de universiteit van buitenaf.

  11. 20

    Goed artikel. Goede onderbouwing gepaard met leuke voorbeelden. Jammer dat velen toch zich geroepen voelen dat de onderzoekers in kwestie beschermd dienen te worden en de “grote boze domme samenleving” de schuldige is van het vervallende moraal der academici.

    Alle lof voor de auteur.