Soms publiceert de KNAW (Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen) een belangrijk rapport, en 14 oktober publiceerde de Academie er maar liefst twee tegelijk: een over de academische vrijheid en een over de vrijheid van meningsuiting voor wetenschappers. Beide rapporten zijn sterke verdedigingen van de wetenschap en waar de wetenschapper voor staat. Het rapport over academische vrijheid is vooral een pleidooi om deze vrijheid te verankeren in de wet en dan nog liever in de grondwet, als een belangrijke vrijheid die aparte bescherming verdient. Dat over de vrijheid van meningsuiting is een krachtig pleidooi dat wetenschappers moeten kunnen deelnemen aan het wetenschappelijke debat, ook over onderwerpen die buiten de grenzen van hun specifieke expertise liggen, zolang ze duidelijk blijven maken waar die grenzen precies liggen.
Het zijn allebei heldere en verstandige documenten en ik hoop van harte dat de aanbevelingen die erin gegeven worden opgevolgd worden.
Ik heb er ook veel van geleerd. Mij was in de Nederlandse discussie over academische vrijheid nooit zo duidelijk waarom die vrijheid beperkt zou blijven tot medewerkers van de universiteiten en de instituten van KNAW en NWO (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek). Zijn er niet veel meer onderzoekers, en moet hun vrijheid niet net zo goed worden gewaarborgd? Dit rapport maakt duidelijk dat de vrijheid van alle onderzoekers ‘wetenschappelijke vrijheid’ heet – die wordt bijvoorbeeld in Duitsland wettelijk gewaarborgd voor iedereen. De belangrijkste reden waarom de KNAW-rapporten er niet over gaan is kennelijk dat dit niet de opdracht was die de politiek gaf.
Instrumenten
Toch is dat jammer: de aandacht voor de wetenschap wordt zo beperkt tot degenen die haar officieel beoefenen, in door de staat erkende instellingen. Het pleidooi voor verankering van de academische vrijheid in de Grondwet is onder andere ingegeven door zorgen over deze vrijheid. Ze verankeren biedt dan tenminste een beetje steun. Maar de vraag is dan of het niet nog beter is om dit te doen gelden voor de wetenschappelijke vrijheid: het recht van iedere burger om tot op de bodem uit te zoeken hoe het zit. Mij lijkt dat eigenlijk beter dan het recht op academische vrijheid in strikte zin, want een overheid kan op een triviale manier aan dat recht voldoen door alle academische instellingen af te schaffen.
Nog beter zou het zijn om een stap verder te gaan: een recht op wetenschap.
Niet iedereen heeft genoeg tijd, middelen of capaciteiten om zelf onderzoek te doen. Maar wel zou iedere Nederlandse burger toegang moeten hebben tot alle resultaten van het onderzoek: alle publicaties, alle databases, maar ook bijvoorbeeld al het cursusmateriaal zoals het in het hoger onderwijs gebruikt wordt. Er is vooral de laatste tien jaar al redelijk wat vooruitgang geboekt met dit ideaal, onder de noemer van open science, maar het zou geen kwaad kunnen om ook dit wat beter te verankeren in de wet (‘de overheid bevordert ieders vrije toegang tot de resultaten van wetenschappelijk onderzoek’) en de politiek het belang hiervan duidelijk te maken.
In een interview met NRC zei Ineke Sluiter, voorzitter van de commissie over de vrijheid van meningsuiting, gisteren:
Beter is het om waakzaamheid van iedereen te bevorderen. Niet zozeer de weerbare democratie, maar de weerbare democraat. Dat geldt net zo goed in de wetenschap en het onderwijs.
Zo is het precies. Wetenschap en onderwijs zijn zelfs instrumenten in het bevorderen van die waakzaamheid en weerbaarheid. Maar dan moeten we wel iedere democraat er zoveel mogelijk toegang toe geven.
Reacties (7)
Iets wat hier totaal niets mee te maken heeft en toch een verband heeft :
Please, Trump, rig the (midterm) election, so we do not loose / can keep our job/s.
[een krachtig pleidooi dat wetenschappers moeten kunnen deelnemen aan het wetenschappelijke debat, ook over onderwerpen die buiten de grenzen van hun specifieke expertise liggen, zolang ze duidelijk blijven maken waar die grenzen precies liggen.]
Ik weet het niet, ik heb daar toch grote moeite mee. Die laatste clausule die wordt namelijk maar al te gemakkelijk over het hoofd gezien, terwijl die essentieel is.
Wat ik vooral dan zie is zeer laakbare figuren als Paul Cliteur die zijn status als hoogleraar inzet om absolute complete kolder te raaskallen over het debat over klimaatverandering (b.v. dat het wetenschappelijke debat daarover “eenzijdig” zou zijn). En Paul Cliteur is in deze niet de enige. Ik zie meermalen hoogleraren die zich publiekelijk mengen in discussies over onderwerpen die totaal niet tot hun expertise behoren, en daar vaak dan dingen over spuien die niet veel verder komen dat de mening van de gemiddelde kroegbezoeker over het onderwerp. En ik hoor dan vooral een hoop nonsens, maar NOOIT enige relativering over die grenzen van specifieke expertise van de wetenschapper in kwestie.
Zulk soort figuren zijn er heel veel, en ze doen heel veel kwaad. Niet alleen bevuilen ze de maatschappelijke discussie over het specifieke onderwerp, en misbruiken ze hun wetenschappelijke status om ongefundeerde meningen te etaleren. Ze schaden ook de publieke perceptie over de staat van het wetenschappelijke debat over een onderwerp (b.v. de gedachte dat wetenschappers het niet eens zijn over klimaatverandering), en ze schaden het aanzien van de wetenschap zelf.
Ik heb daarom erg moeite met dit onderwerp. Ik vind dat er wel degelijk in de academische wereld een debat zou mogen zijn over de schade die figuren als Paul Cliteur aanrichten. Ik had ooit contact met mensen binnen Cliteurs vakgebied, ook van universiteit Leiden (waar hij hoogleraar was), en daar werd ook aangegeven dat ze vaak met gekromde tenen zijn bijdragen aan het publieke debat aanzagen, maar het idee hadden er niks tegen in te kunnen brengen, want “academische vrijheid”. Ik vind daar heel wat op af te dingen, want zo iemand schaadt ook het aanzien van de universiteit die hij vertegenwoordigt.
Er heerst te veel een idee van “hij/zij is een hoogleraar, en zal dus wel zinnige dingen zeggen”. Dat is beslist een misverstand.
Deel van het probleem is denk ik dat dezelfde types die dit doen dezelfde types zijn die niet heel erg hoog scoren op een (zelf)relativeringsschaal (zeg ik met enig gevoel voor eufemisme).
Dus eigenlijk bedoel je: opgeblazen ego’s die hun onbenul aanzien voor superieur inzicht?
Jep. Cliteur wordt hierboven al genoemd, ik vermoed niet dat zo’n type vaak in zijn leven gedacht heeft “laat ik hier mijn mond maar over houden, want ik weet niet precies hoe het zit”.
Je hebt het nu meer over wetenschappers die zich mengen in het maatschappelijke in plaats van het wetenschappelijke debat. Dat onderscheid is wel belangrijk, zeker omdat verschillende soorten wetenschapsontkenners juist proberen om het onderscheid tussen die twee te laten vervagen. Iemand met wat afstand tot een onderwerp kan soms best iets zinnigs in te brengen in een wetenschappelijke discussie, maar zou dat wel moeten doen op een manier die past in de wetenschap. Via een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift, bijvoorbeeld.
Aan de andere kant heb je wetenschappers die hun positie gebruiken (of misbruiken) om gezaghebbend over te komen in het maatschappelijke debat. Op zich hebben wetenschappers, net als iedereen, het recht om zich te mengen in een maatschappelijk debat over elk denkbaar onderwerp. Dat kun je ze ook niet ontzeggen. En volgens de wet mag je je titels overal gebruiken. Terughoudendheid om dat te doen als je het over onderwerpen hebt die buiten je eigen vakgebied liggen lijkt me een kwestie van innerlijke beschaving. Maar kun je die opleggen? Of zouden daar vooral journalisten kritischer op moeten zijn?
Dat laatste lijkt me zeker belangrijk om misbruik van wetenschappelijk gezag aan de kaak te kunnen stellen. Zegt u dit als wetenschapper? Waarop baseert u zich dan? Of moeten we dit opvatten als een van de vele meningen over dit onderwerp?